Кіріспе
Лондон метрополитенінің аккумуляторлық электр локомотивтері – Лондон метрополитені желісінде инженерлік пойызды тартуға арналған аккумуляторлық локомотивтер, олар электр жетегінің тогы өшірілген кезде жұмыс істей алады. Алғашқы екі локомотив 1905 жылы Ұлы Солтүстік, Пикадилли және Бромптон темір жолының құрылысы үшін салынған, олардың табысы 1909 жылы Округтік темір жолын тағы екеуін сатып алуға итермеледі, бұл жер асты желілерінің жүктеме габаритіне сәйкес салынған жалғыз локомотивтер болды. Содан кейін, пайдасыз моторлық вагондарды қайта жабдықтау арқылы бірнеше аккумуляторлық көліктер салынды, аккумуляторлар пайдаланылмаған жолаушылар купесіне орналастырылды. Сити және Оңтүстік Лондон темір жолы бұл ережеден өзгешелік жасады, олар аккумуляторларды орналастыру үшін тіркемелі вагонды пайдаланды және оларды жеке локомотивке қосты. 1936 жылдан бастап аккумуляторлық локомотивтер жаңадан салынды, бірақ көбінесе кейбір компоненттер, әсіресе күймелер мен моторлар, алынып тасталған жолаушылар вагондарынан жаңартылды. 1936-1938 жылдар аралығында Глостер теміржол вагондары және вагон компаниясы жеткізген тоғыз вагон келесі құрылыс үшін стандартты белгіледі. Осы партияны қоса алғанда, 1986 жылға дейін төрт өндірушінің алты партиясынан 52 машина салынды, оның бірі Лондон көлігінің Актон зауытында салынған. Әрбір жаңа партияда жақсартулар болды, бірақ көбінесе GEC компаниясы жасаған электропневматикалық жетегін басқару жабдықтары қолданылды, сондықтан олар бірге жұмыс істей алды. 1936 жылғы партияның үш локомотиві эксперименталды Metadyne жүйесін қолданды, ал 1985 жылы салынған соңғы алты локомотив Kiepe компаниясы өндірген контроллерлерді пайдаланды. Өндірістен кейінгі жақсартуларға төменгі деңгейдегі Ward соғылғыштарын Buckeye соғылғыштарымен алмастыру кірді, бұл маневр кезіндегі апаттардан туындаған зақымды азайтты, сондай-ақ локомотивтер жер үстіндегі учаскелерде жұмыс істегенде қыста пайдалану үшін желдеткіштер мен кабина жылытқыштары орнатылды. Жаңа ашылған Виктория желісінде және кейіннен Орталық желіде (АТП орнатылғаннан кейін) жұмыс істеуге мүмкіндік беру үшін бірқатар локомотивтер Автоматты пойыз қауіпсіздігі (АТП) кабиналық сигнализация жабдықтарымен жабдықталды. Тағы да бірқатары Jubilee және Northern желілері үшін Трансмиссиялық негіздегі пойызды басқару (TBTC) және Төрт желіні жаңғырту аясында Communication Based Train Control (CBTC) жүйелерімен жабдықталды.
