Кіріспе

Франческо Кавалли операсы
Серифтік қаріптер жіктелімі

Дидон (/d//i/'/d//əʊ//n//i/) – 18-шы ғасырдың соңында пайда болған және 19-шы ғасырда жалпы мақсаттағы баспаның стандартты стилі болған серифтік қаріптер жанры. Оның ерекшеліктері:

Тар және жақшасыз (жіңішке сызықты) серифтер. (Серифтердің ені бойымен шамалы өзгеріп, тұрақты болады.) Салмақ осьтерінің тік бағыты. (Әріптердің тік сызықтары қалың.) Қалың және жұқа сызықтардың арасындағы айқын контраст. (Әріптердің көлденең бөліктері тік бөліктерімен салыстырғанда жұқа.) Кейбір сызықтардың ұштары шар тәрізді болады. (Көптеген сызықтар қарапайым үшбұрышты серифтер емес, көз жасы немесе шеңбер пішінде аяқталады.) Әшекейсіз, "заманауи" көрініс. "Дидон" термині 1954 жылы Vox ATypI жіктеу жүйесінің аясында пайда болды. Бұл термин белгілі қаріп жасаушылар Фирмин Дидо және Джамбатиста Бодонидің фамилияларын біріктіреді, олардың еңбектері 19-шы ғасырдың басында осы стильді қалыптастырды. Бұл санат өзінің ең танымал кезеңінде "көне стиль" немесе "көне бет" дизайндарынан айырмашылығы ретінде "заманауи бет" деп белгілі болды, ал ол Ренессанс дәуіріне жатады.

Тарих

Дидон қаріптері Firmin Didot, Giambattista Bodoni және Justus Erich Walbaum сияқты баспагерлермен әзірленді, олардың аттарымен аталатын Bodoni, Didot және Walbaum қаріптері бүгінге дейін қолданыста. Олардың мақсаты – баспа мәтінінің әдемі дизайнын жасау, Джон Баскервиллдің (Бирмингемде) және Фурньедің (Францияда) жұмысын дамыту, сол кездегі үнемі жетіліп жатқан баспа және қағаз жасау технологияларын көрсететін, өте нақты, контрастты және жоғары дәлдікті дизайнға жеткізу болды. (Осындай стильдегі әріптер каллиграфтар мен мыс кескіштерде бұрыннан танымал болған, бірақ Батыс Еуропадағы көптеген баспаханалар он сегізінші ғасырдың соңына дейін он алтыншы ғасырда жасалған немесе оған ұқсас консервативті қаріптерді пайдаланды.) Бұл тенденциялар беттік композиция ережелеріндегі өзгерістермен және ұзақ "s" әрпінің жойылуымен бірге жүрді. 1890 жылы сөз сөйлеген тип дизайнері Talbot Baines Reed, он тоғызыншы ғасырдың басындағы жаңа стильді "тартымды, әдемі, әдепті, біршама жарқыраған" деп сипаттады. Олардың дизайндары, әсіресе Бодони баспасының керемет сапасының арқасында танымал болды және кеңінен еліктелді. Ұлыбритания мен Америкада Баскервиллдің ұзаққа созылған ықпалы континенттік Дидон қаріптерімен ұқсас, бірақ геометриясы азырақ, Bell, Bulmer және Scotch Roman сияқты қаріптердің жасалуына әкелді; Баскервилл қаріптері сияқты, олар көбінесе ауыспалы серифтік қаріптер деп аталады. Соңғы топтың кейінгі дамуы Scotch Modern деп аталды және Дидонның артуын көрсетеді. Дидон қаріптері XIX ғасырдың ортасына қарай баспа ісінде басымдыққа ие болды, бірақ кейбір "ескі стильдегі" қаріптер сатылымда болды және тип дизайнері жаңаларын жасады. 1840 жылдардан бастап қолөнерші баспагерлер арасында өткен заманның қаріптеріне қызығушылық пайда болды. Көптеген баспа тарихшылары XIX ғасырдың жалпы мақсаттағы баспасында танымал болған Дидон қаріптерінің кейінгі нұсқаларын, әсіресе XX ғасырдағы Виктория стиліне қарсы реакциядан кейін сынға алды. Николетта Грей Дидонның кейінгі қаріптерін көңілсіз және оқылуы қиын деп сипаттады: "1800 және 1810 жылдары жасалған алғашқы модернистік қаріптер тартымды; таза, рационалды және әзілді. Бірақ сол кезден бастап XIX ғасырдың кітап қаріптері көбінесе көңілсіз болады; серифтер ұзарады, жоғары және төмен созылған әріптер ұзарады, әріптер тығырыққа түседі; XIX ғасырдың ортасындағы әдеттегі кітап типографиялық тұрғыдан көңілсіз. Виктория дәуірі жақсы қаріп туралы түсінікті жоғалтты". Тарихшы Г. Виллем Овинк XIX ғасырдың соңындағы Дидон қаріптерін "көрілген ең жансыз, бірқалыпты қаріптер" деп сипаттады. 1937 жылы "Ескі стильді" және ауыспалы қаріптерді жаңартуды қолдаған баспа жабдықтарын өндіретін Monotype компаниясының өкілі Стенли Морисон 1850 жылдарды "жаман, жағымсыз қаріптердің жиынтығы" деп атады және "1810 мен 1850 жылдар арасында жасалған қаріптер ең нашар деп есептеледі" деді.

