P₄S₃ фосфор сульфиді: тарихы, қасиеттері, құрамы. "Кез келген жерде жануға болатын" тұспалдағыш өндірісінде қолданылады. Қауіпсіз балама ретінде ойда өрбу.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фосфор сесквисульфиді – формуласы P4S3. Оны 1898 жылы Анри Севен және Эмиль Дэвид Кахен ақ фосфордың денсаулыққа зиянды әсерін тигізбейтін тұтынушылық қаптамалы қағаз шыбықшаларын (friction matches) жасау барысында әзірледі. Бұл сары қатты зат коммерциялық өндірісте өндірілетін екі фосфор сульфидінің бірі болып табылады. Ол кез келген жерде тұтатқыш (strike anywhere) қағаз шыбықшаларының құрамдас бөлігі. Тазалығына байланысты, үлгілер сары-жасылдан сұрға дейін болуы мүмкін. Бұл қосылысты Г. Лемон ашқан және алғаш рет 1898 жылы Олбрайт пен Уилсон коммерциялық мөлшерде қауіпсіз өндірген. Ол көміртек дисульфиді (CS2) және бензолдың 1:50 салмақтық қатынасында ерітеді. Басқа фосфор сульфидтерінен айырмашылығы, P4S3 гидролиздеуде баяу және оның балқу температурасы анықталған.
Phosphorus sesquisulfide is the inorganic compound with the formula |P4S3|auto=1. It was developed by Henri Sevene and Emile David Cahen in 1898 as part of their invention of friction matches that did not pose the health hazards of white phosphorus. This yellow solid is one of two commercially produced phosphorus sulfides. It is a component of "strike anywhere" matches. Depending on purity, samples can appear yellow green to grey. The compound was discovered by G. Lemoine and first produced safely in commercial quantities in 1898 by Albright and Wilson. It dissolves in an equal weight of carbon disulfide (|CS2), and in a 1:50 weight ratio of benzene. Unlike some other phosphorus sulfides, |P4S3 is slow to hydrolyze and has a well defined melting point.
Құрылымы мен синтезі
Молекуланың C3v симметриясы бар. Ол күкіртті үш P–P байланысына енгізу арқылы тетраэдрлік (P4) бірлігінен туындайды. P–S және P–P қашықтықтары сәйкесінше 2.090 және 2.235 Å құрайды. P4Se3 және P4S3 бірдей құрылымға ие. Жоғары температурада аралас шалагенид молекулалары P4S2Se және P4SSe2 пайда болады. P4S3 қызыл немесе ақ фосфорды күкіртпен реакцияға келтіру арқылы алынады. Күкірттің артық мөлшері фосфор пентасульфидін (P4S10) береді. 1989 жылы шамамен 150 тонна/жыл өндірілген деп есептеледі.
The molecule has C3v symmetry. It is a derivative of the tetrahedral (|P4) unit from insertion of sulfur into three P P bonds. The P S and P P distances are 2.090 and 2.235 Å, respectively. |P4Se3 and |P4S3 adopt the same structures. Under higher temperatures, mixed chalcogenide molecules |P4S2Se and |P4SSe2 will form. |P4S3 is produced by the reaction of red or white phosphorus with sulfur. Excess sulfur gives phosphorus pentasulfide (|P4S10). It is estimated that 150 ton/y were produced in 1989.
Қолданбалар
P4S3 және калий хлораты, басқа материалдармен бірге, "кез келген жерде тұтандырылатын" сірниктердің басын құрайды.
|P4S3 and potassium chlorate, together with other materials, composes the heads of "strike anywhere matches".
Қауіпсіздік
Оның тұтану температурасы шамамен 100 °C.
Its flash point is about 100 °C.
Денсаулыққа әсері
Фосфор сесквисульфиді бар "кез келген жерде тұтандырылатын" сірниктерге ұшырау контактілі дерматитке, әдетте қалта аймағында, бірақ сондай-ақ бетте де алып келуі мүмкін. Фосфор сесквисульфиді бар жанатын сірник ұштарына ұзақ уақыт бойы әсер ету көз және бет маңында қайталамалы ауыр біріншілік дерматитке әкелуі мүмкін. Фосформен улану нәтижесінде тістердің шайқалуы туралы да хабарлар келіп түскен.
Exposure to "strike anywhere" matches containing phosphorus sesquisulfide can cause contact dermatitis, usually in the pocket area but also on the face. Exposure over a long period of time to burning match tips (containing phosphorus
sesquisulfide) can result in a recurring severe primary dermatitis about the eyes and face. Loosening of the teeth has also been reported which may have been due to phosphorus poisoning.