Солтүстік-Батыс Тынық мұхитындағы тайфундар

Кіріспе

Солтүстік жарты шарда шығысқа қарай дамитын тропикалық циклон түрлері Солтүстік-батыс Тынық мұхитының тропикалық циклондары

Тайфун – Солтүстік жарты шарда 180° және 100°E аралығында дамитын, кем дегенде бір буран күшіндегі желдер тудыратын тропикалық циклон. Бұл аймақ Солтүстік-батыс Тынық мұхиты алабы деп аталады және әлемдегі тропикалық циклондардың шамамен үштен бірін құрайды. Ураган термині Солтүстік Орталық және Солтүстік-Шығыс Тынық мұхитында және Солтүстік Атлантикада кем дегенде бір буран күшіндегі тұрақты желдері бар тропикалық циклонды білдіреді. Жоғарыда аталған аймақтардың барлығында әлсіз тропикалық циклондар тропикалық дауылдар деп аталады. Ұйымдастыру үшін Тынық мұхитының солтүстігі үш аймаққа бөлінеді: шығыс (Солтүстік Америкадан 140°W), орталық (140°W – 180°) және батыс (180° – 100°E). Тропикалық циклон болжамы бойынша аймақтық мамандандырылған метеорологиялық орталық (RSMC) Жапонияда орналасқан, ал солтүстік-батыс Тынық мұхитында тропикалық циклон туралы ескерту орталықтары Гавайиде (Бірлескен тайфун ескерту орталығы), Филиппинде және Гонконгта бар. RSMC әрбір жүйеге атау берсе де, негізгі атаулар тізімі тайфуннан қауіп көретін 18 елдің аумақтарында жыл сайын келісіледі. Солтүстік-батыс Тынық мұхитының көп бөлігінде ресми тайфун маусымдары жоқ, себебі тропикалық циклондар жыл бойы пайда болады. Кез келген тропикалық циклон сияқты, тайфунның қалыптасуы мен дамуы үшін бірнеше негізгі шарттар қажет: жеткілікті жылы теңіз бетінің температурасы, атмосфералық тұрақсыздық, тропосфераның төменгі және орта деңгейлеріндегі жоғары ылғалдылық, төменгі қысым орталығын қалыптастыру үшін жеткілікті Кориолис күші, төменгі деңгейдегі бастапқы фокус немесе бұзылыс және төменгі вертикальді желдің аз қиылысы. Дауылдардың көпшілігі маусым мен қараша аралығында пайда болса да, желтоқсан мен мамыр аралығында кейбір дауылдар болуы мүмкін (бірақ тропикалық циклонның қалыптасуы бұл кезеңде өте сирек). Орташа есеп бойынша, Солтүстік-батыс Тынық мұхиты әлемдегі ең көп және ең күшті тропикалық циклондардың орталығы болып табылады. Басқа алаптар сияқты, олар субтропикалық белдеумен батысқа немесе солтүстік-батысқа қарай жылжып, кейбір жүйелер Жапонияның жанында және шығысында қайта бұрылады. Филиппиндер құрлыққа түсетін дауылдардың көп бөлігін қабылдаса, Қытай мен Жапонияға олардың әсері азырақ. Дегенмен, Қытай тарихындағы ең қасіретті тайфундардың бірі осы елде болған. Оңтүстік Қытай аймақта тайфунның әсеріне байланысты ең ұзақ тарихқа ие, мұрағаттарындағы құжаттар арқылы мың жылдық үлгісі сақталған. Тайвань Солтүстік-батыс Тынық мұхитының тропикалық циклондық алаптарында ең көп жауын-шашын жаудырған тайфунды тіркеген. Алайда, Вьетнам тайфун маусымын маусымның басынан қарашаның соңына дейін жалғасатынын мойындайды, елде жылына орташа есеппен төрттен алты тайфун болады. Бірлескен тайфун ескерту орталығының статистикасына сәйкес, 1950 жылдан 2022 жылға дейін Солтүстік-Батыс Тынық мұхитында жылына орташа есеппен 26,5 атаулы тропикалық циклон пайда болды, оның ішінде 16,6-сы Бірлескен тайфун ескерту орталығының анықтамасына сәйкес тайфун деңгейіне жетті.

