Қытайдың дәстүрлі кітап мұқабасы: Тарихы мен түрлері
Traditional Chinese bookbinding
Қытайдың дәстүрлі кітап мұқабасы (xian zhuang) – бамбук, жібек, қағаз сияқты материалдардан жасалған кітаптарды тігіп байланыстыру әдісі. Тарихы ежелгі дәуірге дейін жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дәстүрлі қытай кітапты тігіп баулау (қытайша: 線裝 xian zhuang) – қытай, корей, жапон және вьетнамдықтар қазіргі кодекс нысанына көшу алдында қолданған кітап баулау тәсілі.
Traditional Chinese bookbinding, also called stitched binding (Chinese: 線裝 xian zhuang), is the method of bookbinding that the Chinese, Koreans, Japanese, and Vietnamese used before adopting the modern codex form.
Бұғатталған шиыршық
9 ғасырға дейін, Тан династиясының ортасына дейін, қытай кітаптарының көпшілігі бамбук, ағаш, жібек немесе қағаз сияқты материалдардан жасалған орамдар түрінде болған. Алғашқыда бамбук және ағаш тақташалар жібек және қымыз жіптерімен байланыстырылып, аккордеон сияқты бірін-біріне бүктелетін. Кейін бамбук пен ағашқа қарағанда жібек пен қағаз жиі қолданылатын болды. Кейбір кітаптар оралмай, плисселенген және "чжэ бэнь" деп аталған, бірақ олар да бір жалпы материалдан тұратын.
Up until the 9th century during the mid Tang dynasty, most Chinese books were bound scrolls made of materials such as bamboo, wood, silk, or paper. Originally bamboo and wooden tablets were tied together with silk and hemp cords to fold onto each other like an accordion. Silk and paper gradually replaced bamboo and wood. Some books were not rolled up but pleated and called zhe ben, although this was still one long piece of material.
Қалпақпен, бұрқасынмен және басқалармен байлау
9-10 ғасырларда, Тан дәуірінің соңынан бастап, буып-түйілген шиыршықтар біртіндеп “көбелек түйіндемесі” (經摺裝, сондай-ақ Orihon қараңыз) деп аталатын жаңа кітап форматына ауыстырылды. Бұл өзгеріс буддизмнің және ағаштан жасалған баспаның дамуымен байланысты. Акордеон сияқты бүктелген кітаптарды сутраларды оқып, жатқа алғанда ұстау оңайырақ болды. Артықшылығы – құжатты толығымен ашпай-ақ сілтемеге көшуге мүмкіндік болды. Ағаштан жасалған баспалар бір параққа екі көрінетін бейнені оңай көшіруге мүмкіндік беріп, жаңа форматты жеңілдетті. Сөйтіп, екі бет бір параққа басылып, содан кейін ішке қарай бүктелді. Парақтар бүктеу жерінен бір-біріне жабыстырылып, басылған және бос беттері кезектесетін кодекс жасалды. 14 ғасырда бүктеу сыртқа қарай бұрылып, әр беттің артында жасырын бос беті бар үздіксіз басылған беттер пайда болды. Бұл даму, “арқасы оралған түйіндеме” (baobei zhuang 包背裝) деп аталады, Оңтүстік Сун және Мин дәуірлерінде қолданылды; ол көбелек түйіндемесін беттерді кері бағытта бүктеу арқылы жақсартты. Келесі жаңалық, “дауылпаз түйіндемесі” (xuanfeng zhuang 旋風裝) деп аталады, кітапты акордеон сияқты ашу үшін бірінші және соңғы парақтар бір үлкен параққа бекітілді. 16-17 ғасырларда жабыстырылған түйіндемелер тігілген “жіп түйіндемелерімен” ауыстырылды. Сондай-ақ, бүйір тігілген түйіндеме (xian zhuang 線裝) деп те аталады, бұл түйіндеме түрі Шығыс Азиядағы дәстүрлі кітапты түйіндеудің соңғы кезеңі болды.
