Кіріспе

1975 жылы Калифорния штатының Беркли қаласында құрылған американдық клезмерді жаңғырту тобы «Клезморим» әлемдегі алғашқы клезмерді жаңғырту тобы болып есептеледі. Олар 1970-ші және 1980-ші жылдары клезмердің (Шығыс Еуропалық идиштің аспаптық музыкасы) әлемдік жаңғыруын бастағаны үшін кеңінен мойынға алды. Алғашқыда флейта мен скрипкалар, әсіресе негізін қалаушы Дэвид Скуздың ерекше домбыра тартысы болды. Кейіннен ансамбль «еркін, шулы, фанки» стилінде қайта құрылды. Топ 1993 жылға дейін үздіксіз өнер көрсетіп тұрды, ал 2004 жылы Еуропалық гастрольдік сапарға қайта жиналды.

Ойын орындары мен аудиториясы

Беркли, Калифорния көшелеріндегі скрипкашы Дэвид Скуз бен флейташы Лев Либерман дуэті 1975 жылы (Дэвид Джулиан Грей, Лори Чэстайн және Грегори Караджордж қосылғаннан кейін) қысқаша «Сараево халық ансамблі» деп аталған Балқан/идиш тойы мен кештерге арналған квинтетке айналды. 1976 жылғы сәуір айында Беркли қалалық кітапханасында өткен екі концертте «The Klezmorim» тобы ретінде алғаш рет сахнаға шықты, одан кейін музыканттар «Freight & Salvage Coffeehouse» кафесінде ай сайын концерттер өткізді. Оларды фольклор зерттеушісі және продюсер Крис Страхвиц (өзі Орталық Еуропадан келген босқын) тауып алды, ол топты «Arhoolie Records» лейбліне қол қойды және студияда жаздыра бастады. Либерман Берклидегі Джуда Магнес мұражайының директоры Сеймур Фромер сақтап қалған идиш жазбаларының құнды жинағын каталогтауға айлар жұмсады және музыканы зерттеді. Бірақ, сол кезде «The Klezmorim» тобының ұмытылған идиш аспаптық шығармаларының ерекше репертуарын алаңдатарлықтай жат деп санаған ұйымдасқан еврей қауымымен байланыс орнатуға қол жеткізбеді. Топ өзінің беделін халықтық клубтар мен би залдары сияқты кең таралған орындарда өнер көрсету арқылы қалыптастырды. 1979 жылға қарай «East Side Wedding» және «Streets of Gold» атты екі альбомы тыңдаушылар мен студенттік радиостанцияларда эфирде ойнады, «The Klezmorim» Солтүстік Америка бойынша қарқынды гастрольдік кестеге шықты, репертуарын кеңейтті және «Kapelye» мен «Klezmer Conservatory Band» сияқты екінші буын клезмер топтарына шабыданды. Келесі он жыл бойы «The Klezmorim» жылдың жартысын жолда өткізіп, университеттерде, концерт залдарында, кабарелерде және музыкалық фестивальдерде толық залдарды жинады. Билет сатуды сол күні радио немесе теледидардағы тікелей эфирлер, немесе көшелердегі және қоғамдық алаңдардағы күтпеген өнер көрсетулер арқылы арттырды, кейде топтың қызықтыруына полиция бұзды. Уақыт өте келе, «The Klezmorim» тобының әзіл-қалжыңдары мен спонтанды әңгімелері «Mystic Knights of the Oingo Boingo» тобының театрлық әсерлі шоуларынан шабыттанған жартылай әзірленген қойылымға айналды. «The Klezmorim» музыканттары өздерінің көшедегі музыканттық тарихын жаңа ваудевиль мен агитпропты біріктіретін, 19 ғасырдағы Шығыс Еуропа клезмер музыканттарын джаз дәуіріне итермелеген әлеуметтік дүрбелеңді еске түсіретін, бірлесіп жазылған минималистік сахналық қойылымдар сериясында мойындады. Париждік бір сыншы осы қойылымды «Польшадан Бруклинге Миссисипи арқылы тозаққа баратын пойызбен саяхат, көрермендерді таң қалдырады» деп сипаттады. Топ мүшелері оны «тез қозғалатын, сюрреалистік кабаре ревюі, ваудевиль «Twilight Zone» аймағымен кездеседі» деп атады және «Grand Guignol», Кабуки театры, шатырлық діни жиналыстар, наразылық митингілері және Бетти Буп мультфильмдерінен драматикалық мотивтер алғанын мойындады. «The Klezmorim» тобының жанрлық шектеулерді бұзуы 1983 жылы «The Flying Karamazov Brothers» тобымен бірлесіп Стэнфорд университетінде және Сан-Францискодағы Көркем өнер сарайында жонглерлік/клезмерлік супертобы ретінде өнер көрсетуімен жетегіне жетті. «Клезморимдер» жанрларын дамытудағы қиындықтарды жеңіп, қатаң репетиция жасаған шынайы музыканттар еді. Музыкалық индустрияның оларды «фольк» немесе «этникалық» деп жіктеуге бейімділігін қабылдамай, «The Klezmorim» тобы кез келген адамға, кез келген жерде өнер көрсетуге дайын екенін, музыкалық стилін коммерцияландырмайтынын мәлімдеді. Олар классикалық музыка, джаз, музыкалық театр, әлемдік музыка және авангардтық өнердің жанкүйерлерін қоса алғанда, әртүрлі жанкүйерлерді тартты. Олардың аудиториясы балалар, «қайқайлаған жасөспірім қыздар», түрмедегі тұтқындар, «колледж студенттері мен 20-30 жастағы кеңсе қызметкерлері», яһудилер, афроамерикандықтар және үндістер сияқты демографиялық топтардың алуан түрлі өкілдерін қамтыды. «The Klezmorim» тобының көркемдік беделін 1983 жылғы ақпан айында Карнеги залында өткен екі толық залға толы концерті нығайтты. 1980 жылдары топ қоғамдық радио хабарларын тарату және теледидардағы шоулар арқылы бұқаралық ақпарат құралдарында танымал болды. Деректі фильмдердегі, пьесалардағы және фильмдердегі саундтректер немесе экрандық рөлдер – Ұлттық жазба өнер және ғылым академиясы «The Klezmorim» тобының «Metropolis» альбомын «Грэмми» сыйлығына ұсынғанда бұл атау қайталанды. 1980 жылдардың ортасына қарай топ Атлантиканың екі жағындағы джаз және рок-н-ролл әуесқойлары тарапынан танылды. Еуропалық аудитория, клезмер музыкасына рома музыканттарымен және саяхаттап жүрген цирк труппаларымен таныс болғандықтан, «The Klezmorim» тобының көшелік той атмосферасына жауап берді, әсіресе Нидерландыда, Германияда және Францияда, онда топ джаз фестивальдерінде бас рольде ойнады және шағын халыққа танымал болды. Францияда, Бельгияда және Швейцарияда (сондай-ақ кейде Калифорнияда) топ концерттердің барлығын француз тілінде өткізді.

