Кіріспе

Аннелид құрттарының түрі Eisenia fetida, түрліше атаулармен белгілі, мысалы, тыңайтқыш құрты, қызыл құрт, жарғақ құрт, панфиш құрты, форель құрты, жолбарыс құрты, қызыл жәнді құрты және т.б., – шіріген органикалық заттарға бейімделген құрт түрі. Бұл құрттар шіріп бара жатқан өсімдіктерде, компоста және тыңайтқышта жақсы өседі. Олар епигеялық, топырақта сирек кездеседі. Осы қасиетімен Lumbricus rubellus-қа ұқсайды. Қызыл жәнді құртының түсі қызғылт қоңыр, денесінде кішкентай сақиналар және сарғыш құйрығы болады. Құрттың әр сегментіндегі қылшықтардың (сета) топтары қозғалып, жақын беттерді ұстап тұрады, бұл оған бұлшық еттерін жиырып, алға немесе артқа жылға беруге көмектеседі. E. fetida құрттары Еуропаға тән, бірақ Антарктидадан басқа барлық құрлықтарға (қасақана және кездейсоқ түрде) таралған. E. fetida дене сұйықтығында ерекше қорғаныс жүйесіне ие; көктемдік жасушалар деп аталатын жасушалар лизенин ақуызын бөліп шығарады, ол тесік жасайтын токсин болып табылады және басып кірген жасушаларды өткізбей, лизалайды. Бұл токсин, ең алдымен, мембранасында көп мөлшерде сфингомиелин бар жат жасушаларды таңдап шабуылдайды. (Лизенин клетка қабырғаларында сфингомиелин жоқ организмдерге, мысалы Bacillus megaterium үшін де улы, бірақ оның әрекет ету механизмі толыққанды түсініксіз).

Қолданылуы

E. fetida тұрмыстық және өндірістік органикалық қалдықтарды құрттармен компосттау үшін қолданылады. Құрттармен компосттау септикалық жүйелері ондаған жылдар бойы қолданылып келеді және Eisenia fetida-ны пайдалана отырып, қара суды орнында, орталықтандырылмаған түрде өңдеуге мүмкіндік береді. Жолбарыс құрттары қазір Үндістан, Уганда және Мьянма елдерінде сынақтан өтіп жатқан, су ағызылмайтын дәретханада қолдану үшін де зерттелуде. Бұған қоса, қызыл құрт балық аулауда кеңінен қолданылады, ал олар табан, ақбалық және жайын үшін ең қолайлы жемдердің бірі болып саналады.

Иісі

Дөңгелек құртты күшпен ұстағанда, одан жағымсыз иісті сұйықтық шығады, сондықтан түрлік атауы "fetida" – "жаман иіс" дегенді білдіреді. Бұл, болжам бойынша, жыртқыштардан қорғануға бейімделу болып табылады.

Туысқан түрлері

E. fetida Е. andrei-мен тығыз байланысты, сонымен қатар E. f. andrei деп те аталады. Екі түрді ажыратудың ең оңай жолы – E. fetida кейде жарық түсті болуы мүмкін. Молекулалық талдаулар олардың жеке түрлер екенін растады, ал шағылыстыру тәжірибелері олардың араласып будан түзуге қабілетті екенін көрсетті. Ирландиядағы E. fetida популяциясының митохондриялық генетикалық ерекшеліктері көбелектеп өршудің нәтижесі болуы мүмкін, сондықтан бұл үлгі E. fetida-ның жаңа түрі немесе түршесі болуы мүмкін.

Көбею

Басқа құрт түрлері сияқты, E. fetida екі жынысты (гермафродит) болып табылады, және бір ата-аналық көбеюге қабілетті, бірақ көбею көбінесе жұптасқан құрттар арасында жүзеге асады. Екі құрт клителийлерін біріктіреді – бұл құрттардың көбею мүшелерін қамтитын, көбею кезінде ғана анық көрінетін үлкен, ашық түсті жолақтар. Екі құрт та бір-бірімен сперма алмасады. Содан кейін екі құрт та әрқайсысында бірнеше жұмыртқасы бар кокон бөліп шығарады. Бұл кокон лимон пішіндес және бастапқыда ақшыл сары түсті, ал ішіндегі құрттар жетілген сайын қоңырланады. Бұл коконды қалың көзбен де анық көруге болады. 25°C температурада E. fetida шамамен 3 аптада коконынан шығады.

Өмір сүру ұзақтығы

Бақылаулы жағдайда E. fetida-ның өмір сүру ұзақтығы бір жылдан бес жылға дейін өзгереді.