Кіріспе

Португалия Корольдігі Браганса әулеті тұсында 1834 жылғы Либералдық Азамат соғысының аяғынан 1910 жылғы Республикалық революцияға дейін конституциялық монархия болып табылды. Азамат соғысының жеңімпаз генералдары жасаған мемлекеттік төңкерістердің бастапқы дүрбелеңінен кейін Португалия Республикалық партиясының өсуімен сипатталатын тұрақсыз парламенттік жүйедегі үкіметтік "айналым" орнады. Бұл, негізінен, монархиялық үкіметтердің тиімсіздігімен және монархтардың елді басқаруға көңілсіздігімен байланысты болды. Жағдайды Британдықтардың Португалияның Батыс Африка мен Шығыс Африкасын (қазіргі Ангола мен Мозамбик) біріктіру жобасы – "қызғылт карта" жобасынан бас тарту туралы берген ультиматумы одан әрі ушықтырды. Нәтижесінде король Карлос І Жоао Франко арқылы диктатуралық үкімет орнатты, одан кейін корольдің 1908 жылғы Лиссабондағы патша өлтіру оқиғасы мен 1910 жылғы революция болды.

Ашынушылық

Азамат соғысынан кейінгі конституциялық монархия кезеңінде либералдық идеологияның бәсекелес түрлері мен олардың жақтастары пайда болды. Тайпа графы Гастао Перейра де Санде, оппозицияның бірі (көбінесе "радикалдар" деп аталды), үкіметті "баланың көлеңкесінде елді жеуге жиналған топ" деп сипаттады (мұндағы "бала" Португалияның жас королевасы Мария II-ні білдіретін тілдік образ). Бұл – деворизмге (жеушілікке) жасалған ең алғашқы сілтемелердің бірі, яғни мемлекеттік қаржыны жеке байыту немесе басқа біреуге пайда келтіру үшін пайдаланудың сыбайлас жемқорлық тәжірибесі. Азамат соғысынан кейінгі кезең тұрақсыз атқару билігімен, идеологиялық нақтылықтың болмауымен, халықтық қозғалыстардың шеттетуімен, тәртіпсіздікпен және әскери басшылардың саясатқа араласуымен сипатталды. Регент, бұрынғы король Педро, қызын сәтті патшайым етіп тағайындағаннан кейін қайтыс болды, бұл тәжірибесіз Мария да Глорияны 15 жасында оған дайын емес рөлге итермеледі. Оның кеңесшілері, аристократтар мен ақсүйектер әлі де патшалық билікті либералдық революцияға қарсы салмақ ретінде пайдаланды. Екі саяси ағым болды: 1828 жылғы Конституциялық хартаны қорғаған модераторлар және 1822 жылғы демократиялық Конституцияны қайта жандандыруды жақтағандар. Екі партия да дезорганизацияланған, ешқайсысы монархқа адал болған жоқ, ал олардың идеологиялары нақты айқындалмаған; саясаткерлер үнемі винтисттік және конституционалисттік саясат арасында ауысып отырды. Ал халықтың көп бөлігі сайлау құқығынан айырылды: сауатсыз және мәдени тұрғыдан жетілмеген, олар тек өздеріне тиімді желдің соғуын күтті. Білім беру тек қалаларда ғана қол жетімді болды, ондағы жергілікті саудагерлер мен бюрократиялық қызметкерлер әлеуметтік мобильділік туралы белгілі бір түсінікке ие болды.

