Кіріспе

Редфилд қатынасы немесе Редфилд стехиометриясы – теңіз фитопланктонында және терең мұхиттарда кездесетін көміртек, азот және фосфордың тұрақты атомдық арақатынасы. Бұл термин американдық океанограф Альфред К. Редфилдтің есімімен аталады, ол 1934 жылы «Атлантис» зерттеу кемесімен жасаған бірнеше саяхаттарда жиналған теңіз биомассасының үлгілеріндегі қоректік заттардың салыстырмалы түрде тұрақты арақатынасын сипаттады және эмпирикалық жолмен C:N:P = 106:16:1 арақатынасын анықтады. Фитопланктон түрлеріне және зерттеу аймағына байланысты канондық 106:16:1 арақатынасынан ауытқулар болғанымен, Редфилд қатынасы қоректік заттардың жетіспеуін зерттейтін океанографтар үшін маңызды анықтама болып қала береді. 2014 жылы жарияланған мақалада 1970 жылдан 2010 жылға дейінгі кезеңдегі барлық маңызды мұхит аймақтарынан алынған қоректік заттардың өлшемдерінің үлкен деректер жинағындағы жаһандық медиана C:N:P = 163:22:1 екені көрсетілді.

Ашылу

1934 жылғы жұмысы үшін Альфред Редфилд Атлант, Үнді, Тынық мұхиттары мен Баренц теңізіндегі нитрат және фосфат деректерін талдады. Ол кезде "протоплазманың" құрамы, я болмаса фитопланктонның жалпы құрамы туралы көп мәлімет болмағандықтан, Редфилд оның N:P қатынасының шамамен 16:1 болуын түсіндіруге тырыспады. 1958 жылы, алғаш рет осы қатынастарды анықтағанынан шамамен ширек ғасыр өткен соң, Редфилд өзінің "Қоршаған ортадағы химиялық факторлардың биологиялық реттелуі" атты қолжазбасында соңғы механизмге көшті. Редфилд планктонның азот пен фосфор арақатынасының нәтижесінде бүкіл дүниежүзілік мұхиттың еріген нитрат пен фосфат арақатынасы да өте ұқсас болатынын (16:1) айтты. Ол тек N және P ғана емес, сонымен қатар C және O циклдарының өзара әрекеттесуі осы тепе-теңдікке қалай әкелуі мүмкін екенін қарастырды.

Түсіндірме

Редфилд терең мұхиттың химиясы мен мұхит бетіндегі фитопланктон сияқты тірі организмдердің химиясы арасындағы айқын үйлесімділікті тапты. Екеуінің де атомдық қатынасы шамамен 16:1-ге тең. Қоректік заттар жеткілікті болғанда, көптеген фитопланктон түрлеріндегі молярлық элементтік қатынас C:N:P 106:16:1 құрайды. Редфилд мұхиттың химиялық құрамының тірі организмдердің қажеттіліктеріне дәл сай келуінің кездейсоқ емес екенін ойлады. Зертханалық тәжірибелер, бақыланатын химиялық жағдайларда жүргізілгенде, фитопланктон биомассасының Редфилд қатынасына сәйкес келетінін көрсетті, тіпті қоршаған ортадағы қоректік заттардың деңгейі осы қатынастан жоғары болған жағдайда да. Бұл мұхиттық қоректік заттардың қатынасына экологиялық бейімделудің жалғыз анықтаушы факторы емес екенін көрсетеді (Редфилд ұсынған бастапқы механизмдердің біріне қайшы). Дегенмен, кері байланыс механизмдерін, әсіресе нитрат пен фосфордың байланысқан ағындарын модельдеу, оның биотикалық кері байланыс тепе-теңдігінің ұсынылған механизмін қолдайды. Бұл нәтижелер қазіргі уақыттағы қоректік заттар ағыны туралы біліміміздің шектеулерімен байланысты болуы мүмкін. Мұхиттың көп бөлігі азотқа бай планктоннан тұрады. Осы планктонның көп бөлігі ұқсас химиялық құрамы бар басқа планктон биомассасымен қоректенеді. Нәтижесінде, әлемдік мұхиттардағы барлық планктонның орташа N:P қатынасы шамамен 16:1 болады. Бұл организмдер мұхиттың тереңіне шөгіп кеткенде, олардың биомассасын бактериялар пайдаланады. Бактериялар аэробтық жағдайда органикалық затты тотықтырып, еріген органикалық емес қоректік заттарды – көмірқышқыл газы, нитрат және фосфатты – бөліп шығарады. Барлық ірі мұхит алаптарындағы нитрат пен фосфаттың арақатынасының өте ұқсас болуы, осы элементтердің мұхиттағы тұру уақытына байланысты болуы мүмкін, ол мұхит айналымының уақытына шамамен пропорционал: фосфор үшін 100 000 жыл, ал азот үшін 2000 жыл. Бұл элементтердің тұру уақыты мұхиттардың араласу уақытынан (~1000 жыл) ұзақ болғандықтан, мұхиттың тереңіндегі нитрат пен фосфаттың арақатынасы салыстырмалы түрде тұрақты болып қалуы мүмкін. Фитопланктонның осы қатынасты сақтауда маңызды рөл атқаратыны көрсетілген. Органикалық заттар шөгіп, реминерализация процесі арқылы нитрат пен фосфат мұхитқа қайта оралады. Микроорганизмдер фосфатқа қарағанда нитратты пайдалануға бейімді, сондықтан терең мұхит суларындағы N:P қатынасы 16:1-ден төмен болады. Содан кейін мұхит ағындары қоректік заттарды бетке көтеріп, фитопланктон артық фосфорды тұтынады және азотты бекіту арқылы N2-ні пайдаланып N:P қатынасын 16:1 деңгейінде ұстайды. Мұндай аргументтер қатынастардың тұрақты болуын түсіндіре алады, бірақ N:P қатынасының неге 16-ға жуық екенін, басқа санға емес екенін түсіндірмейді.

