Кіріспе
Американдық аспазшы және суретші
Лия (Лия) Чейз (туған күні Ланж; 6 қаңтар 1923 – 1 маусым 2019) – Луизиана штатының Нью-Орлеан қаласындағы американдық аспазшы. Ол автор және телеарналардың тұлғасы ретінде танымал болды, африкалық-американдық өнерді де, креолдық тағамдарды да қолдаған креолдық асүйдің патшайымы атанды. Оның Dooky Chase рестораны 1960-шы жылдары Азаматтық құқықтар қозғалысына қатысқан көптеген адамдардың бас қосып, кездесу орны болды. Чейз 2010 жылы Джеймс Бирд қорының «Американың тағам және сусындар саласындағы кімдер» тізіміне енді. 2000 жылы Оңтүстік тағамдары және мәдениеті альянсы (Southern Foodways Alliance) оған өмірлік жетістіктері үшін сыйлық берді. Чейз Тулейн университетінен, Диллард университетінен, Біздің қасиетті Крест колледжінен, Мадонна колледжінен, Лойола университетінен (Нью-Орлеан) және Джонсон мен Уэльс университетінен құрметті дипломдар алды. 1997 жылы ол Times Picayune Loving Cup сыйлығымен марапатталды. 2009 жылы Нью-Орлеандағы Оңтүстік тағам және сусындар мұражайы Чейздің құрметіне тұрақты галерея ашты. Оның тегінде африкалық, француз және испандықтар бар. Чейздің әкесі Jahncke кеме құрылыс кешенінде жұмыс істеген, ал әжесі тіркелген медбике және акушер болған. The New York Times газетінің мәліметінше, Чейз 13 баланың екіншісі болды.
Ерте мансап
Лия орта мектепті бітіргеннен кейін басқа да жұмыстар істеді, соның ішінде Нью-Орлеандағы букмекерде жарыс аттарының нөмірін жазушы болып жұмыс істеді, ол мұны жасаған алғашқы әйел болды, сондай-ақ екі кәсіби емес боксшыны бақылап тұрды. Чейс ең ұнаған жұмысы – Нью-Орлеандағы француз кварталындағы "Колониалдық" мейрамханасында және "Кофе Пот" (қазір "Ескі кофе құмырасындағы кофе бине" деп аталған) кафесінде күніне 1 доллар жалақымен официант болып жұмыс істеген.
Доки Чейздің мейрамханасы
1946 жылы ол джаз трубашысы және топ жетекшісі Эдгар "Дуки" Чейз ІІ-ге үйленді. Оның ата-анасы 1941 жылы Тремеде көше бұрышында лотерея билеттері мен үй жасаған по-бой сэндвичтерін сататын дүкен ашқан. Чейс 1950 жылдары мейрамхананың ас үйінде жұмыс істей бастады, уақыт өте келе Лия мен Дуки дүкенді сатып алып, оны Dooky Chase's Restaurant деп аталған, отырып тамақ ішетін мекемеге айналдырды. Кейін ол мәзірді өзінің отбасылық креолдық рецептерімен, сондай-ақ Кремп Клемансо сияқты, әйтпесе тек ақтарға ғана арналған мекемелерде ғана қолжетімді болған, бірақ оған және оның клиенттеріне кіруге тыйым салынған рецепттермен толықтырды. 2018 жылы Food & Wine журналы осы мейрамхананы соңғы 40 жылдың ең маңызды 40 мейрамханасының бірі деп таныды.
