Кіріспе

Радиофобия – иондаушы сәулеленуден қорқу. Мысалы, денсаулық сақтау пациенттері рентген сәулесінен бас тартуы мүмкін, себебі олар сәулелену оларды өлтіреді деп ойлайды. Стив Джобс пен Боб Марли екеуі де қатерлі ісіктен сәулеленумен емделуден бас тартып қайтыс болды. Сәулеленудің артық дозасы зиянды, тіпті қатерлі (мысалы, сәулеленуден туындаған қатерлі ісік және жедел сәулелену синдромы) болғандықтан, жоғары дозадағы сәулеленуден қорқу түсінікті. Бұл термин сонымен қатар, нақты тәуекелдерге қарағанда үлкен алаңдаушылық тудыратын ядролық технологияны (яғни, ядролық энергияны) қолдануға қарсылықты сипаттау үшін де қолданылады.

Ерте пайдаланған

Бұл термин 1903 жылы Лос-Анджелестегі доктор Альберт Сойланд ұсынған "Радиофобия және радиомания" атты мақалада қолданылған. 1920 жылдары бұл термин радио хабарларын тарату және қабылдау технологиясынан қорқатын адамдарды сипаттау үшін пайдаланылды. 1931 жылы The Salt Lake Tribune газетінде радиофобия "күлкітабарлардан қорқу" деп аталды, және Джоан Кроуфорд осы ауруға шалдыққан деген хабар тарады. "Радиофобия" термині 1930 және 1940 жылдары Австралия газеттерінде де ұқсас мағынамен басылған. 1949 жылы Маргарет Мерсия Бейкердің "Радиофобия" атты өлеңі радио хабарларына жарнаманың араласуына шағымданады. Бұл термин 1940-1950 жылдары радио және радио хабарларын таратумен байланысты қолданылып келді. 1950 және 1960 жылдары Ғылыми қызмет бұл терминді гамма-сәулеленуден қорқу және рентген сәулелерінің медициналық қолданысымен байланыстырды. Бірнеше американдық газетте жарияланған Science Service мақаласында "радиофобия" 1956 жылы Ұлттық ғылым академиясының иондаушы сәулеленуге ұшыраудың "генетикалық қауіптері" туралы ақпарат жариялағаннан кейін туындауы мүмкін деп болжалды. 1970 жылы газет бағанасында доктор Харольд Петтит былай деп жазды: "Сәулеленудің қауіптеріне ден қою қажет. 1950 жылдардың басында атомдық сынақтар басталғанда, бұл қауіптер шамадан тыс үлкейтіліп, "радиофобия" немесе "ядролық невроз" деп аталатын жаңа психологиялық ауру пайда болды."

Castle Bravo және оның қоғамдық түсінікке әсері

1954 жылдың 1 наурызында Castle Bravo операциясы өзінің түріндегі алғашқы тәжірибелік термоядролық Shrimp құрылғысын сынады, оның болжамды TNT эквиваленті 4–6 млн тоннаны құрасты, бірақ нәтижесінде 15 млн тонна энергия бөлінді. Бұл күтпеген көлемде Bikini қарын – ядролық жауын-шашынның көзге көрінетін бөлшектерін тудырды, осы бөлшектердің құрамына жапондық балық аулау кемесі "Дайго Фукурю Мару" немесе "Lucky Dragon" да ілігіп, бастапқыда белгіленген 5 млн тонналық жауын-шашын аймағынан тыс қалды. Сынақтан және жауын-шашынға ұшырағаннан кейін шамамен 2 аптадан соң, 23 адамнан тұратын балық аулау экипажының денсаулығы күрт нашарлап, сәулелік ауруға шалдықты. Бұл көбінесе олардың гол қолдарымен Bikini қарын қаптарға жинаған кезде пайда болған бета-шалудан туындады. Кеменің бас радиооператоры Кубояма Аикичи 7 айдан кейін, 1954 жылдың 23 қыркүйегінде қайтыс болды. Кейіннен шамамен жүзге жуық балық аулау кемесінің сынақтан шыққан жауын-шашынның әсеріне ұшырағаны анықталды. Маршалл аралдарының тұрғындары да жауын-шашынға ұшырады, соның салдарынан бірнеше аралдан эвакуация жүргізілуге тиіс болды. Ядролық қаруға қарсы күрес қозғалысының Америкаға қарсы бағытқа бұрылуын болдырмау үшін, Жапония және АҚШ үкіметтері ластанған балық шаруашылығына 2 миллион доллар көлемінде өтемақы төлеуге келісті, ал аман қалған 22 экипаж мүшесінің әрқайсысы шамамен 2 миллион иен (1954 жылғы шамамен 5556 доллар) алды. Аман қалған экипаж мүшелері мен олардың отбасылары кейіннен жаттыққа алынып, кемсітуге ұшырады, себебі жергілікті тұрғындар радиация жұқпалы екенін ойлады. Castle Bravo сынағынан бір жыл өткен соң, Акира Куросава 1955 жылы түсірген "Мен қорқынышпен өмір сүремін" фильмінде радиация мен ядролық соғысқа қатысты бір адамның негізсіз қорқынышын зерттеді. Фильмнің соңында қорқынышпен өмір сүретін қорытушы жұмысшы отбасысы тарапынан қабілетсіз деп жарияланды, бірақ оның қорқынышының ішінара дұрыс болу мүмкіндігі оның дәрігеріне көшті. Невил Шуттың 1957 жылғы "Жағада" романы алты жылдан кейінгі болашақты бейнелейді, онда ядролық соғыс салдарынан солтүстік жарты шардың барлық тіршілік атаулысы жойылды. Романның оқиғасы Австралияда өтеді, ол Оңтүстік жарты шардың қалған бөлігімен бірге ұқсас және сөзсіз тағдырды күтеді. Хелен Кальдикотт жасөспірім шағында оқыған осы романды ядролық қаруға қарсы қозғалысқа қатысуындағы маңызды оқиға деп сипаттайды.

