Кіріспе

Американдық аболиционист және өнеркәсіпші Мозес Браун (23 қыркүйек 1738 – 6 қыркүйек 1836) – Жаңа Англиядан шыққан американдық аболиционист және өнеркәсіпші. Ол Американың индустриялық революциясы кезінде иiрiк машиналарына арналған алғашқы фабрикалардың жобалауын және құрылысын қаржылады, соның ішінде Америкадағы алғашқы заманауи фабрика болған Слэйтер Миллді де қаржылады.

Ерте өмір

Мозес Браун 1738 жылдың 23 қыркүйегінде Род-Айленд колониясында және Провиденс плантациясында Джеймс Браун II мен Хоуп Пауэр Браунның ұлы болып дүниеге келді. Ол баптист пасторы Джеймс Браунның (1666–1732) немересі болды, ал әкесі табысты саудагер еді. Отбасылық фирма ромды дистилляциялаумен айналысты, темір зауытына ие болды және кең ауқымды сауда-саттық қызметтеріне қатысты, соның ішінде 1764 жылы құл кемесі «Саллидің» қасіретті және жаман атты сапарына демеушілік жасады, онда кемінде 109 африкалық қаза тапты. Мозес Браунның әкесі 1739 жылы қайтыс болды, және Мозес оның інісі Обадия Браунның отбасында өсті, ол фирманың спермацет зауытын басқаруға жауапты болды. Обадия 1762 жылы қайтыс болды, ал Мозес оның мүлігін басқарушы болып тағайындалды. Мозес пен оның бауырлары Николас, Джозеф және Джон шаруашылық және кеме жөнелту бизнесіндегі үлестерді бөлісті. Бауырлар Род-Айленд және Провиденс плантациясындағы колледждің негізін қалаушылар болды, кейіннен Николастың ұлының құрметіне Браун университеті деп аталды. Отбасы Провиденстің баптист қауымдастығында белсенді болды және Роджер Уильямспен бірге Провиденс плантацияларын құрған баптист пасторы Чад Браунның (шамамен 1600–1650) ұрпақтары еді. Браун 1764 жылы өзінің туған інісі Анна Браунға (інісі Обадияның қызы) үйленді. Олардың екі баласы тірі қалды: Сара (1764–1794, Уильям Алмиге үйленді) және Обадия (1771–1822), сондай-ақ жас кезінде қайтыс болған қызы. Браун 1764 жылдан 1771 жылға дейін Род-Айленд штатының Бас Ассамблеясының депутаты болды және 1765 жылы мөртаңбалық заңға қарсы комитетте жұмыс істеді. 1769 жылы ол Род-Айленд және Провиденс плантациясындағы ағылшын колониясындағы колледжді Уоррен қаласынан Провиденске көшіруге қатысты. Браун ағайындары жаңа кампус үшін Чад Брауннан қалған жерді сыйға тартты. Браунның әйелі Анна 1773 жылы қайтыс болды. Ол біртіндеп отбасылық бизнестен шығып, квакерлермен байланысын күшейтті.

Америка революциясы

Джон Браун Гаспи оқиғасынан кейін тұтқындалды, бұл Америка Тәуелсіздік соғысының басталуына ықпал етті. Мозес және Джозеф Браун Бостон қаласындағы ағылшыздарға Джон Браун босатылса, Род-Айленд патшалық билікке қарсы дайындықтарын тоқтатарын ұсынды.

