Кіріспе

Неміс натуралисі, суретші (1647–1717 жж.)

Мария Сибилла Мериан (2 сәуір 1647 – 13 қаңтар 1717 жж.) – неміс энтомологы, натуралисі және ғылыми иллюстратор. Ол жәндіктер туралы тікелей байқауларды құжаттаған еуропалық натуралистердің алғашқыларының бірі болды. Мериан швейцариялық Мериан отбасының Франкфурт тармағының ұрпағы еді. Мериан өнердегі білімін өгей әкесінен, натюрморт суретшісі Георг Флегельдің шәкірті Якоб Маррелден алды. Мериан алғашқы табиғат суреттері кітабын 1675 жылы жариялады. Ол жасөспірім кезінен жәндіктерді жинай бастады. 13 жасында жібек құрттарын өсірді. 1679 жылы Мериан екі томдық серияның бірінші томын шығарды. Әр томда 50 түрлі гравюралық суреттері бар еді. Мериан 186 еуропалық жәндік түрінің метаморфоза процесін және олардың тамақтанатын өсімдіктерін сипаттады. Суреттермен қатар, Мериан олардың өмірлік циклінің сипаттамаларын да қосты. 1699 жылы Мериан Голландиялық Гвианаға барып, аймақтың тропикалық жәндіктерін зерттеді. 1705 жылы ол «Metamorphosis Insectorum Surinamensium» еңбегін жариялады. Мерианның «Метаморфозасы» көптеген натуралист-суретшілерге әсер еткен. Дэвид Аттенборо Мерианды бауырсақтардың метаморфозасын мұқият бақылап, құжаттағаны үшін энтомология саласындағы маңызды тұлғалардың бірі деп санайды. Ол зерттеулері барысында жәндіктер туралы көптеген жаңа деректерді ашты. Оның мұқият, егжей-тегжейлі жұмысына дейін жәндіктердің өздігінен, лайдан туатынына сенеді. Оның жұмыртқадан личинкаға, құмалаққа, содан кейін ересек жәндікке дейінгі даму кезеңдерін суреттеуі және сипаттауы өздігінен туу туралы түсініктерді жоққа шығарды және жәндіктердің ерекше және болжамды өмірлік циклдерге ұшырайтындығын дәлелдеді. Ол ерте кезден табиғат тарихы туралы көптеген кітаптарды оқыды. Мериан «Metamorphosis Insectorum Surinamensium» еңбегінің алғы сөзінде жастығы туралы былай деп жазды:

«Мен уақытымды жәндіктерді зерттеуге арнадым. Бастапқыда мен Франкфурт қаласында жібек құрттарымен айналыстым. Мен басқа күлдіршіндердің әдемі көбелектерге айналатынын, жібек құрттарының да солай болатынын түсіндім. Сондықтан мен олардың қалай өзгергенін көру үшін таба алатын барлық күлдіршіндерді жинауға кірістім». 1665 жылдың мамыр айында Мериан Маррелдің шәкірті, Нюрнбергтен келген Иоганн Андреас Граффқа үйленді; оның әкесі ақын және жергілікті гимназияның директоры, XVII ғасырдағы Германияның жетекші білім ошақтарының бірі болды. 1668 жылдың қаңтарында олардың тұңғыш қызы Иоанна Елена дүниеге келді, ал отбасы 1670 жылы күйеуінің туған қаласына, Нюрнбергке көшіп барды. Ол жерде Мериан сурет салуды, пергамент пен зығырдан бұйымдар жасауды және кестелеуді жалғастырды. Ол сондай-ақ бай отбасылардың бойжеткен қыздарына сурет салу сабақтарын берді («Jungferncompaney», яғни бойжеткен қыздар тобы), бұл оның отбасына қаржылай көмектесті және олардың әлеуметтік беделін арттырды. Бұл оған байлар мен элитаның ең жақсы бақтарына кіруге мүмкіндік берді, онда ол жәндіктерді жинауды және құжаттауды жалғастыра алды. 1678 жылы екінші қызы Доротея Мария дүниеге келді. Басқа әйел суретшілер, мысалы, Мерианның замандасы Маргарета де Хир, өздерінің гүл суреттерінде жәндіктерді бейнеледі, бірақ оларды өсірмеді немесе зерттемеді. 1679 жылы ол жәндіктердің метаморфозасына арналған екі томдық суреттелген кітаптың бірінші томын жариялады. Дін қауымдастығының ең жоғарғы сатысында 600-ге жуық адам болды, ал одан да көп адам алыста тұрды. Англия, Италия, Польша және басқа елдерден келген қонақтар қатаң тәртіпті, діни сепаратизмді және қауымдық меншікті мақұлдамады. Мерианның күйеуі лабадистерден қабылданбады, бірақ екі рет қайтып келді.