Азаматтық құқықтар қозғалысы
Dooky Chase Нью-Орлеанның афроамерикандық қауымдастықтарының маңызды бөлігіне айналды және 1960 жылдары Нью-Орлеандағы афроамерикандықтардың азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде кездесіп, стратегияларын талқылай алатын сирек қоғамдық орындардың бірі болды. Лия және оның күйеуі Эдгар мейрамханасында афроамерикандық сайлаушыларды тіркеу науқамын ұйымдастырушыларды, NAACP ұйымын, афроамерикандық саяси жиналыстарды және көптеген басқа да азаматтық лидерлерді, соның ішінде жергілікті азаматтық құқықтар лидерлері А. П. Тюро және Эрнест "Датч" Мориалды, сондай-ақ кейіннен Мартин Лютер Кинг және Freedom Riders қозғалысының өкілдерін қабылдады. Олар жоғарғы қабаттағы кездесу бөлмелерінде жасырын отырыстар мен стратегиялық талқылаулар өткізетін, ал Лия оларға гумбо мен қуырылған тауықтан ұсынды. Dooky Chase отандық деңгейде танымал болғандықтан, жергілікті билік бұл "заңсыз" жиналыстар туралы білгенімен, қала немесе құқық қорғау органдары халықтың наразылығына қаупі бар болғандықтан оларды тоқтатып, мейрамхананың есіктерін жаба алмады. Dooky Chase мейрамханасы Кинг пен Freedom Riders Батон-Руж автобус бойкотынан тәжірибе алу үшін келгенде маңызды орынға ие болды. Кинг пен Freedom Riders Монтгомериде автобус бойкотын ұйымдастыра бастағанда, Батон-Руж бен Нью-Орлеанның азаматтық лидерлерімен Dooky Chase-тің кездесу бөлмелерінде кездесіп, Батон-Руж автобус бойкоты туралы білуге тырысты. Монтгомери автобус бойкотының жоспары мен ұйымдастырылуы Батон-Руж бойкотынан шабыт алды. Афроамерикандық қауымдастықтарда афроамерикандық банктер болмағандықтан, адамдар жұма күндері Dooky Chase-ке баратын, онда Лия Чейс және оның күйеуі сенімді клиенттерге барда чектерді қолма-қол ақшаға айналдыратын. Жұма кештері танымал болды, себебі адамдар ақшаларын алып, сусын ішіп, по-бойға тапсырыс беретін.
Көркем туындылар жинағы
Чейз орта мектепте өнерді оқыды. Азаматтық құқықтар кезеңінде ол жас суретшілердің көрмелерін ұйымдастырып, қамтамасыз етуді бастады. Нью-Орлеан өнер мұражайының кеңесінде қызмет етумен қатар, ол Нью-Орлеан өнер кеңесі, Луизиана балалар мұражайы, Үлкен Нью-Орлеан қалалық лигасы және Үлкен Нью-Орлеан қоры кеңестерінің құрамында болды. Француз кварталындағы әсем мейрамханада "Гамбо з'ербс", қуырылған тауық және нан пудингінен тұратын түскі асқа бір адамнан 75-ден 500 долларға дейін ақы алды. Қонақтар 50 галлон гамбо жеп, 82 жастағы Чейз ханымға 40 мың доллар жинады. Мейрамхананы қайта ашуға жұмыстанып жүргенде, Чейс "Дауыл әйелдері" коалициясына қосылды – бұл Катрина және Рита дауылдарынан кейін Нью-Орлеан және басқа да аймақтарды қалпына келтіру үшін Конгреске қаржы жәрдемдемесін талап ету үшін қаланың әртүрлі аудандарынан жиналған әйелдердің бірлестігі. Чейс осы топпен бірге Конгресс пен Ақ үйге сөйлеу үшін Вашингтонға ұшып барды.
Қайта ашу және марапаттау
Dooky Chase's есігін қайта ашқаннан кейін Лия Чейз өзінің креол тағамдарын көптеген маңызды тұлғаларға ұсынды, оның ішінде АҚШ президенттері Джордж Буш және Барак Обама да болды. Ол 2016 жылы Джеймс Бирд өмір бойы жетістіктері үшін сыйлықты иеленді, оның өмірінің барлық еңбегі Нью-Орлеандағы адамдардың тамақтану, тамақ дайындау және тағам туралы ойлау әдебиетіне оң және ұзақ мерзімді әсер етті. Джон Беш және Эмерил Лагасс сияқты әлемдік деңгейдегі танымал шеф-аспазшылар Лия Чейзді құрметтеп, креол тағамдарын жетілдіргендігі үшін оған алғыс айтты. Чейз Хэнк Аарон, Билл Косби, Лена Хорн, Джеймс Болдуин сияқты көптеген атақты адамдарды, саясаткерлерді және қоғамдық белсенділерді, сондай-ақ афроамерикалық қауымдастықтың көптеген басқа да көрнекті өкілдерін тамақтандырды. Рэй Чарльз "Таң Сәрінде" әнінде айтады: "Мен тамақ жеуге Dooky Chase-ке бардым".
