Кіріспе

Португалиялық теңізші Диого Гомес (шамамен 1420 – 1500) – португалдық теңізші, зерттеуші және жазушы. Диого Гомес португалдық ханзада Генрих Теңізшінің қызметшісі және зерттеушісі болды. Оның естеліктері өмірінің соңында Мартин Бехаймға диктант етілді. Олар Генрих Теңізші кезінде португалдықтардың жаңа жерлер ашуы туралы құнды (бірақ кейде үйлеспейтін) мағлұматтарды қамтиды және сол дәуір тарихшылары қолданған маңызды көздердің бірі болып табылады. Ол Батыс Африкадағы Гамбия өзенін зерттеп, оған дейін көтерілді және Кейп-Верде аралдарының бір бөлігін ашты.

Ерте өмір

Португалияның Лагос қаласында туған Диого Гомес, шамасы, Принц Генрих Кемешінің үйінде паж ретінде қызмет еткен, кейін 1440 жылға қарай кавалеро (рыцарь) дәрежесіне көтерілді. Диого Гомес 1445 жылы Лагостың Лансароте де Фрейтас басқарған Аргуин жағалауындағы құлға шабуылға қатысты және жеке өзі 22 бербер құлын тұтқындағанын айтады. 1451 жылдың 12 маусымында корольдік хатшы (escrivão da carreagem real) болып тағайындалды және Принц Генрихтің де, португалдық тәждің де қызметінде болды.

Экспедициялар

1456 жылы Генрих Гомсты үш кемемен Батыс Африка жағалауына сапарға жіберді. Гомес онымен бірге “үнді” тілмашы Яков болғанын айтады, кейбір ертедегі тарихшылар мұны Генрихтің осы кезеңде Үндістанға жетуді жоспарлағанының сирек кездесетін белгісі деп қарастырды. Дегенмен, қазіргі тарихшылар бұл мүмкін емес деп санайды; Рассел сол кезде “үнді” сөзі көбінесе эфиопиялықтарды атау үшін қолданылғанын, ал Генрихтің басты үміті Престер Джонның жеріне жету болғанын мәлімдейді. Гомес португалдықтар жеткен соңғы нүктеден әлдеқайда ұзаққа, Рио-Грандеге (қазіргі Гвинея-Бисаудағы Геба өзені) жеткені айтылады. Бірақ күшті ағыстар Гоместің бағытын өзгертті, офицерлері мен теңізшілері мұхиттың шетіне жақындап қалғанда қорқып, кері қайтты. Қайтып келгенде Гомес Гамбия өзеніне тоқтады және Гамбия өзенімен бойымен 50 лигаға (250 миль) дейін көтеріліп, Мали алтын саудасының ірі орталығы болған Кантор қаласына жетті. Гомес өзін осы аймақтағы жергілікті тұрғындармен бейбіт қарым-қатынас жасаған алғашқы португалдық капитан деп есептейді (барлық алдыңғы сапарлар Сенагамбия жағалауында қарсылыққа ұшыраған немесе қақтығыстарға соқтырған, бірақ Альвизе Кадамосто да сол жылы сәтті сапар жасаған). Канторда Гомес жоғарғы Сенегал және Нигердің алтын кендері, сауда жолдары, Кукия және Тимбукту қалалары және Марокко жағалауына дейін созылған Сахара арқылы жүретін сауда жолдары туралы көптеген мәліметтер жинады. Аймақ негізінен мұсылмандық болғанымен, Гомес кем дегенде Нумиманса есімді бір маңызды басшыны және оның сарайын христиандыққа және португалдықтарға адалдыққа көндірген. Тейшейра да Мота “Нуминансаны” Номи Бато тайпасының басшысы деп санайды және ол 1447 жылы Нуньо Тристао мен 1448 жылы Вальяртенің өліміне жауапты болуы мүмкін. Номи Бато тайпасы, шамасы, Салум өзенінің дельтасындағы қазіргі Ниоминка халқының ата-тегі, және қазіргі уақытта Серер тайпасы ретінде жіктелгенімен, сол кезде Мандинка тайпасынан шыққан болуы мүмкін.

Португалияға оралу

1459 жылы Гомес Синтра қаласындағы almoxarife (патшалық кеденді қабылдаушы) табысты лауазымына тағайындалды. Ол бұл қызметте шамамен 1480 жылға дейін қалды. Гомес 1462 жылы (кейбір тарихшылар 1460 жыл деп санайды) Африкаға тағы бір сапар жасады. Ол Сенегалдағы Салум өзенінің дельтасына (Рио-дос-Барбасин) дейін теңізден жүзіп барып, Сине және Салумның серер халқымен сауда жасауға кірісті. Ол жерде ол генуялық капитан Антонио де Нолидің қаравелін кездестіріп, олар бірге кері жолды жоспарлады. Қайтып келгенде Гомес Кабо-Верде аралдарына барды және Сантьяго аралына бірінші болып қонғанын және оған ат бергенін мәлімдеді (оның басымдығын Кадамосто жоққа шығарады). Гомес Антонио де Нолидің Лиссабонға одан бұрын жетіп, корольден Сантьяго аралының капитаны лауазымын алғанын кейікпей айтады. 1460 жылы Генрих ханзада қайтыс болғандықтан, Гомес қайтып келгеннен кейін белсенді саяхаттардан бас тартып, Генрихтің немересі және мұрагері Фердинанд Визеу және патша сарайында мансапты таңдады. 1463 жылы ол Португалия королі Афонсо V-нің патшалық сарай қызметкері (escudeiro) болып тағайындалды. 1466 жылы ол 4800 реаль көлемінде жомарт патшалық зейнетақысын алды, сонымен қатар Синтрада судья (juiz das cousas e feitorias contadas de Sintra) міндеттері де оған жүктелді. Нақты уақыты белгісіз, ол жақын орналасқан Коларес қаласында да судья болып тағайындалды (juiz das sisas da Vila de Colares, бұл туралы 5 наурызда расталды).

