Кіріспе

Дәстүрлі қытай кітапты тігіп баулау (қытайша: 線裝 xian zhuang) – қытай, корей, жапон және вьетнамдықтар қазіргі кодекс нысанына көшу алдында қолданған кітап баулау тәсілі.

Бұғатталған шиыршық

9 ғасырға дейін, Тан династиясының ортасына дейін, қытай кітаптарының көпшілігі бамбук, ағаш, жібек немесе қағаз сияқты материалдардан жасалған орамдар түрінде болған. Алғашқыда бамбук және ағаш тақташалар жібек және қымыз жіптерімен байланыстырылып, аккордеон сияқты бірін-біріне бүктелетін. Кейін бамбук пен ағашқа қарағанда жібек пен қағаз жиі қолданылатын болды. Кейбір кітаптар оралмай, плисселенген және "чжэ бэнь" деп аталған, бірақ олар да бір жалпы материалдан тұратын.

Қалпақпен, бұрқасынмен және басқалармен байлау

9-10 ғасырларда, Тан дәуірінің соңынан бастап, буып-түйілген шиыршықтар біртіндеп “көбелек түйіндемесі” (經摺裝, сондай-ақ Orihon қараңыз) деп аталатын жаңа кітап форматына ауыстырылды. Бұл өзгеріс буддизмнің және ағаштан жасалған баспаның дамуымен байланысты. Акордеон сияқты бүктелген кітаптарды сутраларды оқып, жатқа алғанда ұстау оңайырақ болды. Артықшылығы – құжатты толығымен ашпай-ақ сілтемеге көшуге мүмкіндік болды. Ағаштан жасалған баспалар бір параққа екі көрінетін бейнені оңай көшіруге мүмкіндік беріп, жаңа форматты жеңілдетті. Сөйтіп, екі бет бір параққа басылып, содан кейін ішке қарай бүктелді. Парақтар бүктеу жерінен бір-біріне жабыстырылып, басылған және бос беттері кезектесетін кодекс жасалды. 14 ғасырда бүктеу сыртқа қарай бұрылып, әр беттің артында жасырын бос беті бар үздіксіз басылған беттер пайда болды. Бұл даму, “арқасы оралған түйіндеме” (baobei zhuang 包背裝) деп аталады, Оңтүстік Сун және Мин дәуірлерінде қолданылды; ол көбелек түйіндемесін беттерді кері бағытта бүктеу арқылы жақсартты. Келесі жаңалық, “дауылпаз түйіндемесі” (xuanfeng zhuang 旋風裝) деп аталады, кітапты акордеон сияқты ашу үшін бірінші және соңғы парақтар бір үлкен параққа бекітілді. 16-17 ғасырларда жабыстырылған түйіндемелер тігілген “жіп түйіндемелерімен” ауыстырылды. Сондай-ақ, бүйір тігілген түйіндеме (xian zhuang 線裝) деп те аталады, бұл түйіндеме түрі Шығыс Азиядағы дәстүрлі кітапты түйіндеудің соңғы кезеңі болды.

Материалдар

Жапырақтар ретінде қолданылатын қағаз әдетте сюань қағазы (宣紙) болып табылады. Бұл дәстүрлі қытай каллиграфиясы мен сурет салуда қолданылатын сіңіретін қағаз. Көп түсті ағаштан жасалған баспаға арналған егжей-тегжейлі жұмыстар үшін берік және сапалы қағаздар қолданылуы мүмкін. Мұқабалар көбінесе қою көк түспен боялған, мықты қағаз түрінен жасалады. Сары жібек қолданылуы мүмкін, және ол әсіресе билеушінің қаржыландыруымен жасалған жұмыстарда жиі кездеседі. Мұқабаны нығайту үшін оған қарапайым сюань қағазы жабыстырылады. Қатты мұқабалар сирек кездеседі және тек өте маңызды кітаптар үшін ғана қолданылады. Жібек жіп көбінесе ақ түсті болады. Кітаптың сыртқы жағы әдетте ағаштан немесе кітап картонынан жасалады, және матамен немесе жібекпен қапталады. Кітаптың ішкі бөлігі қағазбен жабылады.

Қоршау

Бір топ кітап басылып шыққан соң, оларды көбінесе қоршауға салады. Бұл - матамен қапталған тақтайлардан құралған матадан жасалған қоршау. Дәстүрлі маталық қоршаулар бір-біріне жалғастырылған және матамен жабылған бір қатар тақтайлардан тұрады, ал ішкі жағы қағаздан жасалған. Кітаптардың үйіндісі ортаңғы тақтаға қойылады, сол жақ тақталар кітаптардың сол жағы мен алдыңғы бөлігін орап алады, ал оң жақ тақталар оң жағын орап, сол жақтағы тақталардың үстіне жабысады. Оң жақ алдыңғы тақтаның жоғарғы оң жағында кітап атауы жазылған белгісі бар. Оң жақ шетінде сүйек немесе піл сүйегінен жасалған екі белдік ілмектерге бекітілген. Бұл белдіктер сол жаққа тартылып, бүкпелерге салынады, осылайша бүкіл қоршау жабылады. Қазіргі заманғы қоршаулар батыстық үлгідес. Олар негізінен тіктөртбұрышты болып келеді және бір жағында кітаптар салынатын ойық болады. Қытайлықтар кітаптарды жеке тақтаға орап, содан кейін қоршауға салады.