Ертедегі көліктер
Лондон метрополитеніне жеткізілген алғашқы екі аккумуляторлық локомотивтерді Мэтэрвеллде орналасқан Hurst Nelson and Co компаниясы жасады. Олар 1905 жылдың тамызында жеткізілді және Ұлы Солтүстік, Пикадилли және Бромптон темір жолының құрылысы кезінде пайдаланылды, онда олар 1B және 2B ретімен нөмірленді. Көлік құралдарының ұзындығы 15 метр (50.5 фут) болды, екі басында да түтік тәрізді кабинасы бар еді. Тежегіш және электр басқару жабдықтары бір кабинаның артындағы бөлімде орналастырылған, ал орталық бөлігі төменірек болды, онда 80 аккумулятор орналасқан, олар орталық бөліністің екі жағында 40-тан екі қатарға орналастырылған, сонымен қатар аккумулятор бөлімшелерінің металл қақпақтарын ұстап тұрды. Аккумуляторларды Chloride Electrical Storage Company ұсынды. Әр локомотивтің салмағы 55 тоннаны құрады және 60 тонналық жүкті тарта алатын еді. Олар ток қабылдағыш тіреуіштермен жабдықталмаған, себебі құрылыс кезінде ешбір рельс электрлендірілмеген. Міндеттері орындалғаннан кейін, олар тас жолмен Хэмпстед темір жолына тасымалданды. Көлік құралдарының жұмысынан ынталанған аудандық темір жолы 1909 жылы өзіне екі данасын сатып алды, олар жер асты габариттеріне сәйкес салынғандықтан үлкен болды. Дайындаушы W. R. Renshaw and Co Ltd болды, олар Стаффордширдегі Стоук-он-Трентте орналасқан, ал көлік құралдары ток қабылдағыш тіреуіштермен жабдықталған, сондықтан олар мүмкіндік болғанда рельстерден қуат ала алатын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар Илинг Коммон депосында маневрлік локомотивтер ретінде пайдаланылды, онда қуат әрқашан қол жетімді болды, сондықтан аккумуляторлар алынып тасталды және кейіннен ескерусіз қалды. Осындай аккумуляторларды соғыс қажеттіліктері үшін суасты кемелеріне қажет екендігінен жаңа аккумуляторларды алу мүмкін болмады. Көлік құралдары 19A және 20A нөмірлерімен жеткізілді, бірақ 1929 жылы аккумуляторлар алынып тасталғаннан кейін L8 және L9 ретімен қайта нөмірленді. Электр локомотивтері ретінде олар бірнеше рет жаңартылды, 1951 және 1955 жылдары екі жаңа типтегі моторлар және 1958 жылы жаңа жетек басқару жабдықтары алды. Олар 1969 жылы автомобильдермен ауыстырылғанға дейін Acton Works және Ealing Common Depot арасындағы жүкті тасымалдау үшін пайдаланыла берді.
Қайта құрулар
Батареялық локомотивтердің келесі партиясы қолданыстағы паркті қайта жарақтандыру арқылы жасалды. Орталық Лондон темір жолы (CLR) ашылғанда, ауыр локомотивтердің салдарынан дірілдеу мәселелеріне тап болды және қозғалтқыш қуатын төрт тіркеме вагондарды моторлы вагондарға айналдыру арқылы қамтамасыз етілген көп бірлікпен жұмыс істеумен тәжірибе жасады. 1910 жылы 201 және 202 нөмірлі екі моторлы вагондар батареялармен жабдықталды және Орталық Лондон темір жолынан басқа бірнеше желілерде жұмыс істеді. 1915 жылы олар Куинс-паркке дейін ұзартылған Бейкерлу желісіне уақытша берілді. 1924 жылы 202 нөмірлі вагондағы «Ниф» батареясы «Эдисон Аккумулятор» компаниясы жасаған 263 ұяшықты жаңасына ауыстырылды, ал 1932 жылы 201 нөмірлі вагондағы ұяшықтардың саны 200-ден 238-ге дейін арттырылды. Басқа желілерде жұмыс істеу үшін олар сыртқы тоқ жинағыштармен жабдықталды, себебі көптеген желілер төрт рельсті жүйені пайдаланса, CLR тек үш рельсті жүйені қолданды. 1929 жылы көлік құралдары L22 және L23 деп нөмірленді және 1936 және 1937 жылдары жойылды. 1922 жылы Сити және Оңтүстік Лондон темір жолы қайта құрылғанда, терезесі жоқ болғандықтан «жабдықталған орын» деп аталған бірнеше тіркеме вагондары бөлшектелді, нәтижесінде пайда болған кеңістікке қорғасын қышқыл батареялары мен зарядтау кедергілері орналастырылды. Әрбір вагон электр локомотивіне қосылды, ал батареялар локомотивтің тоқ жинағыштарына қосылды. Батареялар рельстерді қуаттандырмауы үшін ағымдағы рельстік тоқ жинағыштар алынып тасталды. Қайта зарядтау белгілі бір нүктелерде, әдетте рельстерге қуат беретін желіге қосылған ажыратқыштар мен кабельдер арқылы ұйымдастырылды. Бұрын балласттық моторлы вагондар ретінде пайдаланылған екі венгрлік қақпалы вагондар батареямен жұмыс істеуге ауыстырылды. Пикадилли желісінде жолаушылар вагоны ретінде жұмыс істеген кезде олар 34 және 39 нөмірленген. 1929 жылы олар Хэмпстед желісіне ауыстырылды, онда олар 113 және 118 нөмірленді, ал 1936 жылы L11 және L12 болды. Біраз уақыттан кейін нөмірлер ауыстырылды, нәтижесінде L11 L12-ге, ал L12 L11-ге айналды. Олар DP Battery Company компаниясы жасаған, әрқайсысы 220 ұяшықты батареяларды пайдаланды. Соңғы түрлендіру 1932 жылы 6,5 тонна салмақтағы 220 ұяшықты DP батареясымен жабдықталған Bakerloo вагоны 66 болды, ол бастапқыда American Car and Foundry Company компаниясымен жасалған. Ол L32 деп нөмірленді және 1948 жылы жойылды.