Амстердам

1690 жылы Мерианның анасы қайтыс болды. Бір жылдан кейін ол қыздарымен Амстердамға көшіп келді. 1692 жылы күйеуі одан ажырасты. Сол жылы Амстердамда оның қызы Йоханна Бахарахтан шыққан Суринам саудасында табысты саудагер Якоб Хендрик Херольтке тұрмысқа шықты. Гүл суретшісі Рейчел Руйш Мерианның шәкірті болды. Мериан суреттерін сату арқылы күнкөріс жасады. Кейін ол былай деп жазды:

"Голландияда Шығыс және Батыс Үндістаннан келген әдемі жануарларға қатты таң қалдым. Мен Амстердам мэрі және Шығыс Үндістан қоғамының директоры доктор Николас Витсеннің, сондай-ақ Амстердам қаласының хатшысы Джонас Витсеннің құнды коллекцияларын көруге мүмкіндік алдым. Сонымен қатар, медицина докторы, анатомия және ботаника профессоры Фредерик Руйш мырзаның, Ливинус Винсент мырзаның және тағы да көптеген адамдардың коллекцияларын көрдім. Осы жинақтарда мен сансыз жәндіктерді таптым, бірақ олардың тегі мен көбеюі белгісіз екенін анықтадым. Олардың қалай өзгеріп, гусеницалар мен қуыршақтардан бастап дамуын түсіну қиын болды. Бұл мәселе мені ұзақ уақыттан бері армандаған Суринамға саяхат жасауға итермеледі. Мен колонияны аралап, жергілікті жануарлар мен өсімдіктерді суреттедім. Өсімдіктердің жергілікті атауларын жазып, олардың қолданылуын сипаттадым. Кейбіреулер осы саяхатты Голландияның Батыс Үндістан компаниясының басшылары қаржыландырғанын айтады. Экспедиция туралы жарияланымда Мериан отарлаушы саудагерлердің іс-әрекетін сынап, "Ондағы адамдар мұндай нәрсені зерттеуге мүдделі емес; тіпті олар мені елде қанттан басқа нәрсе іздегенім үшін мазақ етті" деді. Мериан сонымен қатар саудагерлердің құлдарға қатысты әрекеттерін де айыптады. Бір құл Мерианның зерттеулеріне көмектесуге мәжбүр болды, ал оның еңбегі Суринамның өсімдіктері мен жануарларын зерттеуде көмектескен америкалық және африкалық құлдармен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік берді. Мериан ауыл шаруашылығына да қызығушылық танытып, отарлаушы саудагерлердің қанттан басқа ештеңе өсіруге немесе экспорттауға қарсылығына өкінді. Кейін ол Суринамда кездесетін көкөністер мен жемістерді, соның ішінде ананасты көрсетті. Ол кедейлікте қайтыс болды деп айтылғанмен, оның қосылу рәсімі орта тапқа сай болды және он төрт адам қабірге шығарды. Мерианның қайтысынан кейін оның қызы Доротея анасының еңбектерінің жинағын – "Erucarum Ortus Alimentum et Paradoxa Metamorphosis" атты кітапты жариялады.