Экономика

Экономикалық жағынан Португалия соғыстан кейінгі кезеңде де жақсы жағдайға ие болмады, ол өзінің (азайып бара жатқан) байлығын жерді өңдеуден, салықтардан және жер жалғасынан алуын жалғастырды, ал кәсіпкерлерге машиналар сатып алуға және өнеркәсіпті дамытуға қажетті капиталды ұсыну үшін қаржылық құрылымды дамытуға көңіл бөлмеді; салдарынан экономика тоқырады. 1910 жылы "өндіріс" санатындағы салалардағы жұмысшылардың тек 1/5-і 10-нан астам жұмысшысы бар зауыттарда жұмыс істеді. Шағын дүкендер мен қолөнер шеберханаларының ортасы еңбек одақтарының құрылуына қолайлы болған жоқ. Саясаткерлер көптеген шағын газеттерге демеушілік етті, олар көптеген жазушыларға экономикалық мәселелерді талқылауға және олардың жеке реформаларын насихаттауға мүмкіндік берді. "70-ші жылдар буыны" деп аталған жазушылар саяси экономикаға және дәстүрлі экономиканы дамыту мен өсуге қалай ынталандыруға болатынына назар аударды. Маңызды жазушылардың қатарында абстрактілі философиялық эсселер жазған Антеро де Квентал, қаржылық мәселелерге ден қойған Хоаким П. Оливейра Мартинс (1845–94), саяси экономикадағы ойларын жеткізу үшін реализм мен иронияны қолданған Хосе Мария Эса де Квироз (1845–1900) және өршіл саясаткерлерді әжуалаған карикатураларымен танымал Рафаэль Бордало Пинейро болды. Жазушылар Франция мен Ұлыбританиядағы экономикалық өсім мен материалдық прогрестің тудырған қиындықтарын жиі қарастырды. Социализм тек Португалия Социалистік партиясының негізін қалаушы Квенталға ғана қызығушылық тудырды. Олар бай билік иелерінің саяси салдары, ауылдық жерлерде халықтың азаю қаупі және қалалардағы кедейліктің нашарлауы туралы алаңдады. Олар әлеуметтік теңсіздік, жұмысшылардың наразылығы және мемлекеттің халықтың әл-ауқатын арттырудағы рөлі сияқты мәселелерді қарастырды. Бүгінде 19 ғасырдың соңында португал экономикасының құлдырауы әлі де антропометриялық көрсеткіштер, яғни бойдың өлшемі арқылы байқалады. Күні бүгінге дейін португалдықтар еуропалықтардың ең бойы кішкентайы болып табылады. Бұл айырмашылық алғаш рет 1840 жылдары байқалды және 1870 жылдары айтарлықтай күшейді. Бұл құбылыстың екі маңызды себебін анықтауға болады. Біріншіден, Португалиядағы нақты жалақының өсуі салыстырмалы түрде кеш индустриялану және экономикалық өсудің баяу қарқынының нәтижесінде жай болды. Екіншіден, білім беруге аз инвестиция салу (басқа еуропалық елдермен салыстырғанда) адам капиталының қалыптасуын кешіктірді. Осының нәтижесінде туған португалдықтардың әл-ауқатының жетіспеушілігі португалдықтардың бойының тоқтауымен байланысты болуы мүмкін.

Инновациялар

Конституциялық монархия сол кездегі үкімет ұсынған бірқатар заңнамалық бастамалармен ерекшеленді, олар Музиньо да Силвейраның идеализміне негізделген. Өкіметтік қызметін атқару кезеңінде Силвейра сол кездегі абсолютистік және либералдық үкіметтер үшін революциялық заңнаманы іске қосты (1823–1833). Мемлекетке жалдау төлемдері, халық пен шіркеу арасындағы қарым-қатынастар және жергілікті басқару орта ғасырлардағыдай қалыптасты. Силвейра, басқа португал саясаткерлерінің наразылығына қарамастан, саясаттың әлеуметтік-экономикалық жағдайларға тәуелді құрал екенін түсінді. Бастапқыда абсолютистер де, либералдар да оны шеттетуіне қарамастан, оның идеялары мен шешімдері соғыстан кейінгі либерал саясаткерлердің жаңа буыны тарапынан қабылданып, қолдау тапты. Оның көптеген ұсыныстарының ішінде, кезекті үкіметтер экономиканы әлеуметтік жағдайлардан ажырату, салықтарды 5%-ға дейін шектеу, ондықтан бас тарту, иелік алымдарын жою, экспорттық салықтарды 1%-ға дейін төмендету, қауымдық сауданы реттеуді және муниципалды істерге үкіметтің араласуын тоқтату, сондай-ақ сот және әкімшілік кеңселерді бөлу, жалпы сауданы еркін ету және мыс және Порт айнасы сияқты кейбір монополияларды тыйым салу саясатын қабылдады. Жалпы, оның бастамалары элиталық топтардың жеңілдіктерін жою, әлеуметтік теңдік орнату, экономиканы либерализациялау және үкіметтің тиімділігін арттыру мақсатымен соғыстан кейінгі режимдермен заңдастырылды. Дегенмен, жалпы сату көлемі күтілгеннің оннан бір бөлігін ғана құрады, ал көп бөлігін спекулянттар мен жер иелері сатып алды.