Дисплейлік туындылар

Жарнаманың артуымен, XIX ғасырдың басында басылған немесе арнайы жазылған әріптерге сұраныс артты. Осымен қатар, қалың әріптер мен мәтіндік әріптердің үлкен нұсқаларынан өзгеше, жаңа әріп түрлері пайда болды. Оларға sans serif, slab serif және жаңа стильдегі қалың қара әріптер, сондай-ақ римдік әріп түрін қатайтқан немесе безендірген Дидон стиліндегі әріптер кірді. "Жұмсақ бет" деп аталған бұл әріптер контрасты күшейте келе, әріптің жұқа бөліктерін жіңішке қалдырып, тік сызықтарды айтарлықтай үлкейтті. Сондай-ақ, "эффект" әріптері сатылды, мысалы, жұмсақ бет әріптерінің қалың бөліктеріне өрнек қосылғандары және ішкі сызығы бар бұрыннан бар инлайн типтері. Заманауи стильдегі әріптерге наразылық білдірген алғашқы баспагерлердің бірі – француз баспашысы Луи Перрен, ол кейін дәстүрлі үлгідегі жаңа әріп дизайндарын тапсырды. Ол 1855 жылы (Джеймс Мосли аударған):

"Менің қандай құмарлықтың он алтыншы ғасырдың әріптерін қайта жаңғыртуға итермелеп жатқаныңызды сұрайсыз. Мен жиі [он алтыншы ғасырдан] ескі өлеңдерді қайта басып шығаруға мәжбүрмін және бұл жұмыс мені әдетте алаңдатады. Менің түсінігімше, қазіргі заманғы қаріптердің дәлдігі, түзулігі, жүйелілігі және математикалық симметриясы олардың артықшылықтары бар, бірақ мен оларды теміржол есептерін басыру үшін пайдалануды қалайтын едім. XIX ғасырдың соңындағы ықпалды мысал – Уильям Морристің Кельмскотт баспасы, ол ортағасырлық және ерте Ренессанс үлгілеріндегі Алтын тип сияқты жаңа әріптерді тапсырды. Көптеген жақсы баспаханалар оның үлгісін еліктеді, ал XX ғасырдағы Стэнли Морисон сияқты кейбір баспагерлер оның жұмысын артық деп тапса да, ол кеңінен еліктелді. Талбот Бейнс Рид 1890 жылы, оның компаниясы Моррис үшін әріптерді құюдан бұрын, әріп жасаушылардың бұрынғы үлгілерге қайта оралуға ұмтылғанын айтты: "Әріптер осылай да, солай да иіліп, гүлді де, жіптей де, қаңқалы да, жұмсақ та, дөңгелек те, шаршы да болды – түпнұсқа пішіні танылмайтын деңгейге жеткенше. Мен өткенді сипаттамаймын. Ирод әр апта сайын өзін "әріп" деп аталатын жаңа фантазиямен жеңіп алады. Мен қазіргі заманғы фантазиялық әріптеріміздің көбі көркем екенін жоққа шығармаймын, сондай-ақ оларды осы күні қолдануға болатынын айтуға батыл емеспін. Бірақ мен осы құштарлықтың бізді алып бара жатқан ұзындығына және дәстүрлі үлгілерді толығымен тастап кетуіне байланысты алаңдаушылық білдіремін". Дегенмен, Дидон дизайны қолданыста болып келеді және жанр VOX ATypI әріптер жіктеу жүйесімен және Association Typographique Internationale (AtypI) тарапынан танылды. Бұл жанр грек тілінде жалпы мақсаттағы басылымдарда өте танымал (Дидоттар отбасы жаңадан тәуелсіз елде баспахана құрған алғашқылардың бірі болды). Бұл математикада да жиі кездеседі, өйткені ашық бастапқы кодты стандартты математикалық жинақтау бағдарламалары TeX және LaTeX компьютерлік заманауи отбасын әдепкі ретінде пайдаланады. Жүйені жасаған Дональд Кнут американдық Monotype компаниясының заманауи бет-әлпетіне негізделген отбасымен XIX ғасырғы ғылыми басылымдардың "классикалық стилінен" шабыттанған әсер тудыру мақсатымен жүйені әдейілеп жасады. Көптеген газеттер XIX ғасырда құрылды, ал көптеген газет әріптері XIX ғасырдың үлгілеріне негізделген. 