Чернобыльдегі аборттар

Апаттан кейін журналистер көптеген медициналық қызметкерлерге (мысалы, Ұлыбританияның Ұлттық радиациялық қорғау кеңесінің өкілі) сенімсіздік танытты және өз кезегінде халықты да оларға сенбеуге ынталандырды. Еуропа құрлығындағы аборт заңды елдерде Чернобыльден тараған радиациядан қорқу салдарынан, әдеттегі жүктіліктердің көптеген түсігі жасалды; оның ішінде апаттан кейінгі айларда Данияда дені сау ұрықтардың саны артып, аборт жасалды. Даниядағы радиация деңгейінің өсуі өте төмен болғандықтан, туа біткен кемістіктердің қаупі күрт өспеді деп күтілді, алайда жүкті әйелдер мен олардың күйеулері арасындағы пікірсайыс пен алаңдаушылық апаттан гөрі көптеген ұрықтардың өліміне "себеп болды". Бұл қоғамдық пікірсайыстың, бұқаралық ақпарат құралдарының рөлінің және Ұлттық денсаулық сақтау органдарының осы пікірсайысқа қатысуының маңыздылығын көрсетеді. Грецияда апаттан кейін үрей мен жалған ақпараттар тарады, нәтижесінде көптеген акушерлер бастапқыда қалаған жүктілікті тоқтатуды дұрыс деп ойлады және/немесе радиациядан қорқып, алаңдаған жүкті аналардың өтініштеріне қарсы тұра алмады. Бірнеше апта ішінде медициналық ортадағы қате түсініктер көбінесе жойылды, бірақ халық арасында алаңдаушылық сақталды. Грек халқына тиімді доза 1 мСв-ден (0,1 рем) аспайтыны анықталды, бұл эмбриональды аномалиялар немесе басқа да стохастикалық емес әсерлерге әкелуге жеткіліксіз доза, десе де, 2500-ге жуық қалаған жүктіліктер тоқтатылды, бұл, әдетте, ананың қандай да бір радиациялық қауіптен сескенуінен туындады. Италияда талап бойынша жасалатын аборттардың саны күтілгеннен "біршама" көп болды, онда бастапқы өтініштен кейін әдетте процедураға дейін "бір апталық ойлану" және одан соң 2-3 апталық "денсаулық сақтау жүйесі" кешігуі кездеседі.

Радиофобия және денсаулыққа әсері

"Радиофобия" термині кейде 1949 жылы АҚШ-тың Радиациялық қорғау және өлшеу жөніндегі Ұлттық кеңесі (NCRP) ұсынған, иондаушы сәулелену үшін сызықтық, шектік емес жауап моделі (LNT) негізіндегі радиациялық қауіпсіздіктің консервативті тұжырымдамасын қолдайтындарға қарсы пікірлерде қолданылады. "Шектік емес" ұстаным, Хиросима мен Нагасакидегі атомдық бомбалаудан алынған деректерге сүйене отырып, тіпті өте аз дозадағы сәулеленудің де қатерлі ісікке шалдығу қаупін 0 дозасынан бастап, доза мөлшері арта келе сызықты түрде арттырады деп есептейді. Сондықтан LNT моделі табиғи фондық сәулеленудің де зиянды болуы мүмкін екенін көрсетеді. 100 мСв-тан төмен дозаның қандай да бір биологиялық әсерге ие екенін көрсететін биологиялық дәлелдер жоқ, ал статистикалық дәлелдер де әлсіз. Фукусима апатынан кейін неміс журналы Der Spiegel жапон халқының радиофобиядан зардап шегуі туралы хабарлады. Оқиғадан кейін төрт жыл өткен соң The New York Times газеті "эвакуация стресінен шамамен 1600 адам қайтыс болды" деп жазды. 154 000 адамды күштеп эвакуациялау "радиация деңгейінің салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты негізделмеген", бірақ "үкімет қатты үрейленгендіктен" жүзеге асырылды. Сонымен қатар, халықтың бір бөлігі радиациядан қорқумен қатар, кейбір коммерциялық өнімдер де радиоактивті құрамымен насихатталады, мысалы, "теріс ионды" білезіктер немесе радонды шипажайлар.

Радиофобия және өнеркәсіптік және денсаулық сақтау саласындағы пайдалану

Радиация, көбінесе рентген сәулелері түрінде, қоғамда оң нәтижелерге қол жеткізу үшін жиі пайдаланылады. Денсаулық сақтауда радиацияның негізгі қолданылуы – рентгенографиялық тексерулер мен процедуралар, сондай-ақ қатерлі ісіктерді емдеудегі радиотерапия. Радиофобия – пациенттердің осы процедуралардың алдында және кейін сезінуі мүмкін қорқыныш. Сондықтан, сол кездегі денсаулық сақтау маманы, көбінесе радиолог немесе сәулелік терапевт, пациенттерді радиацияның адам физиологиясына тигізетін стохастикалық және детерминистік әсерлері туралы сендіруге міндетті. Пациенттерге және сәулеленген басқа адамдарға қорғасыннан жасалған алжапқыштарды, дозиметрияны және автоматты экспозицияны бақылау (АЭБ) сияқты қолданылатын радиациялық қорғау шаралары туралы кеңес беру – радиофобиядан зардап шегушілерді хабардар етудің және оларды сендірудің кең таралған тәсілі. Сол сияқты, өнеркәсіптік радиографияда радиофобиямен ауыратын адамдар өнеркәсіптік радиографиялық жабдықтарға жақын болғанда радиофобияны сезінуі мүмкін.