Репертуар және стиль

Клезморимнің репертуары негізінен 1930 жылға дейінгі орыс, украин және румын идиш тіліндегі аспаптық музыкасынан – көңілді көтеріп, мұңды доиналар немесе жоқ, сирба, болгар, волах, фрейлекх, хонга және коломейка сияқты қарқынды билерден тұрды. Бұл музыка 78 айналымдық пластинкалар мен қолжазбалар арқылы қол жеткізілді, оларды Джуда Магнес мұражайы, Калифорния университеті Беркли профессоры Мартин Шварц және джаз тарихшысы Ричард Хадлок сияқты коллекционерлер ұсынды. Клезморимдер 1920 жылдардағы кларнетист Нафтул Брандвейннің репертуарын клезмер канонына қайта енгізуде маңызды рөл атқарды, сондай-ақ Абе Шварц, Гарри Кандель, Арт Шрайер және Джозеф Чернявскийдің үлкен оркестрлік клезмер әуендерін таныстырды. Бұрынғы дәуірлердегі эклектикалық клезмер музыканттары сияқты, Клезморимдер де өз репертуарын балқандық духовой аспаптарымен немесе 1920 жылдардағы джаз пьесаларымен толықтырды, олар клезмерге модальдық немесе тарихи жақындық танытты және гибридтік клезмер-джаз стилінде орындалды. Бұл, дыбыс жазу дәуірінен бұрынғы дыбыстарды қайта жаңғыртуға жасалған үздіксіз тырастың бір бөлігі болды. Ақырында, концерттерге Бен Голдберг ("Пеггидің күріш төбесі", "Басын шығарып ал"), Лев Либерман ("Минскідегі Марди Гра", "Левтің чех пьесасы", "Жаман адамның күнделігі") және Стюарт Бротман ("Вальс Роман-а-Клеф") шығармалары қосылды. Бірақ бұл эксперименталды репертуардың көп бөлігі топтың алты альбомында жарияланбады. Клезморимдердің ансамбльдік өзара әрекеттесуі баспасөзde кеңінен талданды. Бір рецензияда олардың "кемшін ансамбль ойнауы", "шарықтап тұрған виртуоздығы" және "клезмер музыкасының күрделі гармониясы мен ырғақтарын терең түсінуі" мақталып айтылды. Топ ұжымдық импровизация арқылы дәстүрлі клезмер әуендеріне динамикалық өзгерістер енгізіп, әр орындалуды ерекше етті және үлкен оркестрдің дыбыстарын құру үшін аспаптарды ерекше үйлесімде қолданды. Ұлыбританиялық музыка сыншысы былай деді: "Олар, әрине, минутына басқа топтардан гөрі көбірек нота орындайды, бұл рок-н-роллды олармен салыстырғанда өте баяу қылып көрсетеді".