Басты батареялық локомотивтер
1936 жылы жаңа аккумуляторлық локомотивтер сатып алу туралы шешім қабылданды және Глостер теміржол вагондары компаниясына тоғыз локомотивке тапсырыс берілді, олардың алтауы GEC жетегін басқару жабдығымен, ал қалған үшеуі метадин қондырғыларымен жабдықталды. GEC жабдықталған локомотивтердің салмағы 53,8 тоннаны құрады және L35-тен L40-қа дейін нөмірленді, ал метадинмен жабдықталған локомотивтердің салмағы қосымша 2,2 тоннаны құрады және L41-ден L43-ке дейін нөмірленді. Екі типті де 200 тонналық балластты пойызды тартқанда, тоқ рельстерден қуат алғанда, ал аккумулятормен жұмыс істегенде осы жылдамдықтың жартысымен жүруге болады. Метадинмен жабдықталған локомотивтердің жаңа корпустары болды, бірақ доңғалақ жұбы мен моторлар қолданыстан шығарылған Метрополитен желісінің материалдарынан алынып, Актон зауытында жаңартылды. Сол сияқты, метадин жабдығы да тәжірибелік пойызбен алынып, қайта пайдаланылды. Метадин блогы – аккумулятормен берілетін тұрақты кернеуді қозғалтқышты қуаттандыратын тұрақты токқа түрлендіретін айналмалы машинадан тұрады. Метадин жүйесі, әсіресе локомотивтер жиі іске қосылып, тоқтатылғанда немесе ұзақ уақыт бойы баяу жылдамдықпен жүруі қажет болғанда, дәстүрлі іске қосу кедергілеріне қарағанда тиімдірек. Кабель төсеу жұмыстары үшін метадинмен жабдықталған локомотивтер ешқандай қызып кету белгісіз, едәуір қашықтыққа 100 тонналық пойыздарды тарта алатын. Артықшылықтарына қарамастан, олардың күрделілігі сенімсіздікке әкелді және 1977 жылы пайдаланудан алынды. L41 және L42 көп ұзамай жойылды, бірақ L43 тағы үш жыл сынақтар үшін қолданылды. GEC басқаруымен жабдықталған локомотивтерде 28 сатылы электропневматикалық басқарушы қолданылды, ол жылдамдық артқан сайын төрт моторды тізбектей, екі параллель тізбекті жұптармен және барлығын параллель қосуға мүмкіндік берді. Локомотивтер жұптары бірнеше рет жұмыс істей алатын, ал екінші жұп бұзылған жағдайда 1 және 3 немесе 2 және 4 моторларын таңдауға болады. Құрылысы бойынша көліктердің ұзындығы 17 метрді құрады және 1940 жылға дейін төрт рельсті конфигурацияға ауыстырылғанға дейін стандартты төрт рельсті конфигурациядан немесе Орталық Лондон теміржолының үш рельсті конфигурациясынан қуат алатын. Келесі жеті локомотивті Шотландияның Вишоу қаласында орналасқан R. Y. Pickering and Co Ltd компаниясы өндірді. Жетегін басқару жабдығы GEC компаниясынан алынған, бірақ аккумуляторлардың сыйымдылығы бұрынғы партияға қарағанда жоғары болды. Моторлар сол кезде қолданыстан шығарылып жатқан жолаушылар вагондарынан қайта пайдаланылды. Маңызды жақсартулардың бірі – доңғалақтар мен түсіру құрылғысын қосу болды, бұл аккумулятордың кез келген элементін тіреуден алып, едендегі тесіктен жерге түсіруге мүмкіндік берді. Бұл мүмкіндік аккумуляторларды көтеру цехындағы кранды пайдаланбастан ауыстыруға мүмкіндік берді, осылайша оны маңызды жұмыстарға босатып. 