Кіріспе

Рим-католик шіркеуі мен Аргентина үкіметі арасындағы алғашқы қақтығыстар 1810 жылғы мамыр революциясының идеяларымен байланысты. Инквизиция трибуналы 1813 жылғы 23 наурызда Рио-де-ла-Плата біріккен провинцияларының аумағында таратылды, ал 4 маусымда Бас Ассамблея мемлекетті «өз аумағынан тысқары шіркеулік биліктерден тәуелсіз» деп жариялады. 1853 жылғы Конституцияны жасағандардың көпшілігі масондыққа ықпал еткен болатын, олар ресми католик мемлекет және зайырлы қоғам арасында орта жол тапты – діни бостандыққа рұқсат беріп, сонымен қатар шіркеуге экономикалық қолдау көрсетті және президенттің Папаның бекітуіне ұсынылатын үш кандидаттан епископты таңдау жүйесін қолданды. Бұл жүйе 1966 жылы Хуан Карлос Онганияның диктаторлық билігі тұсында жойылды және Ватиканға епископтарды тағайындау және қызметтен босату құқығын берген Конкордатпен алмастырылды, президентке тек тағайындауларға қарсылық білдіру құқығы қалды. 1994 жылғы конституциялық реформада Конкордатқа халықаралық шарт мәртебесі берілді, осылайша ол ұлттық заңдардан басымдыққа ие болды, бірақ Конгресс оны қайта қарауға құқылы. Сол реформа президенттің міндетті түрде рим-католик болуы керек деген конституциялық талапты да жойды. Аргентина үкіметінің рәсімдеріне католик шіркеуі үнемі әсер етеді. Епископтар көбінесе патриоттық шараларда министрлермен, губернаторлармен және басқа да лауазымды тұлғалармен бірге орын алады. Мамыр революциясын тойлау кезінде президент әйелімен және министрлерімен бірге Буэнос-Айрес архиепискобы өткізетін Te Deum-ға қатысуы күтіледі.

Ерте заман

Май революциясынан кейінгі алғашқы жиырма жыл ішінде жаңа мемлекет Ватиканмен ресми дипломатиялық қарым-қатынас орнатпады. Папалық, Оңтүстік Америка төңкерісіне қолдау көрсету арқылы Испания королімен қарым-қатынасты нашарлата немесе келіспеушілікке ұшыратқысы келмеді; 1825 жылы папа Лео XII оны айыптады. Мартин Родригес (1820–1824) үкіметі кезінде дін қызметкерлерін мемлекеттік бақылауға көшіру және шіркеуді мемлекеттік қаржымен қамтамасыз ету үшін ондық салықты жою жобасы болды (бірақ ол іске аспады). Хуан Мануэль де Росас 1837 жылы Буэнос-Айрес провинциясындағы ешбір азаматтық немесе діни биліктің 1810 жылғы 25 мамырдан кейін шығарылған Папалық құжаттарды Сыртқы істер министрлігінің рұқсатысыз мойындауына немесе орындауына жол бермейтін жарлық шығарды, осылайша қарым-қатынасты жаңартпау мүмкіндігін жойды. Росас құлағаннан кейін Юсто Хосе де Уркиза, Буэнос-Айрес епископтығының араласуын болдырмау үшін жағалау провинцияларында діни округ құруды ұсынды, бірақ Ватикан 1857 жылы ұсынылған Конкордатты қабылдамады.

1880 жылдар

Мүмкін, Аргентина мемлекеті мен шіркеу арасындағы алғашқы ірі қақтығыс 1884 жылы президент Хулио Аргентино Рока 1420 заңын қолдаған кезде туды, ол барлық азаматтарға міндетті, діни сипаты жоқ білім беруді және азаматтық неке туралы заңды бекітті. Шіркеу қарсылығы нәтижесінде апостолдық нунций қуылды, наразы епископтар шеттетілді және Роканың екінші мерзімінде қайта жаңартылған Ватиканмен дипломатиялық қарым-қатынас үзілді. Азаматтық неке туралы заң 1889 жылы Мигель Хуарес Селман президенттігі кезінде мақұлданды. Буэнос-Айрес архиепископы Федерико Анейрос дін қызметкерлеріне азаматтық некені шіркеуге барушыларға заңсыз қатар тұру (қазіргі мағынада, бірге тұру) ретінде түсіндіруді тапсырған құжат жіберді. Ватикан заңға қарсы тұру туралы нұсқаулар жіберді; Кордованың капитулярлық викарі халыққа заңды елемеуге кеңес берді, ал азаматтық заң бойынша үйленген жұптарға қасиетті дәстүрді орындаған бірнеше дін қызметкері жазаланды.