Муниципализация

Соғыстан кейінгі дәуірдің тағы бір қыры – оларды орталықтандыру немесе орталықсыздандыру және соңынан ұлттық үкіметте билікті қайта шоғырландыру мақсатында қолданыстағы әкімшілік бірліктерді қайта ұйымдастыру болды. Бұл пікірталас 1832 жылы басталды, осы кезде Музиньо де Суза басшылығындағы әкімшілік муниципалитеттерді басқару үшін аймақтық әкімшілерді тағайындау жүйесін іске асырды, осылайша оларға орталық үкіметтің бағдарламалары мен идеологиясын таңды, бұл ұйымдастыру түрі Наполеондық деп сынға ұшырады. Орталықтандыру немесе орталықсыздандыру мәселесі соғыстан кейінгі дәуірде үздіксіз пікірталасқа түсті, нәтижесінде бірінен кейін бірі қабылданатын заңдар бір бағыттан екіншісіне ауысып отырды. Пасос Мануэль үкіметі 1836 жылы 466 муниципалитетті таратып жіберді, себебі олардың көпшілігі тиімді басқаруды қамтамасыз ете алмады. Бұл жағдай алты жылға созылды, содан кейін 1842 жылы Коста Кабрал режимі тағы бір орталықтандыру бағдарламасын енгізді, бірақ ол Алмейда Гаррет, Ансельмо Браамкамп, Мартинс Феррао және Диас Феррейраның заңнамалық актілерімен дереу қарсылыққа ұшырады. 1878 жылғы экономикалық жандану Родригес Сампаионың орталықсыздандырудың жаңа бағдарламасына әкелді, ол жергілікті жауапкершілікті кеңейтуді және жергілікті билікке салық жинау құқығын беруді қамтыды. 1886 жылға қарай орталықтандыруға жаңа бейімділік пайда болды. Осының салдарынан, уақыт өте келе (тіпті Республика дәуірінде де) жергілікті билік субсидиялар мен бірлесіп қаржыландырылатын жобалар арқылы қолдау ала бастады.