A typhoon is a tropical cyclone that develops between 180° and 100°E in the Northern Hemisphere and which produces sustained hurricane force winds of at least This region is referred to as the Northwestern Pacific Basin, accounting for almost one third of the world's tropical cyclones. The term hurricane refers to a tropical cyclone (again with sustained winds of at least ) in the north central and northeast Pacific, and the north Atlantic. In all of the preceding regions, weaker tropical cyclones are called tropical storms. For organizational purposes, the northern Pacific Ocean is divided into three regions: the eastern (North America to 140°W), central (140°W to 180°), and western (180° to 100°E). The Regional Specialized Meteorological Center (RSMC) for tropical cyclone forecasts is in Japan, with other tropical cyclone warning centres for the northwest Pacific in Hawaii (the Joint Typhoon Warning Center), the Philippines, and Hong Kong. Although the RSMC names each system, the main name list itself is coordinated among 18 countries that have territories threatened by typhoons each year. Within most of the northwestern Pacific, there are no official typhoon seasons as tropical cyclones form throughout the year. Like any tropical cyclone, there are several main requirements for typhoon formation and development. It must be in sufficiently warm sea surface temperatures, atmospheric instability, high humidity in the lower to middle levels of the troposphere, have enough Coriolis effect to develop a low pressure centre, a pre existing low level focus or disturbance, and a low vertical wind shear. Although the majority of storms form between June and November, a few storms may occur between December and May (although tropical cyclone formation is very rare during that time). On average, the northwestern Pacific features the most numerous and intense tropical cyclones globally. Like other basins, they are steered by the subtropical ridge towards the west or northwest, with some systems recurving near and east of Japan. The Philippines receive the brunt of the landfalls, with China and Japan being less often impacted. However, some of the deadliest typhoons in history have struck China. Southern China has the longest record of typhoon impacts for the region, with a thousand year sample via documents within their archives. Taiwan has received the wettest known typhoon on record for the northwest Pacific tropical cyclone basins. However, Vietnam recognises its typhoon season as lasting from the beginning of June through to the end of November, with an average of four to six typhoons hitting the country annually. According to the statistics of the Joint Typhoon Warning Center, from 1950 to 2022, the Northwest Pacific generated an average of 26.5 named tropical cyclones each year, of which an average of 16.6 reached typhoon standard or above as defined by the Joint Typhoon Warning Center.

Этимология

Тайфун сөзінің этимологиясы қытай немесе араб-хинди тілдеріне қатысты. Тайфунның шығу тегі "ұзаққа созылатын желдер" деген мағына беретін 風癡 сөзінен басталуы мүмкін, ол алғаш рет 1124 жылы Қытайда тіркелген. Ол кезде бұл сөз Мин қытай тілінде айтылған, бірақ кейіннен [hɔŋ tʰai] болып өзгерген. 1566 жылға дейін жаңа таңбалар 風颱 дыбысқа сәйкес жасалды. Бұл сөз маньдарин тілінде 颱風 ретімен қолданылды, кейіннен шетелдік теңізшілер оны тайфун деп қабылдады. 1929-1936 жылдар аралығында ұлттық академияның метеорология бөлімінің басшысы Чу Кочинг оны стандартты термин деп жариялағанға дейін 颱風 термині кеңінен қолданылмады. Дегенмен, 風癡 немесе 風颱 сөздері Шаочжоу (Гуандун) және Тайчжоу (Чжэцзян) арасындағы Мин және Ву тілдерінде сөйлейтін аймақтарда қолданыла береді. Бұл мәлімдеме тайфунның кантон тіліндегі атауының ұлттық насихатталған 颱風 алдында 風舊 болғанымен қайшы келеді. Сонымен қатар, кейбір сөздіктер тайфунның араб және хинди тілдерінде "дауыл" деген мағынаны білдіретін ṭūfān (طوفان) сөзінен шыққандығын көрсетеді. (طوفان) ṭūfān сөзінің түбі ежелгі грек мифологиясындағы Тифон деген жаратылысқа дейін жетеді. Португалдық саяхатшы Фернао Мендес Пинто 1614 жылы жарық көрген мемуарларында "туфао" туралы айтқан. Ағылшын тіліндегі ең ерте нұсқасы – "touffon" (1588).

Интенсивтілік жіктемелері

Тропикалық депрессия – Жапония метеорологиялық агенттігі қолданатын ең төменгі санат, және жел жылдамдығы белгілі бір шектен аспайтын тропикалық жүйелерді сипаттау үшін қолданылатын термин. Егер тропикалық депрессияның тұрақты жел жылдамдығы артып кетсе, ол тропикалық дауылға дейін жаңартылады. Тропикалық дауылдарға Токиодағы RSMC ресми атау береді. АҚШ-тың Тайфун туралы ескерту орталығы (JTWC) 130 түйінге (67 м/с; 150 миль/сағ; 241 км/сағ) жететін немесе одан да жоғары жел жылдамдығына ие тайфундарды – Саффир-Симпсон шкаласы бойынша күшті 4-ші санаттағы дауылға тең – «супер тайфун» деп белгілейді. Дегенмен, JTWC қолданатын желдің максималды тұрақты жылдамдығын өлшеу 1 минуттық орташа есептеу кезеңіне негізделген, бұл АҚШ-тың Ұлттық дауыл орталығы мен Орталық Тынық мұхиты дауыл орталығының әдісімен үйлеседі. Осының салдарынан JTWC-тің жел туралы хабарламалары JMA-ның өлшемдерінен жоғары болады, себебі JMA 10 минуттық орташа аралықты пайдаланады.