Консервативті кезең

1934 жылдың қазан айында Буэнос-Айресте Халықаралық Евхаристиялық конгресс өтті. Папаның өкілі Ватиканның сол кездегі хатшысы, кардинал Эухенио Пачелли болды (ол 1939 жылы XII Пий Папасы болды). Конгресс аяқталғаннан кейін Аргентинаға кардинал және үш жаңа архиепископ тағайындалды, бұл жергілікті және Ватиканның ұлттық социализмнің күшеуіне қатысты алаңдаушылығын көрсетті. Осы өзекті мәселені қолға алып, шіркеу мемлекеттік мектептерде діни білім беру мүмкіндігін қайта орнату мәселесі бойынша үкіметке қысым көрсетті. Консервативті Агустин Педро Хусто басқаратын үкімет бұл өтініштерді тыңдады.

Перонизм

Хуан Перонның үкіметі (1946–1955 жж.) шіркеу мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастың өзгеруіне алып келді. Бастапқыда жаңа перондық қозғалыс Қарулы Күштермен байланысты болды. Әскер мен шіркеу өзін социализм мен коммунизм идеологиясына қарсы тұрушы күш деп санады. Шіркеу де "әлеуметтік әділдік" доктринасын қолдады, ол перонизммен бірге таптық қақтығыстарда мемлекеттің араласуы және әлеуметтік теңсіздіктерді теңестіру идеясын бөлісті. Алайда, шіркеудің кейбір топтары Перонның "мемлекеттікшілігіне", яғни ұлттық үкіметтің жеке өмірге араласуына қарсы болды, кейде шіркеудің ықпал ету аясына тікелей басқыншылық жасады, мысалы, әлеуметтік көмек бағдарламалары мен мемлекеттік білім беру саласында, соңғысы ең даулы мәселе болды. 1943 жылы бұрынғы диктаторлық үкімет кезінде қабылданған заң бойынша мемлекеттік мектептерде діни білім беру сабақтары міндетті болды. 1946 жылы Аргентина Сенаты әскери хунтаның барлық қаулыларын заңмен бекітті. Бұл заң депутаттар палатасында қызу талқыланды және, ақырында, атқарушы биліктің еркіне бағынған перонистердің дауысымен қабылданды. Ұсынылған аргументтер ұлтшылдық және либералдыққа қарсы бағытталды, Аргентина ұлтын ана елі Испанияның терең католицизмімен байланыстырды, сондай-ақ дінді жеке сана мен тәртіпті қоғам құру құралы ретінде бағалады. Алайда, діни білім беру туралы заң шіркеудің өкілеттіктерін шектеді: мұғалімдерді, оқу бағдарламасының мазмұнын және оқулықтарды мемлекет тағайындады, қажет болған жағдайда шіркеумен консультация жасағаннан кейін. Бұдан өзге, мектептің қалған пәндері діни ықпалдан тәуелсіз болды және Аргентина білімінің секулярлық дәстүрін сақтады. Перондық үкімет сондай-ақ спорт, гигиена және санитария сияқты пәндерді енгізді, оларды шіркеу дене мәселелеріне тым көп мән береді деп есептеді. Соңында, білім беру президенттің және оның әйелі Эваның жеке басына табынушылықты насихаттау құралына айналды. 1950 жылдың маусымында Перон Армандо Мендес Сан Мартинді (шіркеудің масондықпен айыптаған адамын) білім министрі етіп тағайындады. "Демократиялық" католиктер дін мен мемлекеттің толық интеграциясына қарсы болды, олар мемлекет пен шіркеудің арасын ажыратуды жөн көрді, бұл барлық мектептерге (мемлекеттік және жеке, соның ішінде конфессиялық мектептерге) мемлекеттік қаржыландыруды қамтамасыз ететін еді. Бұл католиктер азшылық құрады және Перон билікке келгенге дейін ешқандай өкілдігі болмады. Екінші президенттік мерзімінде Перон Ватиканның католиктік саяси партияларды (яғни Христиандық Демократия партияларын) құруға бағытталған күш-жігеріне наразылық білдірді. 1954 жылы, идеологиялық емес, саяси себептермен, үкімет мектептердегі діни білім беруді тоқтатты және проституцияны заңдастыруға, ажырасу туралы заң қабылдауға және мемлекет пен шіркеуді ажырату үшін конституциялық түзетуді қабылдауға тырысты. Перон епископтар мен дін қызметкерлерін үкіметін саботаждаумен айыптады. 1955 жылдың 14 маусымында, Корпус Кристи шеруі кезінде епископтар Мануэль Тато мен Рамон Новоа Перонға қарсы сөйледі, мерекелік шараны үкіметке қарсы демонстрацияға айналдырды. Перон епископтарды Ватиканға көшіруді талап етті. Түнде перондық топтар Буэнос-Айрестегі шіркеулерге шабуыл жасап, өртеп жіберді. Әскеридегі антиперонистер, олардың көпшілігі католик болған, және шіркеудің фракциялары осы шиеленістің күшеюінен ұзақ уақыттан бері жігерленді. 16 маусымда, Корпус Кристиден екі күн өткен соң, Әскери-теңіз флотының ұшақтары, қанаттарында "Христос жеңеді" ("Cristo vence") деген ұран жазылған, Майо алаңына бомба тастады, нәтижесінде жүздеген бейбіт тұрғындар қаза тапты, бұл Перонды құлатуға бағытталған төңкерілгендікке жасалған алғашқы қадам болды – Революция Либертадора.