Азаматтық кодекс

Португалияның азаматтық кодексі Филиппин әулетінен бері хаостық және жинақталмаған заңдар жүйесі болды, және көптеген адамдар оның реформаға мұқтаж екенін түсінді. Бұл заңдарды ұйымдастыруға жасалған алғашқы әрекеттер сәтсіз аяқталды, ал 1820 жылы француз азаматтық кодексіне негізделген бірыңғай кодекс қабылданбады, сондықтан португал соттары 1603 жылғы Орденасионес Филипинас қолданысын жалғастырды, ол 1521 жылғы Мануэлин кодекстерінің қарапайым реформасына тең келді. Сотник Антониу Луис де Сеабра жазған және 1850 жылы жарық көрген португал заңнамасы туралы түсіндірмелер кітабы, 1867 жылы жаңа португал азаматтық кодексі ретінде бейімделді. Бұл кодекс еуропалық азаматтық кодекстердің арасында адам және мүлік тұрғысынан заңды сипаттауымен ерекшеленді; ол төрт бөлімге бөлінді: адам, мүлік, мүліктің иелігіне өтуі және заңдық құқықтар ретінде қарастырылатын мүлікті қорғау. Сеабраның еңбегін осылай кодификациялау ұзаққа созылды (1867–1967) және португал заңнамасының негізі болды (Кодекс терминологиясында): заңды тұлға ретінде адам, заңдарды жариялау, мүлік, қылмыстар және сот шешімдері. Бұл либералдардың қозғалысы Испаниядағы оқиғалармен шақырылды, онда 1836 жылдың тамызында әскери шенеуніктердің көтерілісі (Ла Гранья де Сан-Ильдефонсо көтерілісі) 1812 жылғы Кадис конституциясын қайта орнатуға мәжбүр етті. Соңында, 1836 жылдың 9 қыркүйегінде Лиссабондағы халық пен Ұлттық гвардияның саяси белсенділігінің нәтижесінде Картистерді (чартистерлерді) биліктен қуу үшін жасалған революция Мария II патшайымды 1822 жылғы Конституцияны қайта орнатуға мәжбүр етті. Африкадағы аумақтық жеңілдіктерді алу шартымен. Оның үкіметтің отставкаға кететінін және әскерлерді гарнизонға орналастыру туралы хабарлағанына қарамастан, қыркүйекшілер Белемге қарай жорық жасауға ниеттенді. Белензада (Белемдегі оқиға) сәтсіз аяқталды. 1837 жылы маршалдар Саладанха мен Терсейра провинциялардың көптеген гарнизондарында Жарғыны жариялады. Бұл Маршалдардың көтерілісін (Revolta dos Marechais) британдықтар тудырды, олар екеуін де қолдады, және шілдеден қыркүйекке дейін жалғасты, көптеген өлім-жұлымдарға әкелді. Қысқа мерзімі ішінде қыркүйекшілер қозғалысы мемлекеттік лицейлерді құруды заңдастырды; Лиссабон мен Портодағы Көркемөнер академиясының, Портодағы Медициналық-хирургиялық мектептің және Лиссабон политехникалық мектебінің негізін қалады. Либералды революционерлер Африкадағы колонияларды кеңейтіп, Анголаның үстірт жазықтарын отарлады және 1836 жылы құлдыққа тыйым салды. Соңында, олар түрлі саяси топтарды татуластыруға тырысып, 1838 жылғы қайта қарастырылған Конституцияны қабылдады, ол чартистер мен қыркүйекшілер арасындағы келісімді қамтиды. Парламент әлі де екі палатадан тұрды, бірақ Жоғарғы палата уақытша сайланған және тағайындалған сенаторлардан құралды. Мария II патшайым 1826 жылғы Жарғыны қайта орнатуға бұйрық берді, бірақ орталық және радикалды солшылдарды татуластыруда, сондай-ақ ұлттың құрылтай билігін мойындауда аз жетістіктерге қол жеткізілді. Үкімет бірнеше күндік қоршаудан кейін көтерілісті басып тастады, бірақ Коста Кабралдың қатаң және тәртіпті көпшілігі халықтың тәртіпсіз көтерілісін тоқтатуға күш жеткізбеді. Сәтсіз қыркүйекші саясаткерлері, холерадан зардап шеккен көптеген шаруалардың үкіметке қаншалықты саяси ықпал ете алатынын түсініп, осы фактіні Кабрал үкіметіне шабуыл жасау үшін пайдаланды. Соғыс Картистердің айқын жеңісімен аяқталды, оппозициялық әскерлер түрмеге қамалды. 1847 жылдың 29 маусымында Портода қыркүйекшілерге рақымшылық жариялауды қамтитын Грамидо келісіміне қол қойылды. Коста Кабралдың жер аударылудан оралуы оның сатып алу үшін арба алғаны туралы жалғыз даулы оқиға болды. Осы кезеңдегі соңғы нақты қақтығыс революция емес, жеке дау болды. Либералды соғыстардағы либералдық қолбасшы және Патулея күштеріне қарсы көшбасшы маршал Сальданха өзін жаңа саяси тәртіпте шеттетілгенін сезініп, Синтрадағы әскери штабта көтеріліс бастады. Оны аз адам қолдады, және оның ісі үшін одан да жаман, ол келесі қалаларда (Мафра, Коимбра, Визеу және Порто) көңілі қалды.

Ротативтік

Нәтижесінде Португалия саясаты партиялардың ашық түрде келісімге келу кезеңіне енді. Конституциялық харта өзгермегенімен, үкіметтік процестер өзгертілді: сайлаулар тікелей дауыс беру арқылы өтті, ал Парламент үкіметтік әрекеттерге қатысты тергеу комиссияларын құруға құқылы болды. Елде ұлттық келісімге ұмтылыс толқыны көтерілді, Кабрал тағы да эмиграцияға кетті және ел министр Фонтес Перейра де Мело басшылығымен ішкі жақсартулар бағдарламасын бастады. Радикализмге қарсы одақ 1868 жылға дейін сақталды, содан кейін жеңіліссіз қаржылық қиындықтар, көшелер мен Парламенттегі алабұдыраң және қабілетсіз үкіметтердің алмасуы Салданханы қайтадан өз ықпалын жүзеге асыруға мәжбүр етті. Ол 1870 жылы әскермен бірлесіп, саяси реформаларды жүзеге асыру үшін партиялық шеңберден тыс диктатура құрды, бірақ олардың сәтсіздігін көре алмады. 1890 жылы Ұлыбритания үкіметі Португалияға Шығыс және Оңтүстік Африкадан португал әскерлерін дереу шығаруды талап ететін ультиматум жіберді, бұл аумақтардың бірін Португалия ғасырлар бойы басқарған болатын. Португалия үкіметі талапқа бойын бұрды, бұл халық арасында ұлттық қорлық ретінде қабылданып, кеңінен таралды.