1930 жылдары танымал болған Linotype-тың оқымдылық тобы көптеген жылдар бойы әлемдегі газет басылымдарының үлгісі болды, бұл үлгіге негізделген, бірақ айқындықты арттыру үшін нығайтылды. 1907-1911 жылдары таныстырылған American Type Founders Bodoni әріпі жаңалықтар үшін өте танымал болды. 2017 жылы Tobias Frere Jones сандық әріп дизайнері The Wall Street Journal үшін өзінің әріп дизайнын XIX ғасыр моделіне негіздеп қалдырғанын жазды, өйткені ол "жаңалық сияқты сезінуі керек еді". Қазіргі кездегі танымал әріптер арасында Century әріптер отбасы кейінгі американдық Дидон дизайндарынан шабыт алды, бірақ Дидон жанрындағы көптеген әріптермен салыстырғанда, бұл әріптің контрасты өте төмен, бұл оның негізгі мәтіннің жоғары оқылуы үшін қолайлы. Осы кезеңдегі әріптер содан бері суық әріптер мен цифрлық композиция үшін қайта жаңғыртылды, ал қазіргі заманғы әріптер осыған ұқсас Filosofia және ашық бастапқы кодты компьютерлік заманауиды қамтиды. Кейінгі Дидон отбасылары карталардағы белгілерден шабыт алған Surveyor сияқты кезеңнің субжанрларына назар аударды. Жұмсақ бет әріптері орта ғасырдың ортасындағы дисплейде пайдалану үшін танымал болды, мысалы, Monotype-тың Falstaff және Morris Fuller Benton-ның Ultra Bodoni сияқты жаңа дизайнмен. Мэттью Картердің Elephant әріптері – одан да жаңа нұсқасы. Олар Еуропада кітап басылымы сияқты жалпы мақсаттағы мәтіндік әріптер ретінде жиі қолданылады. Сандық Дидон әріптерін тиімді пайдалану ерекше қиындықтар тудырады. Олардың реттелген, рационалды дизайны мен жіңішке сызықтарының арқасында өте әдемі көрінуі мүмкін, бірақ олардың оқырманға әсері "көру бұзылысы" болып табылады, онда қалың тік сызықтар оқырманның назарын аударып, әріптің қандай екенін анықтайтын басқа, әлдеқайда жіңішке сызықтарға назар аударуын қиындатады. Осы себепті, Дидон дизайнымен цифрлық әріптің дұрыс оптикалық өлшемдерін пайдалану өте маңызды деп айтылады. Мәтіндік өлшемдерде қолданылатын әріптер қалыңдатылған "жіңішке" сызықтары мен серифтері бар (контраст азайтылған) және дисплей дизайнына қарағанда әріптер арасында көбірек орын болады, бұл оқылуды арттыру үшін жасалған. Оптикалық өлшемдер Дидон әріптерінің алғашқы металл әріптерінің жасалу кезінде басылым технологиясының табиғи қажеттілігі болды, өйткені металл әріптің әр өлшемі жеке кесілген, бірақ пантограф, фотожинақтау және цифрлық әріптер әріптің кез келген өлшемде басылуын жеңілдеткен кезде төмендеді; соңғы жылдары жаңару орын алды. Француз дизайнері Loïc Sander бұл көру бұзылысы әсіресе дизайнерлердің оларды тиімді пайдалану қалай екенін білмейтін елдерде жасалған дизайнларда жиі кездесетінін айтты және тақырыптарға арналған Дидон әріптерін таңдауы мүмкін. Көптеген қазіргі заманғы Дидон цифрлық жаңартулары, мысалы, Parmagiano, ITC Bodoni және Hoefler & Frere Jones-тың Didot және Surveyor кәсіби басылымға арналған, әртүрлі оптикалық өлшемдерге ие, бірақ бұл компьютерлік әдепкі әріптерінде сирек кездеседі. Компьютерлік жүйелердегі әдепкі Дидон әріптерінің арасында Windows-тағы Century Schoolbook мәтіндік әріптерді пайдалануға бағдарланған, ал OS X-тағы Didot жаңартуы дисплейде пайдалану үшін жасалған және мәтіндік әріптер үшін емес.