Өлім

Оның қайтыс болған күні белгісіз. Кейбір деректерде ол 1485 жылы қайтыс болған делінеді, ал бір дереккөз 1482 жылды көрсетеді. Алайда, тарихшы Питер Рассел оның кем дегенде 1499 жылға дейін өмір сүргенін айтады. Оның 1502 жылға дейін қайтыс болғаны әйелі оның жаны үшін дұға жасауға төлеген құжат арқылы расталған.

Мемуарлары

Кейінгі жасында Диого Гомес естеліктерін неміс картографы Мартин Бехаймге Португалияда болған кезінде ауызша диктант етті. Бұл хабарласудың нақты күні белгісіз, бірақ оның өліміне дейін көп ұзамай болған болуы мүмкін. Тарихшы Питер Расселл бұл әңгімені шамамен 1499 жылға жатқызады, себебі есепте сол кезде қайтыс болған Антонио де Ноли туралы айтылады. Гомес, мүмкін, аудармашы арқылы португал тілінде диктант еткен, ал Бехайм оны латын тілінде (немесе, балама ретінде, неміс тілінде жазып, кейін латын тіліне аударған). Нәтижесінде шыққан естеліктер, "Гвинеяның алғашқы ашылуы туралы" (De prima inuentione Guineae) деген атпен белгілі, Гомес Эанес де Зурараның ресми жылнамасынан басқа, Генрихтың барлық ашылуларының хронологиялық тізімін жасауға тырысқан, қазірге дейін сақталған жалғыз қолжазба болып табылады. Қолжазбада тағы екі бөлім бар: "Батыс теңізінде алғаш рет ашылған аралдар туралы" (De insulis primo inventis in mare Occidentis) (Канар аралдары мен Мадейра тобы туралы мәліметтер) және "Азор аралдарын ашу туралы" (De inventione insularum de Acores) (Португалияның Азор аралдарын ашу туралы ең толық мәліметтер). Тарихшылар Диого Гоместің есебіне сақтықпен қарайды – өзін өзі дәріптеуге бейімділігі, шамалы жасы, екі онжылдықтан астам уақыт бұрынғы оқиғаларды еске түсіру әрекеттері, Бехаймнің аудармашысының түсініспеушілігі, жазудың асығыстығы (латын тілі нашар, себебі асыққандықтан жазылған), сондай-ақ редактор Валентим Фернандес немесе Бехаймнің материалды өңдеуі оны көптеген қателіктері мен қайшылықтары бар кемелсіз құжатқа айналдырды. Дегенмен, бұл өте құнды құжат, себебі онда басқа еш жерде табылмайтын мәліметтер бар. Басқа жаңалықтардың ішінде Гоместің естеліктері португалдардың ең алғашқы экспедициясы болғандай көрінетін жалғыз жазба болып табылады – 1415 жылы Жоао де Трастоның Гран-Канарияға жасаған экспедициясы (бірақ бұл, мүмкін, 1424 жылы Фернандо де Кастроның экспедициясына қате сілтеме). Гомес сонымен қатар принц Генридің қызметіндегі португалдардың Азор аралдарын қайта ашу туралы алғашқы толық мәліметтерді келтіреді. Мемуарлар принц Генрихтің мінез-қалпы мен мақсатын жарыққа шығаруда ерекшеленеді, барлаудағы принцке ғылыми және коммерциялық мақсаттарды жүктеуде. Генрихтің жаңа жерлерді іздеу үшін (ad quaerendas terras) каравеллаларын жіберуінің себебі – батыс мұхитының алыс бөліктерін білу және Птолемей белгілеген шекарадан тыс аралдарды немесе құрлықты табу үміті болды (ultra descriptionem Tolomei); ал Тунистен Тимбукту мен Гамбияға дейінгі жергілікті сауда туралы ақпараты батыс Африка жағалауын теңіз арқылы іздеуге ықпал етті. Принцтің кемелерінде карта мен квадрант қолданылған. Генрих Гоместің алғашқы сапары кезінде Гамбияның ішкі аймағындағы оқиғалар туралы хабардар ететін Оран саудагерімен хат алмасып отырған; және 1445 жылы Сенегал мен Кабо-Верде ашылғанға дейін Гомес патшалық ханзада Тимбуктуға дейінгі жол туралы сенімді ақпарат алған деп мәлімдейді. Гомес ханзада Генридің соңғы ауруы мен өлімі туралы әсерлі баяндама жасайды. Гоместің естеліктерінің тек бір ғана қолжазбасы бар, ол 1508 жылы Лиссабонда тұратын неміс баспагері Валентин Моравус немесе (португал тілінде "Валентим Фернандес") құрастырған португал экспедицияларының түрлі есептерінен жинақталған. Бұл жинақ 1845 жылға дейін жарияланбаған және белгілі болмаған, содан кейін Дж. А. Шмеллер Мюнхендегі Hof und Staats Bibliothek (Codex Hisp. 27) кітапханасында тапқан. Латын тіліндегі түпнұсқа мәтін 1847 жылы Шмеллер Бавария ғылым академиясының басылымында жарияланды. Содан бері ол бірнеше рет аударылып, қайта басылды. 1937 жылы ағылшын тілінде жартылай, ал 1959 жылы француз тілінде толық аудармасы жарық көрді.