Ботаникалық өнер

Мериан алғаш рет ботаникалық суретші ретінде танымал болды. 1675 жылы ол гүлдерді бейнелейтін он екі суреттен тұратын үш томдық серияны жариялай бастады. 1680 жылы ол бұл серияны біріктіріп, «Neues Blumenbuch» жариялады. Суреттер декоративті болғандықтан, олардың барлығы тікелей байқау негізінде жасалмаған. Үш томдық сериядағы кейбір гүлдер Николас Роберт және оның әкесі Якоб Маррелдің суреттеріне ұқсас. Мериан гүлдердің арасына жәндіктерді де қосты; мүмкін, олардың барлығын өзі байқамаған, ал кейбіреулері Якоб Хофнагельдің суреттерінен алынған болуы мүмкін. Гильдия жүйесіне байланысты әйелдерге маймен сурет салуға рұқсат берілмеген. Әр томда Мериан салған және гравировкаланған 50 сурет болды, онда ол байқаған жәндіктер, көбелектер, қосқанаттылар және олардың личинкалары сипатталған. «Der Raupen wunderbare Verwandlung und sonderbare Blumennahrung» – «Құрттардың таңғажайып өзгеруі және ерекше гүлді тамақтануы» кітабы, халық тілінде жазылғандықтан, жоғары қоғамның белгілі бір топтары арасында өте танымал болды, бірақ оның еңбегі сол кездегі ғалымдар тарапынан көбінесе назарсыз қалды. Экспедиция көптеген күмәндіктерді тудырды. Дегенмен, ол Суринамның ішкі аймағында бұрын белгісіз болған көптеген жануарлар мен өсімдіктерді тапты. Мериан өз табыстарын зерттеумен және жіктеумен айналысты және оларды егжей-тегжейлі сипаттады. Ол тапқан жәндіктерді ғана емес, олардың мекендеу орындарын, мінез-құлқын және жергілікті халықтың оларды пайдалануын да атап өтті. Жыландар, сарқырамалар, игуаналар және тропикалық қоңыздар бүгінге дейін әлемнің түкпір-түкпіріндегі әуесқойлармен жиналады. Немец тіліндегі «Vogelspinne» (Mygalomorphae инфраотрядының өкілі) сөзінің сөздік мағынасы «құс жәндігі» деп аударылады. Суринамда салған суреттерінен жасалған гравировкада құсты ұстаған үлкен сарқырама бейнеленген. Мериан осы суретте және оған қоса берілген мәтінде әскерлік құмырсқалар мен жапырақ кескіш құмырсқаларды, сондай-ақ олардың басқа организмдерге тигізетін әсерін сипаттаған алғашқы еуропалық болды. Мерианның тропикалық құмырсқалардың суреттемелері кейіннен басқа суретшілер тарапынан да қолданылды. Оның организмдер арасындағы күрес туралы суреттері Чарльз Дарвин мен Лорд Теннисонның тіршілік үшін күрес және эволюция туралы теорияларына дейін жасалды. Ол қайтыс болғаннан кейін кітап 1719, 1726 және 1730 жылдары қайта басылып, кең аудиторияға жетті. Оның Суринам кітабының жаңағы факсимильді басылымында жәндіктер мен өсімдіктерді анықтауға тырысқандар бірнеше түрлерді анықтады, бірақ Мериан көбінесе жәндіктердің тамақтанатын өсімдіктерін дұрыс көрсетпейді, морфологияны бейнелеуде көптеген қателіктер жібереді және көбінесе гусеницаның түрін оның қанатты түрімен шатастырады. Оның суреттері еуропалықтардың ғылыми зерттеулерінің бір бөлігі болып табылады. Тропикалық өсімдіктердің алғашқы таксономиясы суреттерге немесе үлгілерге негізделген. Амстердамға оралғаннан кейін ол салған суреттерді Карл Линней және басқалар жүздеген жаңа түрлерді анықтау үшін пайдаланды. Мерианның Суринамға жасаған ғылыми экспедициясы Александр фон Гумбольдттың Оңтүстік Америкаға жасаған атақты экспедициясынан 100 жыл бұрын, ал Бавария принцессасы Терезаның экспедициясынан 200 жыл бұрын орын алды. Мерианның экспедициясы туралы жарияланымдары кейіннен 17 ғасырдың соңында Голландияда пайда болған, экзотикалық, бірақ еуропалықтарға қолжетімді Жаңа әлемді таныстыратын суреттелген географиялық жарияланымдардың маңызды үлгісі ретінде танылды. Амстердамға қоныстанғаннан кейін Мерианға жақын жерде тұратын суретші Михель ван Мусшер көмектесті. Оның суреттері бүгінге дейін Санкт-Петербургтегі академиялық жинақтарда сақталып тұр.