Конкорат

1966 жылы 16 қазанда Аргентинаның сыртқы істер министрі Никанор Коста Мендес Ватиканмен келісімге қол қойды, оны Ватиканның нунцийі Умберто Моццони ұсынды. Ескі қамқорлық жүйесін алмастырған осы Конкордат бойынша Аргентина шіркеуі ұлттық аумақта дін аймақтарын (епархияларды) құруға немесе өзгертуге, архиепископтар мен епископтарды тікелей тағайындауға және епископтармен, дін қызметкерлерімен және Аргентина католиктерімен жалпы түрде еркін хат алмасуға құқық алатын болды. Конкордат 1967 жылы 28 қаңтарда Қасиетті Тақ тарапынан бекітілді.

Демократияның қайта оралуынан бері (1983)

Президент Рауль Альфонсин (1983–1989) католик шіркеуімен шиеленісті қарым-қатынаста болды. 1987 жылға дейін Азаматтық кодексте күйеу мен әйелдің заңсыз ажырасуы мойындалған, бірақ қайта үйленуге рұқсат берілмеген. 1986 жылы депутаттар палатасы ажырасу туралы заңды бекітті. Католик шіркеуі Сенатты тоқтатуға қысым көрсетті, заңға дауыс бергендерге қасиеттіліктерден бас тартумен қорқытты. Сенат аталған заңды 1987 жылдың 3 маусымында қабылдады. Осы жылы шіркеумен қарым-қатынас жаңа педагогикалық конгресс шақыру арқылы да ушықты, бұл шіркеуді жеке мектептерге мемлекеттік субсидияны қысқарту мүмкіндігінен сескендірді, сондай-ақ заңды және «табиғи» (заңды емес) балаларды теңестіретін заңдық реформалар шіркеудің пікірінше, христиан отбасының ұғымын әлсіретеді. Президент Карлос Менем (1989–1999) Ватиканның консервативті ұйымдарымен (мысалы, Opus Dei) байланыста болды және шіркеудің аборт мәселесіндегі позициясын қатты қолдады, осылайша ол Папа Иоанн Павел II-ден арнайы марапат алды, тіпті оның экономикалық шараларынан туындаған кедейлік пен жұмыссыздық үшін көрнекті епископтар тарапынан қатты сынға ұшырады. Президент Фернандо де ла Руа (1999–2001) да белгілі католик болды және шіркеумен айтарлықтай мәселелер тудырмады.

