Кіріспе

Cygnus Loop (радио көздері W78, немесе Sharpless 103) – Cygnus шоқжұлдызында орналасқан үлкен супернованың қалдығы (SNR), шамамен 3° көлемді эмиссиялық тұмандық. Бұл доғалардың кейбіреулері, жиынтығында "Қалпақ тұмандығы" немесе "Цирр тұмандығы" деп аталады, көрінетін электромагниттік спектрде сәуле шығарады, оның ішінде "Батыс Қалпағы" немесе "Солдақ шоғыры", "Шығыс Қалпағы" және Пикеринг үшбұрышы бар.

NGC 6960

NGC 6960, Батыс пердесі, "Солдақ шоғыры" деп те аталатын қалдықтардың батыс бөлігі, J2000 RA Dec координаталарында орналасқан. NGC 6995 J2000 RA Dec координаталарында одан оңтүстікке қарай, ал IC 1340 одан да оңтүстікке қарай J2000 RA Dec координаталарында орналасқан.

Пикеринг үшбұрышы

Пикерингтің үшбұрышты сызығы немесе Пикерингтің үшбұрышты бұлты деп те аталатын, бұл салыстырмалы түрде әлсіз тұмандық сегменті 1904 жылы Гарвард обсерваториясында Уильямина Флеминг фотосуреттер арқылы ашқан, сол кезде Эдвард Чарльз Пикеринг директор болып жұмыс істеген. Үшбұрыштың ең жарық бөлігі - шеңбердің солтүстік жағы, алайда фотосуреттер тұмандықтың орталық аймаққа да созылатынын көрсетеді.

NGC 6974 және NGC 6979

Бұл екі нысан бүгінде (NGC/IC жобасы мен Уранметрия бойынша) айналманың солтүстік шетіндегі бұлттағы екі жарқын тұмандық түйінімен, Пикеринг үшбұрышының солтүстік шетінің шығысында сәйкес келеді. NGC 6979 Уильям Гершель баяндаған, ал оның Вель нысандары үшін жазған координаттары біршама дәл болмаған. NGC 6979 идентификаторы кейде Пикеринг үшбұрышына қатысты деп есептеледі, бірақ үшбұрыш, мүмкін, Гершель көрген немесе каталогтың осы жазбаға арналмаған: ол тек фотографиялық жолмен, каталог жарияланғаннан кейін және Гершельдің байқауынан ұзақ уақыт өткен соң ашылған. NGC 6974 Лорд Росс баяндаған, бірақ оның көрсеткен орны негізгі айналманың ішіндегі бос аймақта жатыр. Ол орнын қате жазған деп болжанды, ал Жаңа жалпы каталог Росс нысанын солтүстік бұлттағы екінші түйін ретінде көрсетеді, ол J2000 RA Dec, Росс көрсеткен жерден бір градус солтүстікке орналасқан. (Бұл орналасқан жер NGC 6979-дан шығысқа қарай, бірақ NGC нысандары әдетте RA бойынша өсу ретімен тізімделеді.) Солтүстік орталық аймақтағы осы жіпшелер кейде "сәбіз" деп аталады. NGC 6974 аймағының 34,5 МГц жиілікті спектрі 25-ден 5000 МГц жиілік диапазонында тікелей өтеді.

Оңтүстік-шығыс түйіні

Оңтүстік-шығыс түйін Cygnus Loop-тың оңтүстік-шығыс шетінде J2000 RA Dec координаталарында орналасқан. Бұл түйін – суперновадан шыққан жарылыс толқыны мен шағын, оқшауланған бұлттың қақтығысқан жері деп анықталды. Түйін – көзге көрінетін сызықтық эмиссиямен байланысты көптеген жіпшелерден тұратын, рентген сәулесінде айқын көрінетін ерекшелік. Алайда, 1999 жылы Уильям Блэр, соққы толқынының барлық бағытта бірдей жылдамдықпен кеңейетінін ескере отырып, көпіршіктің бүйірлеріндегі (Хаббл ғарыш телескобының суреттерінде көрінетін) бұрыштық кеңеюді Жерге қарайғы радиалды кеңеюдің тікелей өлшемдерімен салыстырды. Салыстыру нәтижесінде көпіршіктің нақты көлемі қалыптыдан 40%-ға кішірек екені анықталды, бұл шамамен 1470 жарық жылына тең қашықтыққа алып келді.

