Кіріспе

Американдық ғалым (1853–1907)

Анджело Хейлприн (31 наурыз 1853 – 17 шілде 1907) – американдық геолог, палеонтолог, табиғатты зерттеуші және саяхатшы. Ол ең көп 1891–1892 жылдарғы Гренландияға Пирри экспедициясына қатысқандығымен және 1902 жылы Мартиникадағы Монтань Пеле жанартауының атқылауын бақылап, фотосуреттерге түсіргенімен белгілі. Ол сонымен қатар таушы және суретші де болған.

Өмірбаян

Анджело Хейлприн Венгрия Корольдігінің Земплен округінің Саторльяухелли қаласында дүниеге келген. Оның отбасы еврей болған. 1856 жылы әкесі Михаэль және інісі Луимен бірге Австрия империясынан АҚШ-қа келді. 1876 жылы екі жылға Еуропаға барып, білімін аяқтады. Ол Лондондағы Корольдік кен мектебінде, Венадағы Императорлық геологиялық институтында, Флоренцияда (сурет салу бойынша ғана ресми білім алған) және Женевада оқыды; сондай-ақ Венгрияға, Карпат тауларында тау шаруасымен айналысты, ал Польшаға алты айға туыстарына барды. Кейін Филадельфиядағы Табиғи ғылымдар академиясында омыртқасыз палеонтология және геология профессоры (1880–1900), осы мекеменің мұражайының кураторы (1883–1892), Филадельфиядағы Вагнер еркін ғылым институтында геология профессоры (1885–1890) болды. Ол Филадельфия географиялық қоғамының алғашқы президенті болып, жеті жыл қызмет етті. 1883 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Суретші ретінде Хейлприн 1880 жылы Пенсильвания көркемсурет академиясында «Күздің алғашқы лебізі» және 1883 жылы Бостон көркемсурет мұражайында «Ормандық шеттенушілер» картиналарын көрсетеді. 1902 жылы Америка альпинистік клубын құрды. 1904 жылы Йель университетінде лекция оқуға тағайындалды.

Зерттеу

Гейльприннің өмірінде зерттеу саяхаттары оқыту және жазу кезеңдерімен кезектесіп тұрады. Ол Флорида, Бермуда, Мексика, Гренландия және Мартиникаға сапар шекті, сонымен қатар өзінің жақын аймақтарында да жұмыс істеді. Оның тау шығу дағдылары ғылыми жұмыстарында көп рет пайда болды. 1886 жылы Гейльприн сол кездегі көпке танылмаған Флориданың батыс жағалауына экспедиция ұйымдастырды. 1887 жылы ол өз сыныбының студенттерімен бірге Бермудаға коралл рифтерін зерттеу үшін барды, бұл Чарльз Дарвиннің 1842 жылы жариялаған «Коралл рифтерінің құрылымы мен таралуы» атты еңбегіндегі көзқарастарын растады. 1888 жылы Гейльприн Мексикада болды, онда Икстачиуатл, Невадо-де-Толука, Пико-де-Оризаба және Попокатепетл жанартауларына көтеріліп, барометриялық өлшемдер арқылы олардың биіктігін анықтады. Ол сондай-ақ Юкатанның геологиясы және Мексика шығанағының батыс бөлігіндегі коралл рифтері туралы мәселелерді зерттеді. 1891 жылы Гейльприн Роберт Пирримен бірге Гренландияға, Табиғат ғылымдары академиясы ұйымдастырған экспедицияға қатысты. Пирри Гренландияның арал екенін дәлелдеу мақсатындағы солтүстікке бағытталған экспедицияның жетекшісі болды. Гейльприн жартылай ондай ғалымдардан құралған «Батыс экспедициясын» басқарды. Ғалымдар деректер жинап, АҚШ-қа оралды, ал Пирри Гренландияда қалды. Бірақ келесі жылы Гейльприн Гренландияға оралып, «Пирриге көмек көрсету экспедициясын» жетекшілік етті. 1902 жылы Мартиникадағы Монтань Пеле жанартауы атқанда, Сен-Пьер қаласын күлге айналдырды. Гейльприн оқиға орнына алғашқы жеткен ғалымдардың бірі болды. Оның еңбектері, фотосуреттері және осы құбылыстар мен олардың салдары туралы куәгерліктері ерекше құнды. Ол кратердің бір беткейіне көтерілген алғашқы геолог болды. 1903 жылы ол қайтадан барды, ал 1906 жылдың ақпанында кратердің ішіне түсті.

Есте сақтау

1976 жылы Америка Альпілік клубы жыл сайын "Анжело Хейлприн сыйлығын" тағайындады.

Луис Хайльпринмен бірге

Липпинкотттың жаңа географиялық анықтамалығы: әлемнің кез келген аймағындағы елдер, қалалар, поселкелер, курорттар, аралдар, өзендер, таулар, теңіздер, көлдер және т.б. туралы ең жаңа және нақты ақпаратты қамтитын толық айтылымдық анықтамалық немесе географиялық сөздік. Филадельфия, J. B. Lippincott Co., 2 том, 1916, ©1911 Жаңа басылымы: 1922.

Құжаттар

Филадельфия табиғи ғылымдар академиясының мұрағатындағы құжаттар (1871–1896). 34 материалды қамтиды, олардың ішінде Гренландияға жасалған экспедицияның күнделігінің бір бөлігі; жалпы санына кірмейді: Монтагн Пеле жанартауының жарылысын бейнелейтін 18 стереосурет.