Киршнер әкімшілігі: 2003-2015

Президент Нестор Кирхнер (2003 жылы сайланған), католиктік дінге сенетінін айтса да, шіркеу басшылығымен қарым-қатынасы жиі шиеленіскен. Кирхнер перонизмнің орталық-сол қанатына жатады және католик шіркеуімен келіспейтін прогрессивті көзқарастарды қолдайды.

Жыныстық және репродуктивтік құқықтардағы қақтығыстар

Аргентинаның ұлттық үкіметі заңдар қабылдап, барлық азаматтарға жыныстық білім беру, соның ішінде тегін оралдық контрацепция таблеткалары мен презервативтермен қамтамасыз ету бағдарламасын бастады. Шіркеу жасанды контрацепцияға қарсы және мектептердегі жыныстық білім беруге қатысты шарттар қойды. 2005 жылдың басында Денсаулық сақтау министрі Джинес Гонсалес Гарсия абортты заңдастыруды қолдайтынын жариялады, ал Киршнердің бұл мәселеде үнсіздігі шіркеудің наразылығын тудырды. Әскери дін қызметкері Антонио Басеотто Марк 9:42-дегі сөздерді қайталап, ренжігенін білдірді ("Кімде-кім Маған сенетін осы кішкентайлардың біреуін құлайтатын болса, оның мойнына диірмен тасын іліп, теңізге тастаған абзал") және Гонсалес Гарсияға осы жазаны беруді ұсынды. Басеоттоға қарсы сын көп болды, себебі бұл "жаза" соңғы әскери режимнің тұтқындарын ұшақтан Атлантика мұхитына лақтырған "өлім рейстеріне" ("vuelos de la muerte") еске салды. Конфликт күшейіп, Аргентина үкіметі Басеоттоны әскери капелландар басшысы лауазымынан босатыды. Бұл католик сардарларының (оған оңшыл оппозиция көшбасшылары мен БАҚ-тың да ықпалы тиді) мұндай әрекеттер діни бостандыққа қауіп төндіреді деген айыптауларына себеп болды. Үкімет Басеоттоның әлі де епископ екенін және ол қалаған жерде мисса оқып, діни қызметтерін атқара алатынын, жай ғана мемлекеттік жалақысын алмайтынын мәлімдеді. Президент Киршнер сондай-ақ Рим папасы Жохан Павел II-нің жерлеу рәсіміне қатыспағаны үшін сынға ұшырады (ол Рим папасы Бенедикт XVI-ның инаугурациясына қатысты), бұл аталған конфликт БАҚ назарында болған кезде болды. 2005 жылдың 25 мамырында Май революциясын тойлау кезінде Киршнер Буэнос-Айрестегі Te Deum-ға қатыспай, Сантьяго-дель-Эстеро соборында өткен тойға қатысуды таңдады, онда күндізгі басқа да қоғамдық шаралар ұйымдастырылды. Президенттің бұл қатыспауы назарсыз қалмады (соңғы 175 жылда бұл алғашқы рет болды), бірақ үкімет мерекелеуді "федералдау" қажеттілігінен басқа саяси ниет болмағанын мәлімдеді. 2005 жылдың қазан айында Аргентинаның депутаттар палатасы бүкіл мектеп жүйесін (мемлекеттік және жеке, соның ішінде діни мектептерді) қамтитын Жыныстық білім беру заңын қабылдауға кіріскенде конфликт қайтадан жанданды. Бұл заң оқу орындарын студенттерге гендерлік рөлдер мен контрацепция және басқа да тақырыптарды оқытуға міндеттейді. Ла-Плата архиепискобы Гектор Агуэр мемлекетті "жыныстық жемқорлықты насихаттауда" және "бұзғындыққа, құмарлыққа және зинақорлыққа итермелеуде" деп айыптады, сондай-ақ жыныстық білім беру бағдарламасын енгізген мектептің 11 және 12 жастағы оқушыларына презервативтер мен контрацепция таблеткалары берілгенін хабарлады. Бұрынғы министр Гонсалес Гарсияның "фанатик" деп атауына Агуэр министрдің өз көзқарастарына қатысты "сабырсыз және фундаменталист" екенін жауап берді. Аргентина епископтар кеңесінің бір бөлімі – Отбасы жөніндегі тұрақты хатшылық, халық өкілдерінен "аргентиналықтар бұрын қабылдамаған" жыныстық білім беру заң жобаларын мақұлдамауды сұрап мәлімдеме жасады. Содан кейін, 6 қарашада Резистенсия архиепискобы Кармело Джакинта, мемлекет денсаулық сақтау және білім беру саласында мұндай заңдарды қолдаса, "өзінің мағынасын жоғалтады" деп ескертіп, конфликтке араласты және ол "христиандарды азаматтық мойынсұнбауға шақыратынын" мәлімдеді. 2010 жылы Аргентина бір жынысты некелерді заңдастырған үшінші католик елі болды, бұл дәстүрлі шіркеудің жақтастары мен гомосексуалдық құқықтарды қолдаушылар арасында зорлық-зомбылыққа әкелген қарсылықтар мен наразылықтарды тудырды.