1962 жылы Актон зауытының қызметкерлері сегізінші локомотивті құрастырды, бұл цехтың осы сияқты жұмыстарға бәсекелесе алатынын дәлелдеу мақсатындағы жаттығу болды. Бұл локомотив бастапқыда L76 нөмірімен белгіленді және 1963 жылғы 23 мамырда өткен Метрополитен теміржолының 100 жылдығына қатысты, онда ол Уильям Эварт Гладстон және басқа да мәртебелі тұлғалар қолданған ашық вагондардың түпнұсқалық инспекциялық пойыздың көшірмесін тартты. Metro Cammell компаниясы L20-ден L32-ге дейін нөмірленген он үш локомотивтің келесі партиясына тапсырыс алды. Біріншісі 1964 жылғы 8 желтоқсанда Руислип депосына жеткізілді. Олар соңғы бу локомотивтерін кезең-кезеңмен жою бағдарламасының бөлігі болды, бірақ Виктория желісі де сол кезде салынып жатты, ал кейбір аккумуляторлық локомотивтер автоматты пойызды басқару (ATO) жабдығымен жабдықталды, бұл оларға сол желіде жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Жетегін басқару жабдығы GEC компаниясынан, ал аккумуляторлар DP Battery Co Ltd компаниясынан алынды. Бұрынғы партиялардағыдай, локомотивтердің бөліктері жаңартылды; осы жағдайда доңғалақ жұптары, жетегін моторлары және компрессорлар Актон зауытынан жеткізілді. Бұрынғы модельдерден айырмашылығы, әрбір локомотивке екі компрессор орнатылды, бұл оларға жеке жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Соңғы бу локомотивтері көп ұзамай пайдаланудан алынды және 1969 жылы Metro Cammell компаниясына тағы бес аккумуляторлық локомотивке тапсырыс берілді. Олар Юбилейлік желісінің құрылысында жұмыс істеді және L15-тен L19-ға дейін нөмірленді. Юбилейлік желісін салу және Пикадилли желісінің Хитроуға дейінгі кеңейтуі үшін тағы да көп жұмыс пойыздары қажет болды, ал 1972 жылы тағы он бір локомотивке тапсырыс берілді, олар 1973 жылы жеткізілді. Олар Бритиш Рейл Инжиниринг Лимитед компаниясының Донкастер зауытында салынды. Моторлар қолданыстан шығарылған Дистрикт желісінің материалдарынан жаңартылды, бірақ доңғалақ жұптары жаңа болды. 1930 жылдардан бері қолданылып келе жатқан стандартты Z типті доңғалақ жұбына негізделгенімен, олар ақ металл доңғалақ салдақтары мен серпімді салдақтарының орнына ролик тіректерін қамтыды. Үш локомотив метадинмен жабдықталған үш локомотивті алмастыру үшін салынды, бірақ олар 1977 жылға дейін ғана пайдаланудан алынды. Соңғы алты локомотивтен тұратын партия Metro Cammell компаниясымен салынды және 1985 және 1986 жылдары жеткізілді. Олар бұрынғы көліктерге енгізілген барлық жақсартуларды қамтыды. Бірінші рет, олар метрикалық бірліктерде көрсетілді. Жаңа мүмкіндіктерге кабинаға оң жақ есіктен емес, орталық есіктен кіру, желдеткіштермен күшейтілген лобовое стекло және электрленген желілерде жұмыс істеген кезде аккумуляторларды зарядтау мүмкіндігі кірді. Бір ерекшелік – тракцияны басқару жабдығын Kiepe компаниясымен жабдықтау, бұл оларды бұрынғы машиналармен бірге жұмыс істеуге мүмкіндік бермеді. Олар сәтті болмады, өйткені алты локомотивтің бесеуі 1993 жылғы тамызға дейін пайдаланудан алынды, ал олардың болашағы туралы шешім қабылданды, ал алтыншысы кейінірек алынды. Олар L62-ден L67-ге дейін нөмірленді және барлығы 2002 жылы сақтауға қойылды.