Астрономиялық ультрафиолет көзі

Сигнус петлясының ең жарқын алыс ультракөк сәуле көздері қалдықтың солтүстік-шығыс жиегінде орналасқан. Жоғары ажыратымдылықтағы эмиссиялық сызық спектрометрі (HIRELS) – кең өрісті, алыс ультракөк сәуле тұмандық спектрометрі, OVI эмиссиялық сызықтарына қадаластырылған, алғашқы байқалған галактикалық OVI эмиссиялық сызық көзі – Сигнус петлясын бақылау мақсатымен White Sands Missile Range-тен Nike Black Brant зымыранымен ұшырылды.

Рентген сәулесі көзі

Cygnus X 5 рентген сәуле көзі SNR G074.0 08.6 (Cygnus Loop) -пен сәйкес келеді, ол J2000 RA Dec координаталарында орналасқан және Uhuru телескопында 4U 2046+31 ретінде тіркелген. Бұл көздің каталог нөмірлері 1E 2049.4+3050, 1H 2050+310 және 1M 2051+309 болып табылады, оларды Әйнштейн обсерваториясы, HEAO 1 және OSO 7 бақылаған. Cygnus Loop – жұмсақ рентген сәулелерінің күшті көзі. Рентген сәулелері деректері бойынша анықталған супернова қабығының орталығы J1950 RA Dec координаталарында орналасқан. Рентген сәулелері спектрлік деректері бойынша цикл бойынша орташа есептелген жылу температурасы Tx = 2.9 ± 1.5 x 106 K құрайды. Бұл мән күтілетін қалдықты нейтрон жұлдызының шекараларына сәйкес келеді. Алайда, көптеген іздеулерге қарамастан, супернова қалдықтарын анықтағаннан бері ешқандай тығыз жұлдыз қалдықтары сенімді түрде анықталған жоқ. Көзге түсетін ерекшелік – рентген сәулелерінде тұмандық оңтүстік жағындағы "жарылыс аймағынан" басқа толыққанды шар тәрізді көрінеді. Ықтимал нейтрон жұлдызының күшті лақтырылуы нәтижесінде пайда болған тесік болжамына байланысты, компактті жұлдыз қалдықтарын іздеу жұмыстары осы аймаққа негізделген. 2012 жылы жарылыс аймағын егжей-тегжейлі зерттеу нәтижесінде пульсарлық жел тұмандығы және оның ішінде нүктелік көз анықталды. Бұл нүктелік көздің орны белгілі бір Сейферт галактикасының орнымен дерлік бірдей болғанымен, радио толқындарында оған сәйкес келетін сигналдың болмауы галактикамен байланысты еместігін көрсетеді. Бұл нысанның пульсарлық жел тұмандығы екендігі және егер солай болса, оның Cygnus Loop-қа қатысы бар-жоғы әлі нақты белгілі емес. Егер бұл супернованың тығыз жұлдыздық қалдығы болса, онда нейтрон жұлдызы қалдықтың жасы мен қашықтығына байланысты шамамен 1850 км/с жылдамдықпен тұмандықтың ортасынан лақтырылған болуы керек.

Көркем әдебиет

Джо Холдеманның "Майндбридж" романында Цыгнұс ілмегі – өте күшті, өлмейтін және соңында өзін-өзі жоюға шешім қабылдаған бір нәсілдің туған жұлдызының қалдықтары.