Жаратылыс

Тропикалық циклогенез үшін алты негізгі талап бар: теңіз бетінің температурасының жеткілікті түрде жоғары болуы, атмосфералық тұрақсыздық, тропосфераның төменгі және орта деңгейлеріндегі жоғары ылғалдылық, төмен қысым орталығының қалыптасуы үшін жеткілікті Кориолис күші, бұрыннан бар төменгі деңгейдегі фокус немесе бұзылыс және вертикальді желдің аз қиылысы. Бұл шарттар тропикалық циклонның пайда болуы үшін қажет болғамен, тропикалық циклонның пайда болады деген кепілдік бермейді. Әдетте, кемінде белгілі бір тереңдікте 26,5°C (79,7°F) мұхит температурасы тропикалық циклонның ерекше мезоциклонын сақтау үшін ең төменгі шегі саналады. Бұл жылы сулар тропикалық жүйелерді қуаттандыратын жылулық ядроны сақтау үшін қажет. Тропикалық циклогенез үшін экватордан кемінде 500 км (300 миль) қашықтық қажет. Тіпті жоғарғы деңгейдегі жағдайлардың өте жақсы болуы және қажетті атмосфералық тұрақсыздық болғанымен, беткі фокус болмаса, ұйымдасқан конвекция мен беткі төмен қысым орталығының дамуына кедерес келтіріледі. Тропикалық циклонның дамуы үшін мұхит бетінен тропопаузаға дейінгі вертикальді желдің қиылысы 10 м/с (20 түйін, 33 фут/с) төмен болуы керек. Көбінесе Тынық мұхиты тайфундары кезінде екі шығару ағысы байқалады: біреуі батыс желдеріндегі жоғарғы тропосфералық ойыстың алдында солтүстікке қарай, екіншісі экваторға қарай. Орташа есеппен жылына екі рет, Тынық мұхитының батысында, солтүстік және оңтүстік ендіктерінде 5-ші параллельдердің маңында, бір меридиан (бойлық сызығы) бойында екі тропикалық циклон қалыптасады. Дегенмен, Тынық мұхитының батыс алабындағы тропикалық циклонның белсенділігі мен Солтүстік Атлантика алабындағы белсенділік арасында кері байланыс бар. Бір алап белсенді болғанда, екіншісі әдетте тыныш болады, және керісінше. Мұның басты себебі Мадден-Жулиан осцилляциясының (MJO) фазасы болып көрінеді, ол әдетте екі алаптың арасында кез келген уақытта қарама-қарсы режимде болады.

Жолдар

Тропикалық циклондардың көпшілігі экваторға жақын субтропикалық жотаның жағында қалыптасады, содан кейін жота осімен бірге полюске қарай жылжып, батыс желдерінің негізгі белдеуіне оралғанға дейін солтүстікке және солтүстік-шығысқа қарай қозғалады. Тайфундардың көпшілігі Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы "тайфун аллеясы" деп аталатын аймақта қалыптасады, онда планетаның ең күшті тропикалық циклондары ең көп дамиды. Эль-Ниньо салдарынан субтропикалық жота ығысқанда, тропикалық циклондардың қалыпты жолдары да өзгереді. Жапония мен Кореяның батысындағы аймақтар Эль-Ниньо және бейтарап жылдары қыркүйек-қараша айларында тропикалық циклондардың аз әсерін сезінеді. Эль-Ниньо жылдарында субтропикалық жотадағы үзіліс шамамен 130°E координатасында орналасады, бұл Жапон архипелагы үшін тиімді жағдай тудырады. Маршалл аралдарының жанында қалыптасқан тайфундар Кореяның Чеджу аралына дейін жетеді. Тайфундардың жолдары үш негізгі бағытты қамтиды. Сондай-ақ, 2000 жылдан бері тропикалық дауыл күшіне немесе одан да күшті жүйелерге ат қою жауапкершілігі Филиппиннің Атмосфералық, геофизикалық және астрономиялық қызметтер басқармасына (PAGASA) – арал архипелагындағы мүдделер үшін, ал Гонконг обсерваториясына – ескерту сигналдарын беруге жеткілікті жақын дауылдар үшін жүктелген.