Құрам
Батареялық электрлік локомотивтерЛТ нөмірлеріҚұрылған саныӨндірушіЖылЕскермелерЛ35 – L406GRC&W1936/8Қызметтен алынған, L35 Лондон көлік мұражайында сақталғанЛ41 – L433GRC&W1936/8Метадиндік басқару. 1978 және 1980 жылдары жойылғанL55 – L617Pickering1951/21987 және 1997 жылдар аралығында қызметтен алынған, барлығы жойылған деп есептеледі. L331Acton Works1962Бұрын L76 болған, қызметтен алынғанL20 – L3213Metro Cammell1964/5ҚызметтеL15 – L195Metro Cammell1970/1ҚызметтеL44 – L5411Doncaster Works1973/4ҚызметтеL62 – L676Metro Cammell1985Қызметтен алынған, жойылған.
Дизайн
Барлық локомотивтер ұқсас конструкциямен салынған, бірақ даму жылдарында бірқатар өзгерістер енгізілді. L41 және L43 нөмірлі локомотивтерде Metadyne басқару жүйесі болған. Локомотивтердің екі басында да кабинасы бар және олар Лондон метрополитенінің барлық желілерінде жұмыс істей алуы үшін стандартты "Tube" габариттеріне сәйкес жасалған. Олар стандартты магистральдық вагондарға қосылуы үшін буферлермен және тартқыш құрылғылармен жабдықталған. Алғашқы вагондарда иілмелі буферлер болған, оларды пайдаланбағанда жоғары көтеруге болатын, бірақ бұл жұмыс қиын болғандықтан, оларды қайтарылатын буферлерге ауыстыру бағдарламасы жүзеге асырылды. Олар сондай-ақ "Ward" типті жалғауышпен жабдықталған, ол түтік вагондарына қолайлы биіктікте орнатылған, бірақ бұл локомотивтерді маневр кезінде зақымдануға осал еткен. 1980 жылы екі локомотив, L18 және L38, тәжірибе ретінде buckeye типті жалғауыштармен жабдықталды. Бұл автоматты жалғауыштар негізгі раманың биіктігінде орнатылған, сондықтан маневр кезіндегі зақымданулар айтарлықтай азайтылды. Тәжірибенің табысы 1964 жылдан бері салынған барлық локомотивтерге buckeye типті жалғауыштарды кері орнатуға әкелді. Сонымен қатар, олардың барлығында пойыздың пневматикалық тежегіш жүйесі бар. Корпустың қабырғалары батареялардың ауа алмасуын қамтамасыз ету үшін жалюзилер түрінде жасалған, бірақ көптеген локомотивтерде тек бір жағында төрт қатты панель болған. Батареяларды шығару үшін барлық панельдер иілмелі жасалған. Бу машиналары тоқтатылғаннан кейін, вагондар көбінесе туннельдерде емес, ашық участаларда жұмыс істеді, сондықтан қыс мезгілінде кабиналарды жылыту қажеттігі туындады. Барлық кабина есіктеріне желдеткіштер орнатылды және кабиналарға қосымша жылытқыштар қойылды. Алғашқы түсі сұр болған, бірақ 1960 жылдардың басында LT бу локомотивтерінің бояуынан алынған қызыл бояу қолданылды. Бұл 1980 жылдардың басында сары түске өзгертілді, себебі бұл қауіпсіздік талаптарына сәйкес деп есептелді.
Қуат
Локомотивтер 630 В электрленген рельстерден әдеттегі метро поезді сияқты қуат алады, немесе қуат өшірілген кезде 320 В тұрақты токпен жұмыс істейтін тарту батареяларымен жүре алады. Көптеген тарту моторлары көліктерге орнату үшін қолданыстан қалған қордан алынғандықтан, Acton Works оларды 630 В-тан 320 В-қа түрлендіруге тура келді. Қорғасын қышқыл аккумуляторлары әдетте депода зарядталады, бірақ 1985 жылғы локомотивтер партиясы қозғалыс кезінде электр рельстерінен аккумуляторларын зарядтай алатын болды.
