Кіріспе

Ағаш гүлді саңырауқұлағының түрі

Cronartium ribicola – Cronartiaceae тұқымдасына жататын ағаш гүлді саңырауқұлағының бір түрі, ол ақ қарағайдың көпіршікті гүлі ауруын қоздырады. Басқа атаулары: Rouille vésiculeuse du pin blanc (француз тілінде), ақ қарағай Blasenrost (неміс тілінде), moho ampolla del pino blanco (испан тілінде). Алғаш рет 1909 жылы Еуропалық питомниктерден әкелінген көшеттерде ақ қарағайда кездесті. TOC

Аурудың циклі

Cronartium ribicola екі міндетті қожайынға ие: Pinus spp және Ribes spp. Бес инелі қарағайлар (Pinus spp.) күзде салқын, ылғалды жағдайда екінші қожайыннан – қарақұмық пен жиде (Ribes spp.) – тараған базидиоспоралармен зарар табады және инелерде өніп, ашық саңылаулар арқылы түйіршік тәрізді өскіндермен еніп түседі. Жас қарағайлар ең осал және инфекциядан кейін жылдам қурап қалады. Сперматозоидтар Pinus spp. қожайынындағы қабылдағыш гифаларды ұрықтандырғаннан кейін, бір жыл ішінде аэциялар пайда болады, жарылу алдында ақ көпіршіктер түрінде көрінеді, ал жарылғаннан кейін ішіндегі қызғылт сары немесе сары эциоспоралар байқалады. Желмен тараған аэциоспоралар Ribes spp. жұқтырады және саңырауқұлақ бірнеше апта ішінде уредияға айналады. Осы сатыда пайда болатын уредоспоралар сол қожайынның басқа бөліктеріне немесе аймақтағы басқа Ribes spp. қожайындарына таралады. Ал телиялық қожайын Ribes сары хлорозданған жапырақ дақтарына шалдығуы мүмкін, бірақ одан басқа айтарлықтай зардап шекпейді. Ribes-тегі C. ribicola белгілері патогеннің өзінің жапырақтың төменгі жағындағы қызғылт сары түсті іріңдіктер түрінде көрінеді.

Қоршаған орта

Қоршаған орта жағдайларына келсек, Cronartium ribicola салқын температураны және ылғалды ауаны, әсіресе жаздың соңы мен күздің басында төмен жатқан жерлерде қалайды. Төмен температура мен ылғалдылық – патогеннің спораларының қалыптасуы мен таралуы үшін өте маңызды жағдай. Салқын температура мен жоғары ылғалдылықтың үйлесімі нәтижесінде булану оңай түзіледі. Бұл су жапырақ бетіне жабысқан спораларды босатып, олардың қалыптасуына көмектеседі. Микроклимат деңгейінде, жапырақ қанатының астында жасырылған төменгі ағаштар төмен температурада және ылғалды ортада өседі. Сондықтан, осы жас ағаштар, жапырақ қанатын құрайтын ескі, биік ағаштарға қарағанда C. ribicola-ға көбірек сезімтал. Ал ескі ағаштар жылы, құрғақ күнге толығырақ қол жеткізеді. Осы экологиялық ерекшеліктер Солтүстік жарты шарда кең таралған, сондықтан АҚШ-тың көптеген аймақтары Pinus туысына қатысты қауіпті аймақтар ретінде белгіленген.

Ауруды басқару

Тарихи тұрғысынан алғанда, 1912 жылғы Өсімдіктер карантині заңымен заңдастырылған карантин сияқты, қауіпті аймақтарда кезекпен қожайынды алып тастау және егуді шектеу сияқты тактикалар қолданылған. Бұрын Ribes-ті толық күшпен алып тастау әрекеттері АҚШ-та қарақұмыр өндірісіне елеулі әсер еткен. Алайда, патогеннің төзімділігі, 900 футқа дейін ауамен таралу қабілеті, сондай-ақ Ribes-тің өте кішкентай тамыр бөлігінен қайта өсу мүмкіндігі зерттеушілерді C. ribicola мөлшерін азайтуға бағытталған жаңа егіс тәжірибелерін жасауға итермеледі. Содан бері зерттеушілер инфекцияның таралуын тежеу үшін көптеген жаңа әдістерді ұсынды. (Еуропаның кейбір елдері мен Канадада қарақұмыр мен жиде жемістері ақ қарағайдан құндырақ болғандықтан, Ribes-ті жою бағдарламаларын жүзеге асыруға мүмкіндік болмады.) Мысалы, ақ қарағай үшін жер учаскесін мұқият таңдау споралардың өніп-өсуін айтарлықтай төмендетуге болады. Бұл учаскелерге жақсы дренаждалған, биік беткейлі жерлер, жақсы ауа алмасатын және құрғақ, жылы болу үшін оңтүстікке қаратылған жерлер кіруі керек. Бұл Pinus-тағы споралардың өніп-өсуі үшін өте қажетті ылғалды ортаны жояды. Егістік орындары таңдалғаннан кейін, кесу және тексеру әдістері бақыланатын егіс тәжірибесі ретінде бейімделді. Ағаштар отырғызылғаннан кейін шамамен алты жыл өткен соң, мамыр айында күйелі тотықты тексеру басталады. Осы кезеңде C. ribicola-ның көзге көрінетін белгілері, мысалы, қызыл инелер пайда бола бастайды. Жұқтырған бұтақтар зерттеушілер анықтаған инфекция деңгейіне байланысты белгілі бір биіктікке дейін кесіледі; әдетте, Pinus ағаштары үшін 9-18 фут аралығында кесу қажет. Патологиялық кесу, яғни инфекцияның белгілеріне қарамастан барлық төменгі бұтақтарды кесу, ақ қарағай егістіктерінде аурудың таралуын азайтуға көмектеседі. Сонымен қатар, түрлердің штаммдары арасындағы төзімділікті анықтау үшін жарты ғасырдан астам уақыттан бері генетикалық будандастыру сынақтары жүргізілуде және шығыс ақ қарағайға төзімділік сәтті енгізілді. Бес инелі қарағайлардың ішінде қант қарағай (Pinus lambertiana), шығыс ақ қарағай (Pinus strobus) және батыс ақ қарағай (Pinus monticola) ағаш өңдеу және балабақшалар үшін ең маңызды болып табылады. Шындығында, осы түрлердің ормандық алқаптары АҚШ-та ағаш өңдеу үшін ең құнды жерлердің бірін құрайды, себебі олармен салыстырғанда басқа түрлерге қарағанда жоғары бағаға сатылады. Бүгінгі күні, кейбір штаттық және жергілікті тыйымдар күшінде болғанмен,

Патогенез

Cronartium ribicola – Pinus spp және Ribes spp-нің гетероэкологиялық, макроциклді патогені. Тұнбаға төзімді бес инелі қарағайдың сорттарындағы төзімділікке қатысты әртүрлі механизмдер бар, мысалы, жұқтырған жапырақтардың түсіп кетуі және ісік белгілерінің баяу дамуы. Соңғы механизмді көрсететін сорттар патогеннің жасуша қабырғаларын өзгерту қабілетіне және өсімдік тарапынан танылудан қашуына қарсы әрекет етеді деп болжануда. Солтүстік Америка қарағайларының кейбір түрлерінде C. ribicola-ға гиперсезімталдық реакциялар байқалды, бұл C. ribicola-ның Солтүстік Америка қарағайлары үшін бұрынғыдай экологиялық жағынан жат емес екенін көрсететін ген-гендік өзара әрекеттесуді ұсынады.