Кіріспе

Оксикислота, оксокислота немесе үштік қышқыл — құрамында оттегі бар қышқыл. Бұл сутек, оттегі және кем дегенде бір басқа элементтен тұратын, сондай-ақ, сутек атомы оттекке байланысып, H⁺ катионы мен қышқылдың анионын бөліп шығара алатын қосылыс.

Сипаттама

Лавуазьедің бастапқы теориясы бойынша барлық қышқылдарда оттегі болған, ол грек тіліндегі ὀξύς (оксис: қышқыл, өткір) және γενής (ген: жаратушы) түбірлерінен алынған сөз. Кейіннен, кейбір қышқылдарда, әсіресе тұз қышқылында оттегі жоқ екені анықталды, сондықтан қышқылдар оксоқышқылдар мен жаңа гидроқышқылдарға бөлінді. Барлық оксоқышқылдарда қышқыл сутегі оттегі атомына байланысқан, сондықтан байланыс күші (ұзындығы) екілік бейметалл гидридтеріндегідей маңызды емес. Керісінше, орталық атомның электронегативтілігі және оттегі атомдарының саны оксоқышқылдың қышқылдығын анықтайды. Бір орталық атомы бар оксоқышқылдар үшін қышқылдың күші, оған қосылған оттегі атомдарының саны артумен бірге артады. Егер оттегі атомдарының саны бірдей болса, қышқылдың күші орталық атомның электронегативтілігі артумен бірге артады. Оксоқышқылдар, олардың депротонды түрлерінің тұздарымен (оксианиондар деп аталатын қосылыстар класы) салыстырғанда, әдетте тұрақсыз, және олардың көпшілігі тек гипотетикалық түрде ғана болады немесе тек ерітіндіде ғана бар, таза күйде оқшаулау мүмкін емес. Бұған бірнеше себеп бар: 1) олар олигомерлерді (мысалы, H2CrO4 → H2Cr2O7) құру үшін конденсациялануы немесе сусыздану арқылы ангидридке (мысалы, H2CO3 → CO2) айналуы мүмкін; 2) олар жоғары және төмен тотығу күйіндегі екі қосылысқа ыдырауы мүмкін (мысалы, HClO2 → HClO және HClO3); немесе 3) олар басқа, тұрақты таутомерлік түрінде толығымен болуы мүмкін (мысалы, фосфор қышқылы P(OH)3 толығымен фосфон қышқылы HP(=O)(OH)2 түрінде кездеседі). Дегенмен, перхлор қышқылы (HClO4), күкірт қышқылы (H2SO4) және азот қышқылы (HNO3) – таза заттар ретінде салыстырмалы түрде оңай дайындалатын бірнеше жалпы оксоқышқылдар. Имид қышқылдары оксоқышқылдағы =O тобын =NR тобымен алмастыру арқылы түзіледі.

Органикалық емес оксидтердің атаулары

Көптеген органикалық емес оксикислоталар дәстүрлі түрде "қышқыл" сөзімен аяқталатын және құрамында сутегі мен оттегімен қатар, сол элементтің аздап өзгертілген атауын қамтитын атаулармен аталады. Мұндай қышқылдардың белгілі мысалдары – күкірт қышқылы, азот қышқылы және фосфор қышқылы. Бұл тәжірибе толыққанды қалыптасқан және IUPAC осы атауларды қабылдады. Алайда, қазіргі химиялық номенклатураға сәйкес, бұл практика ерекше жағдай, себебі қосылыстардың жүйелі атаулары олардың құрамындағы элементтер мен молекулалық құрылымына сәйкес құрастырылады, ал басқа да қасиеттеріне (мысалы, қышқылдығына) емес. Дегенмен, IUPAC әлі ашылмаған болашақ қосылыстарды "қышқыл" сөзімен аяқталатын атаумен атаудан аулақ болуға кеңес береді. Шындығында, IUPAC ережелеріне сәйкес, күкірт қышқылының толық жүйелі атауы – дигидроксидодиоксидосульфур, ал сульфат ионы – тетраоксидосульфат(2−) болар еді. Алайда, мұндай атаулар дерлік қолданылмайды. Бір элемент сутегі мен оттегімен біріксе, бірнеше түрлі қышқылдар түзуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, ағылшын тәжірибесі бойынша, осы қышқылдарды ажырату үшін, құрамында көбірек оттегі атомы бар қышқылдың атауына "ик" (ic) жұрнағын, ал азырақ оттегі атомы бар қышқылдың атауына "ос" (ous) жұрнағын қосады. Мысалы, күкірт қышқылы – H2SO4, ал күкірттік қышқыл – H2SO3. Сол сияқты, азот қышқылы – HNO3, ал азоттық қышқыл – HNO2. Егер орталық атомы бірдей болған екіден астам оксикислоталар болса, кейбір жағдайларда оларды ажырату үшін атауына "пер" (per) немесе "гипо" (hypo) префиксі қосылады. Алайда, "пер" префиксі тек орталық атом галоген немесе 7-топ элементі болған жағдайда ғана қолданылады.