2005 жылғы Епископтар конференциясының құжаты

2005 жылдың 12 қарашасында Аргентина епископтары конференциясының 90-шы мәжілісінде жиналған, Хорхе Бергольо төрағалық еткен Аргентина епископтары конференциясы, Буэнос-Айрес қаласындағы Пилар қаласында өткен мәжілістерін пасторальдық мәселелерге қатысты ресми құжатпен аяқтады. Бұл құжат әдеттегідей, әлеуметтік-саяси мәселелерге сынды тұрғысынан бағалауды қамтиды. Құжатта Аргентина "ұжымдық бірліксіздіктің алаңдататын формасымен, [яғни] табыс таратудағы теңсіздіктің үлкен өсуімен" күресіп жатыр деп айтылған. Келесі күні Аргентинаның Министрлер кабинетінің басшысы Альберто Фернандес бұл "шындыққа сай келмейді" деп жауап берді және шіркеу "қазіргі статистикадан алынған көптеген деректерді назарға алмады", ол 2003 жылы Киршнер әкімшілігі басталгалы кедейліктің азайғанын көрсетті (Аргентина экономикасына қараңыз). Епископтардың құжатында келесі даулы ескерту де бар: Демократия қалпына келтірілгеніне 22 жыл болған соң, біз, қарттар, өзімізден: біз жастарға 1970-ші жылдардағы оқиғалар туралы толық шындықты жеткіземіз бе, әлде оларға фактілерді бұрмалап көрсетеміз бе, деп сұрауымыз керек. Бұл Аргентиналықтар арасында жаңа жанжалдар тудыруы мүмкін. Егер мемлекеттік террордың ауырлығын, қолданылған құралдарды және адамзатқа қарсы қылмыстарды естен шығарсақ, бірақ керісінше, партизандық қылмыстары жасырылып, немесе оларға лайықты қарсылық білдірілмесе, ондай жағдай тууы мүмкін. Фернандес бұл "екі дұшпан доктринасын қайта қарастырудың өкінішті әрекеті" деп атады (партизандық және мемлекеттік терроризмнің моральдық жағынан теңестірілуі), себебі "Аргентинада құжатта айтылғандай партизандықты мақтайтын ешкім жоқ". Сенатор Мигель Анхель Пичетто (PJ) Фернандестің мәлімдемесін қолдап, бұл "1970-ші жылдары, қоғамның кейбір топтары әскери бөлімдердің есіктерін қағып жүрген кезде жазылған соғысқа шақыру (гольписта) құжаты" деді. Президент Киршнер 16 қарашада жауап беріп, шіркеудің мәлімдемелері "елдің жағдайына қатысты епископтардың диагнозы мүлдем дұрыс емес" екенін айтты. 1970-ші жылдарға қатысты мәселе бойынша Киршнер "балалар жоғалып бара жатқан кезде болмаған" және "Қырғи қабақ соғысының азаптаушыларына күнәларын мойындауға рұхсат берген" епископтарды сынады. Оппозиция мүшелері Киршнердің пікірін "тыйымсыз жалпылау", "әділетсіз" және "сабырсыздық" деп сипаттады.