During the 9th and 10th centuries, bound scrolls were gradually replaced by a new book format known as "butterfly binding" (經摺裝, also see Orihon), from the late Tang period onward. This change is tied to the rise of Buddhism and woodblock printing. The accordion fold books were easier to handle than bound scrolls while reading and reciting sutras. The advantage was that it was now possible to flip to a reference without unfolding the entire document. Woodblock prints also made the new format easier by allowing two mirror images to be easily replicated on a single sheet. Thus two pages were printed on a sheet, which was then folded inwards. The sheets were then pasted together at the fold to make a codex with alternate openings of printed and blank pairs of pages. In the 14th century, the folding was reversed outwards to give continuous printed pages, each backed by a blank hidden page. This development, known as wrapped back binding (baobei zhuang 包背裝), was used during the Southern Song dynasty and the Ming dynasty; it improved upon the butterfly binding by folding pages the opposite way. The next development known as "whirlwind binding" (xuanfeng zhuang 旋風裝) was to secure the first and last leaves to a single large sheet, so that the book could be opened like an accordion. During the 16th and 17th centuries, pasted bindings were replaced by stitched "thread bindings". Also known as side stitched binding (xian zhuang 線裝), this type of binding was the final phase of traditional bookbinding in East Asia.
Материалдар
Жапырақтар ретінде қолданылатын қағаз әдетте сюань қағазы (宣紙) болып табылады. Бұл дәстүрлі қытай каллиграфиясы мен сурет салуда қолданылатын сіңіретін қағаз. Көп түсті ағаштан жасалған баспаға арналған егжей-тегжейлі жұмыстар үшін берік және сапалы қағаздар қолданылуы мүмкін. Мұқабалар көбінесе қою көк түспен боялған, мықты қағаз түрінен жасалады. Сары жібек қолданылуы мүмкін, және ол әсіресе билеушінің қаржыландыруымен жасалған жұмыстарда жиі кездеседі. Мұқабаны нығайту үшін оған қарапайым сюань қағазы жабыстырылады. Қатты мұқабалар сирек кездеседі және тек өте маңызды кітаптар үшін ғана қолданылады. Жібек жіп көбінесе ақ түсті болады. Кітаптың сыртқы жағы әдетте ағаштан немесе кітап картонынан жасалады, және матамен немесе жібекпен қапталады. Кітаптың ішкі бөлігі қағазбен жабылады.
The paper used as the leaves is usually xuan paper (宣紙). This is an absorbent paper used in traditional Chinese calligraphy and painting. Stronger and better quality papers may be used for more detailed works that involve multicoloured woodblock printing. The covers tend to be a stronger type of paper which is dyed dark blue. Yellow silk can be used and it is more common in works funded by the ruler. The cover is then backed by normal xuan paper to strengthen it. Hardcovers are rare and only used in very important books. The silk cord is almost always white. The case for the books is usually made of wood or bookboard, covered with cloth or silk. The book's inside is covered in paper.
Қоршау
Бір топ кітап басылып шыққан соң, оларды көбінесе қоршауға салады. Бұл - матамен қапталған тақтайлардан құралған матадан жасалған қоршау. Дәстүрлі маталық қоршаулар бір-біріне жалғастырылған және матамен жабылған бір қатар тақтайлардан тұрады, ал ішкі жағы қағаздан жасалған. Кітаптардың үйіндісі ортаңғы тақтаға қойылады, сол жақ тақталар кітаптардың сол жағы мен алдыңғы бөлігін орап алады, ал оң жақ тақталар оң жағын орап, сол жақтағы тақталардың үстіне жабысады. Оң жақ алдыңғы тақтаның жоғарғы оң жағында кітап атауы жазылған белгісі бар. Оң жақ шетінде сүйек немесе піл сүйегінен жасалған екі белдік ілмектерге бекітілген. Бұл белдіктер сол жаққа тартылып, бүкпелерге салынады, осылайша бүкіл қоршау жабылады. Қазіргі заманғы қоршаулар батыстық үлгідес. Олар негізінен тіктөртбұрышты болып келеді және бір жағында кітаптар салынатын ойық болады. Қытайлықтар кітаптарды жеке тақтаға орап, содан кейін қоршауға салады.
After a group of books are printed, they are often put in a case. This is a cloth case that is constructed from boards that have a cloth upholstering. Traditional cloth cases are a single line of boards attached together and covered by the cloth; the insides are papered. The pile of books are placed in the middle board, and the left hand boards wrap the left side and the front of the books, and the right boards wrap the right side and on top of the left side boards. The right side front board has the title tag pasted on the top right hand side. The rightmost edge has a lip, from which two straps with ivory or bone tallies are connected to. These straps are pulled down the left side, where there are the loops where they are inserted to secure the whole case together. Modern cases are much like Western ones. They are basically cuboid with an opening in one side where the books slot in. The Chinese have a separate board to wrap the books before inserting into the case.