Қолданылуы

Бұл қатынасты анықтаған зерттеулер мұхиттардың биогеохимиялық циклдарын түсінудің маңызды бір бөлігіне айналды және биогеохимияның негізгі принциптерінің бірі саналады. Редфилд коэффициенті жаһандық айналым модельдерінде көміртегі және қоректік заттардың ағынын бағалауда маңызды құрал болып табылады. Ол сондай-ақ, егер шектеуші қоректік заттар болса, жергілікті жүйеде қай қоректік заттар жетіспейтінін анықтауға көмектеседі. Бұл қатынасты әртүрлі аймақтар арасындағы салыстыру арқылы фитопланктон гүлденуінің қалыптасуын және одан кейін туындайтын гипоксияны түсіну үшін де пайдалануға болады, мысалы, Миссисипи өзенінің Редфилд коэффициентін Мексика шығанағының солтүстік бөлігімен салыстыру. N:P арақатынасын бақылау тұрақты су қоймаларын басқарудың бір жолы болуы мүмкін. Мүмкін, Редфилд коэффициенті құрлықтағы өсімдіктерге, топыраққа және топырақтағы микробиалды биомассаға да қатысты, бұл құрлықтағы экожүйелердегі шектеуші ресурстар туралы мәлімет береді. 2007 жылғы зерттеуде топырақ пен микробиалды биомассаның орташа есеппен әлемдік деңгейде сәйкесінше 186:13:1 және 60:7:1 тұрақты C:N:P арақатынасы бар екені анықталды. Бірақ, бұл прокариоттар мен эукариоттардағы негізгі гомеостаздық белоктың рРНК арақатынасына байланысты деген пікір де бар, бұл оның ең көп таралған құрамын анықтайды. C:N:P арақатынастарындағы байқалатын өзгерістерге бірнеше себептер болуы мүмкін. Жасушаның өсу жылдамдығы оның құрамына және осыған байланысты стехиометриясына әсер етеді. Сонымен қатар, фосфор жетіспесе, фитопланктон қауымдастығы P құрамын төмендетіп, N:P арақатынасын арттыра алады. Өлі фитопланктон мен деториттің жиналуы және мөлшері белгілі бір тағамдық көздердің қолжетімділігіне әсер етуі мүмкін, бұл өз кезегінде жасушаның құрамын өзгертеді. Кейбір экожүйелерде Редфилд коэффициенті экожүйедегі басым фитопланктон таксондарына байланысты айтарлықтай өзгеретіні көрсетілді, тіпті қоректік заттар жеткілікті болған жағдайларда да. Осылайша, жүйеге тән Редфилд коэффициенті планктон қауымдастығының құрылымын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Океандық аймақтағы теңіз фитопланктоны сияқты организмдердің элементтік құрамы классикалық Редфилд коэффициентіне сәйкес келмейтіні туралы хабарларға қарамастан, бұл арақатынастың негізгі идеясы әлі де жарамды және пайдалы болып табылады.

Кеңейтілген Редфилд коэффициенті

Кейбіреулер мұхит химиясында калий, күкірт, мырыш, мыс және темір сияқты басқа да элементтердің маңызды екенін айтады. Әсіресе, темір (Fe) ертедегі биологиялық океанографтар темірдің теңіздегі бастапқы өндірісті шектейтін фактор болуы мүмкін деген гипотеза қалыптастырғандықтан, үлкен маңызға ие болды. Кейіннен жүргізілген тәжірибелер темірдің бастапқы өндірісті шектейтін фактор екенін дәлелдеді. 64 км² аумаққа темірге бай ерітінді қосылды, нәтижесінде фитопланктонның бастапқы өндірісі артты. Осыған байланысты, Редфилд қатынасы кеңейтілді, осы тепе-теңдіктің бір бөлігі ретінде оны қосу үшін. Бұл жаңа стехиометриялық қатынас 106 C:16 N:1 P:0.1-0.001 Fe болуы керек екенін көрсетеді. Fe-нің үлкен ауытқуы теңізде алынған үлгілерді артық Fe-мен ластайтын кемелер мен ғылыми жабдықтардың тудырған қиындықтарынан болады. Осы ластану темірдің теңіздегі бастапқы өндірісте жоғары концентрацияда екенін және шектеуші фактор емес екенін көрсететін алғашқы дәлелдерге әкелді. Диатомаларға, басқа да қоректік заттармен қатар, олардың фрустулалары (жасуша қабырғалары) үшін биогендік кремний қышқылы қажет. Осының нәтижесінде диатомалар үшін Редфилд-Бжезинскидің қоректік қатынасы ұсынылды, ол C:Si:N:P = 106:15:16:1 тең екендігі айтылды. Бастапқы өндірістің өзінен асып, фитопланктон биомассасының аэробикалық тыныс алуымен тұтынылатын оттегінің де басқа элементтерге қатысты болжамды пропорцияда болатыны көрсетілді. O2:C қатынасы 138:106 деп өлшенді.