Деривативтер

Тоғызыншы ғасырдағы Дидон қаріптерінің тар ашықтары, олардың тар жарықтары, Akzidenz Grotesk және Helvetica сияқты көптеген ерте серифсіз қаріптерге елеулі әсер еткен деп саналады, бұл қаріптер осы қаріптер таныстырылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Еуропада дамыды. Бұл әсердің мысалы – осы қаріптердің тар ашықтары, онда «a» және «c» сияқты әріптердің жолақтары тікке қарай бүгіліп, Дидон серифтік қаріптерінде көрінетінге ұқсас болады. Мэтью Картердің Scotch Roman қаріпінен шабыттанған Georgia компьютерлік қаріпі Дидон қаріптерінің алыс ұрпағы ретінде белгілі. Georgia қаріпінде жолақтардың контрасты айтарлықтай төмендетілген және дизайнның төмен ажыратымды компьютерлік мониторда жақсы көрсетілуі үшін қалыптыдан әлдеқайда қалың етілген, бірақ Scotch Roman қаріптерінің жалпы әріп пішіні мен дөңгелек ұштары сақталған. Ол сондай-ақ баспаға арналған Scotch Roman қаріпінің жаңаруын – Miller қаріпін жасады. Осы ерекше дизайндық шешімдерді ескере отырып, құжат дизаймы саласындағы сарапшы Мэтью Баттерик, Georgia қаріпін экранда пайдаланатын ұйымдарға қағазда теңгерімді және жағымды оқу тәжірибесін алу үшін Miller қаріпін лицензиялауды ұсынды.

Кері қарама-қарсы стильдер

Дидон қаріптерінің қайта өңделуі мен пародиялануының ерекше тәсілі ұзақ жылдар бойы контрасты кері қайтару, жұқа сызықтарды қалың, ал қалың сызықтарды жұқа ету болды. 1821 жылы Ұлыбританияда алғаш рет пайда болған және кейде қайта жаңартылған бұл қаріптер кері контраст қаріптері деп аталады. Олар қалыңдауына байланысты слэб-сериф дизайнына айналады. 19 ғасырда бұл үлгілер экзотикалық сыртқы түріне байланысты итальяндық деп аталды, бірақ бұл атау дұрыс емес, себебі бұл үлгілердің Италиямен тікелей байланысы жоқ; олар римдік capitalis rustica жазуына сәл ұқсаса да, бұл жай ғана сәйкестік болуы мүмкін. Оларды египеттік деп те атады, бұл кезеңдегі слэб-серифтерге қолданылған, дәл сондай ғажап емес термин. Бұл қаріптер мәтіндік мазмұнға емес, назар аударуға арналған жаңашылдық дизайны ретінде жасалған. Олар енгізілгеннен кейін төрт жыл ішінде баспагер Томас Курсон Хансард оларды «типграфиялық монстрлар» деп сипаттады. Дегенмен, осы стильдің сәл жұмсақталған нұсқалары 19 ғасырда кеңінен қолданылды және көбінесе плакаттардағы «батыс» баспасымен байланысты. Олар ақырында слэб-сериф қаріптерінің Кларендон түрінің бір бөлігіне айналды, ал бұл кейінгі дизайндар көбінесе француздық Кларендон дизайндары деп аталады.