Қорғау
Барлық батареялық локомотивтерде пойыз қауіпті сигналдан өткен жағдайда жол бойындағы жабдықпен іске қосылатын трипкоктар орнатылған. Он сегіз локомотив (L15–L21 және L44–L54) Орталық желідегі Автоматты пойыз қауіпсіздігі жүйесімен (ATP) де жабдықталған. L25-тен L32-ге дейінгі локомотивтер құрылысы кезінде Автоматты пойыз жүргізу (ATO) құрылғысымен жабдықталды, бұл оларға Виктория желісінде жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Трипкоктың жұмысын тоқтатуға болатын, ал трипкок клапаны да соған ұқсас қызмет атқаратын, бірақ оны ATO контроллері басқаратын. Көлік құралдары қауіпсіздік жол сигналдарын алмаса, олардың қозғалуына рұқсат беретін арнайы параметрлер қарастырылған, бірақ мұндай жағдайда жылдамдық шектеу қойылған. 1980 жылдардың ортасына қарай бұл жабдық қолданыстан шықты, себебі жұмыс пойыздары тек Виктория желісінде инженерлердің толық бақылауында болғанда ғана іске қосылды. Кейіннен бірнеше локомотив (L27–L32) флот операторы Transplant үшін Metronet компаниясы жобалаған, жаңа үлгідегі Виктория желісі ATP құрылғысымен жабдықталды. Бұл жүйе 2007 жылы Руисліп депосында орнатылды. Ол Westinghouse Rail Systems компаниясы Виктория желісінде енгізген жаңа қашықтыққа дейінгі радиолы (DTG R) ATP жүйесімен үйлесімді.
Меншік
Локомотивтер Лондон метрополитенінің жекешелендіру-жоспарлау-салымдасу (ЖЖС) схемасы басталғаннан бері TransPlant компаниясына тиесілі. Барлық локомотивтер Руислип депосында орналасқан.
Қолдану
Бұл локомотивтер дәстүрлі түрде пойызды рельстерден қуат алып жүретін жерге жеткенге дейін тартуға қолданылады, содан кейін, егер жетектік қуат көзі ажыратылса, батареямен жұмыс істеуге көшеді. Олар дизельдік жабдықтарды, мысалы, туннель бөлімдерінде рельс бекіту машиналарын тасымалдау үшін де пайдаланылады. Әдетте, пойыздың екі басында да бір локомотив болады, бұл пойызды оңай кері бұруға мүмкіндік береді. Жер асты желілері арасындағы байланыстар көбінесе жол бойында кері жүруді талап етеді. Алғашқы локомотивтерге жеке жұмыс істеуге рұқсат берілмеген, себебі оларда тек бір ауа компрессоры болған, бірақ 1964 жылдан бастап шығарылған көліктерге екі компрессор орнатылды, бұл жеке жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Юбилей желісінің құрылысымен бірге, 1996 жылы Германияның Schöma компаниясы жасаған дизельді локомотивтер батареялық локомотивтердің кейбір жұмыстарын өз мойнына алды.
Метронет батареялық локомотивтері
2006 жылдың ақпан айында Metronet төрт кішкентай аккумуляторлық локомотивтерді алды. Олар Уолтер, Лу, Энн және Китти деп аталды, бұл аттар Лондон метросының Ватерлоо және Сити желісінде жұмыс істеу үшін сатып алынған сызықтың атына сәйкес келеді. Олар материалдар мен жабдықтарды тасымалдау үшін қолданылады және тар, қисық және тік көлбеулі туннельдерде жұмыс істеу үшін арнайы жобаланып, құрастырылған. Derby қаласындағы Clayton Equipment компаниясы оларды шамамен төрт айда жобалап, жасады. Локомотивтердің әрқайсысының салмағы 15 тонна, ал әр доңғалаққа 200 вольт тұрақты токпен жабдықталған электрмоторлар орнатылған. Қауіпсіздік үшін, егер бірдеңе дұрыс болмаса, автоматты түрде іске қосылатын серіппелі дискілі тежегіштер қарастырылған. Кабинадағы экрандарға орнатылған камералар локомотивті жылжытуды жеңілдетеді. Бұрынғы аккумуляторлық локомотивтерден айырмашылығы, бұл локомотивтер электрленген рельстерден қуат ала алмайды. Құрылыс-монтаж жұмыстарында қолданылуына байланысты, бұл әдетте проблема тудырмайды, себебі туннельдердегі қуатты дегенмен өшіру қажет, бірақ оларды қайта зарядтау үшін депоға қайтару қажет.