Өлімнен кейінгі қателіктер

Бірнеше ғалымдар Мерьянның өлімінен кейін оған дұрыс емес жатқызылған қателіктерді анықтады. Мысалы, Суринам кітабының алғашқы басылымының тақталарына кім түс салғаны туралы пікірталас туды. Кейбір алғашқы басылымдарда Мерьян өзі бояған тақталар болса, енді бірінде түссіз тақталар кездеседі. Кейіннен адамдар қара-ақ тақталарды Мерьян қолданған түстер палитрасын сақтамай, түстеу кітаптары сияқты бояп, ал кейбіреулер осы кейінгі түстер екінші басылымға енген деп күдіктенеді. Тағы бір мысал келтереді: 1730 жылғы Суринам басылымының баспагері Мерьянның кітабына бастапқыда кірмеген, және ғылыми емес мақсаттарда қолданылған, құрттардың өмірлік циклінің қияли суреттерін қосып, тақталар жасады. Кейіннен сыншылар осы тақталарды Мерьянның беделін түсіру үшін дәлел ретінде пайдаланды.

Эпонимдер

Оның қайтысынан соң көп уақыт өткеннен кейін бірнеше таксономдық топтар мен екі туысы оның атымен аталды. Үш түрге оның есімі берілді: 1905 жылы екі жолақты қанатты көбелек Opsiphanes cassina merianae; 1967 жылы жалпы почташы көбелегі Heliconius melpomene meriana; және 2018 жылы Панамадан сирек кездесетін көбелек Catasticta sibyllae. Кубалық сфинкс көбелегі Erinnyis merianae деп аталды. Tessaratomidae тұқымдас қоңыздың бір түрі Plisthenes merianae деп аталды. Құрбандық ететін шырындардың бір туысына Сибилла деген ат берілді. ХХ ғасырдың соңғы тоқсанында Мерианның еңбектері қайта қаралып, жарамды деп танылды және қайта басылды. Оның суреті Германия евроға көшуінен бұрын 500 DM банкнотаға басылды. Оның суреті сондай-ақ 1987 жылдың 17 қыркүйегінде шығарылған 0,40 DM маркада пайда болды және көптеген мектептер оның атымен аталады. 1980-жылдардың соңында Polydor лейблінің Archiv таңбасы Вольфганг Амадей Моцарттың фортепиано туындыларының кезеңдік аспаптарда орындалған және Мерианның гүлдік суреттерін қамтитын жаңа жазбалар сериясын шығарды. Ол 2013 жылдың 2 сәуірінде туған күнінің 366 жылдығына орай Google Doodle арқылы құрметтелді. Оның еңбектеріне жаңа ғылыми және көркемдік қызығушылықтың оянуына бірқатар ғалымдардың оның еңбектерінің жинақтарын зерттеуі себеп болды, мысалы, Копенгагендегі Розенборг сарайындағы жинақ. 2005 жылы Германияның Варнемунде қаласында RV Maria S. Merian атты заманауи зерттеу кемесі іске қосылды. 2016 жылы Мерианның "Metamorphosis insectorum Surinamensium" еңбегі жаңартылған ғылыми сипаттамаларымен қайта басылды, ал 2017 жылдың маусым айында Амстердамда оның құрметіне симпозиум өтті. 2017 жылдың наурыз айында Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Ллойд кітапханасы мен мұражайында "Беттен тыс" көрмесі өтті, онда Мерианның көптеген суреттері сақталған жәндіктермен, өсімдіктермен және таксидермиялық үлгілермен жасалған 3D мүсіндер ретінде көрсетілді. Аргентиналық қара-ақ тегу (Salvator merianae) – ірі кесірткелердің бір түрі, ол оны ашқаннан және жіктегеннен кейін Мерианның құрметіне аталды.

Қыздары

Бүгінде Мериан өнер және ғылым салаларында қайта жандана түскен даңққа ие болса, оның кейбір туындылары енді қыздары Йоханна мен Доротеяға жатқызылды; Сэм Сегал Ұлыбритания мұражайындағы 91 парақтың 30-ын қайта авторлыққа жатқызды.