Кіріспе
Сулы емес еріткіштердің түрлері. Органикалық емес сулы еріткіш – судан басқа, органикалық қосылыс емес еріткіш. Бұл еріткіштер химиялық зерттеулерде және өнеркәсіпте сулы ерітінділерде жүзеге аспайтын немесе ерекше орта талап ететін реакциялар үшін қолданылады. Органикалық емес сулы еріткіштерді екі топқа бөлуге болады: протондық және протонсыз еріткіштер. Органикалық емес сулы еріткіштерді алғаш зерттеулерде аммиак, фторсутек, күкірт қышқылы, сондай-ақ гидразин және селен оксихлориді сияқты арнайы еріткіштер қарастырылды.
An inorganic nonaqueous solvent is a solvent other than water, that is not an organic compound. These solvents are used in chemical research and industry for reactions that cannot occur in aqueous solutions or require a special environment. Inorganic nonaqueous solvents can be classified into two groups, protic solvents and aprotic solvents. Early studies on inorganic nonaqueous solvents evaluated ammonia, hydrogen fluoride, sulfuric acid, as well as more specialized solvents, hydrazine, and selenium oxychloride.
Автоионизация
Берілген еріткіштегі шектейтін қышқыл – судағы H3O+ (гидроний) ионы сияқты сольвоний ионы болып табылады. Шектеуші қышқылға қарағанда сутегі ионын беруге бейім қышқыл, қарастырылатын еріткіште күшті қышқыл болады және көбінесе немесе толығымен диссоциацияланған күйде болады. Сол сияқты, берілген еріткіштегі шектейтін негіз – судағы OH- (гидроксид) ионы сияқты сольват ионы болып табылады. Шектеуші негізге қарағанда протонға жақындығы жоғары негіз ерітіндіде өміршең болмайды, себебі ол еріткішпен әрекеттеседі. Мысалы, сұйық аммиактағы шектейтін қышқыл – аммоний ионы NH4+, оның pKa мәні суда 9,25-ке тең. Шектеуші негіз – амид ионы, NH2−, ол гидроксид ионынан күштірек негіз болғандықтан, сулы ерітіндіде өміршең бола алмайды. Аммиактың pKa мәні шамамен 34 деп есептеледі (су үшін 14-ке қараңыз).
Апротикалық органикалық емес сулы еріткіштер
Олардың негізгі құрауыштарлары күкірт диоксиді, сульфурил хлорид фториді, динитроген тетроксиді, антимон трихлориді және бром трифториді. Бұл еріткіштер жоғары электрофильді немесе күшті тотықтырғыш қосылыстар мен иондарды зерттеуде тиімділігін дәлелдеді. Бірнешесі (SO2, SO2ClF, N2O4) бөлме температурасына жуық газ күйінде болады, сондықтан оларды вакуумдық желі әдістерімен қолдану қажет. [IS7]+ және [BrS7]+ иондарының түзілуі мысал ретінде келтіріледі. Бұл жоғары электрофильді тұздар SO2 ерітіндісінде синтезделді. [SBr3]+ тұздарын дайындау үшін SO2 және SO2FCl қосылған аралас еріткіш қолданылады. Сульфурил хлорид фториді асыл газ қосылыстарын синтездеу үшін жиі пайдаланылады.