Кейінгі өмірі

1779 жылы Браун екінші әйелі Мэри Олниге, квакер дінін ұстанушы әйелге үйленді. Олар 18 жыл бірге өмір сүрді, бірақ балалары болмады. 1788 жылы Браун қысқа мерзімге бизнес ортасына оралып, өзінің туысы Смит Браунмен және болашақ күйеу баласы Уильям Алмимен серіктес болды. Браун британдықтардың тоқыма фабрикаларында су энергиясын пайдалануға жасаған жаңа тыңайыстарына қызығушылық танытты және Род-Айленд штатының Потукет қаласында осындай фабрика салуға көмектесу үшін ағылшын иммигранты Сэмюэл Слейтерді жалдады. 1793 жылы фабрика Америкадағы алғашқы сумен жұмыс істейтін иіру фабрикасына айналды, бұл оқиға Американың өнеркәсіптік революциясының бастауы деп есептеледі. Мұсаның ұлы Обадия Браун Смит Браунды серіктес ретінде алмастырды, ал Сэмюэл Слейтер де «Альми, Браун және Слейтер» фирмасын құруға қабылданды. Браун жақын арада фирманың күнделікті ісіне қатысуын тоқтатты, бірақ серіктес болып қалды. Содан кейін Браун түрлі жаңа іс-әрекеттерге кірісті. Ол 1790 жылы Род-Айленд штатының АҚШ Конституциясын бекіту процесіне қатысты. Ол сондай-ақ Провиденс фермасындағы ауыл шаруашылығы тәжірибелеріне қызығушылық танытып, 1800 жылы Род-Айленд ауыл шаруашылығы қоғамын құруға көмектесті. Ол Провиденс банкінің алғашқы директорлар кеңесінде қызмет етті және Central Bridge Company қазынашысы болды. 1797 жылғы сары қызылша эпидемиясы кезінде ол санитарлық талаптарды қатаң сақтауды қолдады. Кейін ол Род-Айленд штатында шешекке қарсы вакцинацияны енгізді. Браунның екінші әйелі Мэри 1798 жылы қайтыс болды, ал ол 1799 жылы жесір Фебе (Уотерман) Локвудқа үйленді. Фебе 1809 жылы қайтыс болды, ал Браун өмірінің соңғы 27 жылын жалғыз өмір сүрді. Браун бейбітшілік жақтасы болды және 1812 жылғы соғыс оны бейбітшілік үшін жұмыс істеуге шабыс тартты; ол 1818 жылы Род-Айленд бейбітшілік қоғамын құруда маңызды рөл атқарды. Ол квакерлердің соғыс салықтарын төлемеуіне қолдау көрсетті. Браун колониялық Род-Айлендке қатысты құжаттарды жинауда маңызды рөл атқарды, олардың көп бөлігі өз отбасы арқылы мұрагерлікке көшкен. Ол өзінің замандасы және азаттық жолын қорғаушы ретінде танымал болған бір құрбысы туралы ақпарат жинады. Ол Род-Айленд тарихи қоғамының негісқалаушы мүшесі болды, төрағасы қызметін атқарды және қайтыс болғаннан кейін оның көптеген құжаттары сол жерде сақталды. Браун 1815 жылы Америкалық антикварлық қоғамның мүшесі болып сайланды. Браун 1836 жылдың 6 қыркүйегінде Провиденсте асқазан-ішек ауруынан қайтыс болды. Ол үш әйелінен, үш баласынан және төрт өгей баласының үшеуінен бұрын дүние салды. Ол қайтыс болғанда оның жалғыз ұрпағы – немересі Анна (Алми) Дженкинс (1790–1849) және оның балалары болды. Ол сондай-ақ мүлкінің көп бөлігін өгей қызы Сара (Локвуд) Харрис (1773–1832) пен Достар қоғамына қалдырды. Оның ұлы Обадия үйленген, бірақ балалары болмады. Браун 5 Branch Avenue, Providence, RI мекенжайындағы Солтүстік зираттың квакер бөліміне жерленген.

Аболиционистік қызмет

Мұса ағаларынан бас тартып, құл саудасына қатысудан бас тартты. Квакер болғаннан кейін ол құлдыққа қарсы ұзақ күрес бастады және Род-Айленд штатындағы құл саудасына қарсы ең белсенді қарсыласы атанды. 1773 жылы ол өзінің соңғы құлын азат етті. Американдық революция кезінде, Провиденс колледжінің министрлері мен оқытушыларымен бірге ол құлдыққа қарсы ұстанымын нығайтты, себебі британдық әскерлер кампуста орналасқандықтан колледж уақытша жабылды. Соғыс аяқталғаннан кейін Браун құл саудасына қарсы күшін жаңартты. Ол 1783 жылы Бас Ассамблеяға петиция жолдады, бірақ нәтиже болмады, жергілікті баспасөзде жиі мақалалар жариялады және Жаңа Англия аймағында құлдыққа қарсы үнқатысуларды таратуға көмектесті. Ол 1787 жылы Род-Айленд азаматтарының құл саудасына қатысуын тыйым салатын заңның қабылдануына зор үлес қосты. 1789 жылы квакерлер мен квакер емес достарымен бірге құл саудасын жою жөніндегі Провиденс қоғамын құруға көмектесті, бұл жаңадан қабылданған құл саудасына қарсы заңдарды күшіне енгізуге бағытталған болатын. Кейіннен ол Конгресте американдық порттарда шетелдік құл кемелерін жабдықтауға тыйым салатын заңды қабылдауға көмектесті. Ал оның інісі Джон штаттағы ең ірі құл саудагерлерінің бірі болды және құл әкелуге тыйым салатын федералды заң бойынша сотталған алғашқы адам атанды.

Мозес Браун мектебі

Браун Жаңа Англия жылдық жиналысы мектебін қайта жандандыруда маңызды рөл атқарды. Ол 1770-ші және 1780-ші жылдары үзіліс-үзіліспен болған, бірақ қызығушылықтың болмауынан тоқтатылған еді. 1814 жылы Браун жылдық жиналысы мектебіне Провиденсте 43 акр жер сыйлады және осы жерде мектеп құру үшін тыралымсыз еңбек етті. Ол маңызды қаржылық көмек көрсетті, сондай-ақ өзінің құнды кітаптар жинағын мектеп кітапханасына бұйырды. Оның ұлы Обадия 1822 жылы ерте қайтыс болғанға дейін осы жобаны қолдаушылардың бірі болды. Мозес Браун 1836 жылы 98 жасқа толғанға дейін мектептің қазынашысы қызметін атқарды. 1913 жылы мектеп оның құрметіне Мозес Браун мектебі деп аталып, АҚШ-тағы жетекші дайындық мектебі мәртебесін сақтап келеді.