Кіріспе

Нүктелік қабылданған мутация – сондай-ақ ПАМ деп те аталады – бұл ақуыздың бастапқы құрылымындағы бір аминқышқылының табиғи іріктеу процестерімен қабылданған басқа бір аминқышқылымен алмасуы. Бұл анықтамаға организмнің ДНК-сындағы барлық нүктелік мутациялар кірмейді. Атап айтқанда, үнсіз мутациялар нүктелік қабылданған мутациялар емес, сондай-ақ өлімге әкелетін немесе табиғи іріктеудің басқа жолдарымен қабылданбайтын мутациялар да емес. ПАМ матрицасы – әрбір бағаны мен қатары жиырма стандартты аминқышқылының біреуін көрсететін матрица. Биоинформатикада ПАМ матрицалары кейде ақуыздардың тізбектерінің сәйкестігін бағалау үшін алмастыру матрицалары ретінде қолданылады. ПАМ матрицасындағы әрбір жазба – бұл екі аминқышқылының кездейсоқ сәйкестігінен гөрі, белгілі бір эволюциялық кезеңде бір немесе бірнеше нүктелік қабылданған мутациялар тізбегі арқылы осы қатардағы аминқышқылының осы бағандағы аминқышқылымен алмасуының ықтималдығын көрсетеді. Әртүрлі ПАМ матрицалары ақуыз тізбектерінің эволюциясындағы әртүрлі уақыт аралықтарына сәйкес келеді.

Биологиялық негіз

Тірі организмдегі әрбір көбейіп жатқан жасушаның генетикалық нұсқаулары оның ДНК-сында сақталады. Бұл мутация деп аталады. Молекулалық деңгейде, ДНК-ның көпшілігін, бірақ барлығын емес, осы өзгерістерді оның көбейіп кетпес бұрын түзететін реттеуші жүйелер бар. Мүмкін болатын мутациялардың бірі – нүктелік мутация деп аталатын бір нуклеотидтің алмасуы. Егер нүктелік мутация геннің экспрессияланатын аймағында, экзонда пайда болса, онда бұл ген өндіретін ақуыздағы белгілі бір аминқышқылына сәйкес келетін кодонды өзгертеді. Ақуыздағы бір ғана аминқышқылын өзгерту оның осы функцияны орындау қабілетін төмендетуі мүмкін, немесе мутация тіпті ақуыз атқаратын функцияны өзгерте алады. Керісінше, бұл өзгеріс жасушаның сәл өзгеше жұмыс істеуіне мүмкіндік береді және мутация организмнің ұрпағына берілуі мүмкін. Егер бұл өзгеріс ұрпаққа ешқандай маңызды физикалық кемшілік келтірмесе, онда бұл мутация популяцияда сақталуы мүмкін. Сонымен қатар, функциядағы өзгеріс тиімді болуы да мүмкін. Кез келген жағдайда, табиғи іріктеу процестеріне ұшыраған кезде, нүктелік мутация генетикалық қорға қабылданады. Генетикалық кодпен аударылатын 20 аминқышқылы олардың бүйір тізбектерінің физикалық және химиялық қасиеттері бойынша күрт өзгеше. PAMn матрицасындағы мән 100 аминқышқылына шаққандағы мутациялар санын көрсетеді, бұл мутациялар пайызына ұқсас, сондықтан кейде «қабылданған мутация пайызы» термині қолданылады. Тоқталып қабылданған мутациялар (PAM), тоқталып қабылданған мутациялар матрицалары (PAM матрицалары) және PAMn матрицасын ажырату маңызды. «Тоқталып қабылданған мутация» термині мутация оқиғасының өзіне қатысты. Алайда, «PAM матрицасы» – бірнеше мутациялық оқиғалардың нәтижесінде екі аминқышқылының сәйкес келу ықтималдығын көрсететін ұпайларды қамтитын матрицалар отбасының бірін білдіреді, бұл кездейсоқтыққа байланысты емес. «PAMn матрицасы» – 100 аминқышқылына мутациялық оқиғалардың орын алуы үшін жеткілікті уақыт аралығына сәйкес келетін PAM матрицасы.

Мысал - PAM250

PAM250 – тізбектерді салыстыру үшін көп қолданылатын баллдық матрица. Матрицаның төменгі жартысын ғана есептеу жеткілікті, себебі PAM матрицалары құрылымы бойынша симметриялы болуы керек. Матрицаның жоғарғы жағы мен қабырғасында 20 аминқышқылдың әрқайсысы, сондай-ақ 3 қосымша белгісіз аминқышқыл көрсетілген. Аминқышқылдар көбінесе әліпбилік тәртіппен немесе топтарға бөлініп тізімделеді. Бұл топтар аминқышқылдардың ортақ ерекшеліктерін көрсетеді.