БАҚ-та
2007 жылы Чейс Fetch! бағдарламасында пайда болды, онда ол байқауға қатысушыларға гумбо пісіруде көмектесті. 2012 жылы Теннеси Уильямстың классикалық «Жұмқыр атпен аталған трамвай» пьесасы қайта қойылды, онда актерлік құрам толығымен афроамерикалықтардан тұрды. Пьесаның соғыстан кейінгі 1940 жылдарға арналған кезеңінде бөлінген «Галатуар» мейрамханасы туралы айтылған мәлімет, біріктірілген «Дуки Чейз» мейрамханасы туралы мәліметке ауыстырылды. Лия Чейз 2009 жылғы Disney анимациялық фильмі «Принцесса және бақа» фильміндегі басты кейіпкер Тиананың прототипі болды. 2017 жылы Travel Channel-дің «Man v. Food» бағдарламасында жүргізуші Кейси Уэбб «Дуки Чейз» мейрамханасына барып, олардың әйгілі креолдық гумбосын татып көрді. Лия ханым «NCIS: New Orleans» сериалының 2-ші маусымында өзінің ролінде камео түсіріліміне қатысты.
Чейз отбасылық қоры
2013 жылы Чейс және оның күйеуі Эдгар "Дуки" Чейс-младший Эдгар "Дуки" Младший және Лия Чейс Отбасы Қорын құрды. Олардың ресми сайтында көрсетілгендей, Эдгар "Дуки" Младший және Лия Чейс Отбасы Қоры "білім беру, шығармашылық және ас өнері, сондай-ақ әлеуметтік әділеттілік салаларында маңызды үлес қосу арқылы тарихи тұрғысынан маргиналданған ұйымдарды дамыту және қолдау" мақсатымен құрылды. Өмірін азаматтық құқықтарды қорғауға, жергілікті суретшілер мен музыканттарды қолдауға және ерекше креол тағамдарын ұсынуға арнаған ол, осы қорды өзінің құмарлығының жалғасы ретінде қарастырды. Осы қор арқылы Чейс отбасы музыка, өнер және тарих сияқты балалардың білімін қолдау үшін бірнеше қайырымдылық шараларын ұйымдастырды. Олардың қоры Liberty Bank, Metro Disposal, Popeyes, Entergy New Orleans сияқты көптеген жергілікті кәсіпорындар мен ұйымдардың қолдауына ие.
Өнер
2012 жылдың 24 сәуірінен 2012 жылдың 16 қыркүйегіне дейін Нью-Орлеан өнер мұражайы Лия Чейз: Густав Блаше III-тің суреттері көрмесін ұсынды. Көрме аспаз Лия Чейзді Dooky Chase's мейрамханасының ас үйі мен қонақ бөлмесінде бейнелеген суреттерді көрсетті. 89 жастағы Чейз суретшінің бейнесін дұрыс түсіргеніне көз жеткізді. "Мен оған: "Мені Хэлл Берри немесе Лена Хорн сияқты көрсетуге болатын едің, бірақ сен менідей етіп салдың", - дедім."
Киім-кешек
Чейстің иеленген және қолданылған қызыл аспаздық халаты Африкалық американдықтар тарихы және мәдениеті ұлттық мұражайында сақталуда.
Суреттер
Блэштің «Қабақ кесу» картинасы, Жаңа Орлеан өнер мұражайындағы көрмеден алынған, 2011 жылы Смитсоновтың Ұлттық портрет галереясының тұрақты коллекциясына қосылды. «Біз әрдайым елімізге танымал тұлғалардың портреттерін іздейміз», - деді бас куратор Брэндон Фортун. «Бұл жұмыс істеп жатқан әйелдің өте қарапайым жұмысын – қабақ кесуін бейнелейтін қызықты сурет. Бірақ ол кейбір жағынан күнделікті тіршіліктен асып, ұлттық маңызы бар туындыға айналады». Оның ішінде Лия Қызыл пальто (эскиз) де бар.
Көрме каталогы
Лия Чейз: Густав Блаше III-нің суреттері көрмесіне арналған каталог 2012 жылдың күзінде «Хадсон Хиллз Пресс» баспасынан шықты.