Король Карлос І-нің регициді

1908 жылғы 1 ақпанда король Карлос I және корольдік отбасы Вила Висозадан Лиссабонға оралды. Баррейро станциясында пойызды тастап, Лиссабонға қайықпен келгеннен кейін, оларды қала орталығында сот мүшелері, Франко үкіметі (Премьер-министрді қоса) және бірқатар роялист азаматтар күтіп алды. Корольдік сарайға қайтып келгенде, олардың экипажы Террейро до Пачо арқылы өтті, сол жерде екі республикалық белсенді, Альфредо Луис да Коста мен Мануэль Буиса, олар отырған ашық экипажға оқ атты. Буисаның (бұрынғы армия саржыны) ұзын пальтосының астына жасырған мылтығынан бес оқ атылды: олардың үшеуі корольді өлтірді, ал тағы біреуі тақ мұрагері Луис Филипені қаза таптырды. Дүрбелең кезінде полиция екі қаскөйді, сондай-ақ бір бақытсыз куәгерді өлтірді. Корольдік экипаж жақын жердегі Әскери-теңіз арсеналына жеткізілді, онда король мен ханзаданың қайтыс болғаны жарияланды. Корольдің кіші ұлы Мануэл тез арада Португалияның королі деп жарияланды. Мануэл II тек қысқа ғана уақыт патшалық құрды, себебі республикалық күштер монархия мен оның институттарына шабуылдауын жалғастырды, тіпті жас король халыққа жақын монарх саналғанмен. Оның күтпеген түрде таққа отыруы (18 жасында) әкесі мен ағасының қатыгездікпен өлтірілуімен белгіленді, алайда оның билігі салмақты және конституциялық монархия қағидаларын сақтады. Республикалық партияның және Карбонарияның белсенді мүшелерінен түскен қауіп-қатерлерге қарамастан, король Мануэл мемлекеттік институттарды және заң үстемдігін сақтауға батыл түрде жауапкершілік алды. Мануэл II сол кездегі Questão Social (әлеуметтік мәселелер) – жұмысшы табы, әлеуметтік реформалар және әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламалары туралы алаңдаса да, көптеген жаңа бастамаларды іске асыруға уақыты жетпеді.

5 қазан төңкерісі

1910 жылы 28 тамызда өткен жалпы сайлаудан кейін Республикалық партияның өкілдігі Кортестің Депутаттар палатасында – төменгі палатада – 14 депутатқа дейін жетті. Басқа да республикалық партиялардың қолдауымен бірге республикашылар палатада 40-қа жуық орынға жиналды, бұл 120 монархияшыл депутаттан кем болатын. Дегенмен, бұл үкіметтер тұрақсыз болды және Мануэль II билігінің кезеңінде жеті рет үкімет ауыстырылды. Жауынгерлік республикашылар мен Карбонариядағы олардың жақтастары конституциялық монархияның көлеңкесінде қалуға ниетті болған жоқ. 1910 жылдың 4-5 қазаны аралығында Карбонария мүшелері, республикалық жастар және әскер өкілдері бұрыннан әлсіз болған конституциялық монархияға қарсы төңкеріс ұйымдастырды. Жас король мен оның отбасы бірнеше қателіктерден кейін Мафра сарайынан Англияға жер аударылды. 1910 жылдың 5 қазанында Лиссабон қалалық әкімшілігінің балконынан Республика жарияланып, Португалиядағы сегіз ғасырлық монархия аяқталды.

Тарихнама

Фернандес, Пауло Хорхе; Менсес, Филипе Рибейро де; Байоа, Мануэль. "XIX ғасырдағы Португалияның саяси тарихы", «Португалия тарихы журналы» (e JPH), 2003, 1(1) – онлайн.