Кіріспе

Калифорния жағалауындағы шалғынды далалар, сондай-ақ солтүстік жағалау шалғындығы деп те аталады, Калифорния мен Орегонның қоңыржай далалар, саванналар және бұталы жерлер биомындағы шалғынды өсімдіктер қауымдастығы. Бұл экожүйе Тынық мұхитының жағалауында, Оңтүстік Калифорниядағы Лос-Анджелестен Оңтүстік Орегонға дейін таралған. Ол әдетте 100 км-ге дейін құрлыққа қарай созылады және 350 метрден төмен биіктікте орналасады.

Сипаттама

Калифорнияның жағалау далалары Солтүстік Америкадағы шөптесін түрлерге ең бай дала түрлері болып табылады, әр шаршы метрге дейін 26 түрге жетеді. Олар әдебиетте «бұрын мойындалмаған биоәртүрлілік ошақтары» деп сипатталған және көміртегі сақтау, суды тазарту, ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы сияқты маңызды қызметтерді де қамтамасыз етеді. Бұл экожүйені сақтаудың көптеген пайдаларына қарамастан, ол Калифорния штатындағы ең қауіпті экожүйелердің бірі саналады, бүгінде Point Reyes Ұлттық жағалауында немесе оның маңында ғана бір пайыздан аз бұзылмаған жағалау даласы қалды. Бұл сонымен қатар АҚШ-тағы ең урбанизацияланған негізгі өсімдік типі болып табылады; Калифорниядағы жағалау далаларының 24% қалалық кеңеюге байланысты жойылды. Калифорния жағалау даласының ерекше ерекшеліктерінің бірі – оның Жерорта теңізі климаты. Бұл климаттық типке ыстық және құрғақ жаз, суық және ылғалды қыс және Тынық мұхитымен жақын орналасқандықтан жыл бойы қоңыл температура тән. Бұл далалардағы өсімдіктер қыста өседі, ал жазда жауын-шашын аз болады. Судың қолжетімділігіндегі осы маусымдық өзгерістер осы аймаққа тән көптеген түрлердің құрғақшылыққа төзімділігін арттыратын әртүрлі бейімделулерге әкелді. Кейбір көпжылдық шөптер жалпы су мөлшерінің 66%-ға дейін ылғалды ауадан алады, бұл бұлтты осы экожүйедегі маңызды абиотикалық факторға айналдырады. Құрғақшылыққа төзімді басқа да стратегияларға терең тамыр жүйелері, жазғы тынығу және суды жақсартылған сақтау (мысалы, түйірлер, түбірлер, тамырлар және т.б.) жатады. Калифорния жағалау даласы көбінесе оның басым шөп түрлерімен анықталады, олардың екеуі бар: Point Reyes түбегінде орналасқан Deschampsia жағалау даласы және Bolinas Ridge-де орналасқан Danthonia жағалау даласы. Бұл экожүйеге теңіз жартастары, көтерілген шөпті төбелер, төбе беткейлері, жазық далалар және жағалау теңіз террасалары сияқты топографиялық ерекшеліктер де тән. Осы жағалау аймақтарындағы органикалық заттардың ғасырлар бойы жинақталуы бай және қараңғы дала топырағының пайда болуына әкелді, ол әдетте моллизол деп аталады. Нәтижесінде жоғарыда аталған жағалау террасалары көбінесе ауыл шаруашылығы мақсатында қолданылады және Санта-Крус және Сан-Луис-Обиспо сияқты аймақтарда көрінеді. Бұзылуға тәуелді экожүйе ретінде бұл жағалау далалары өзгеріске бейімделуге ғана емес, оның өркендеуі үшін де қажет. Жел, от, тұзды шашырату, қазу және жайылым сияқты бұзылушы факторлар ашық (сондай-ақ сау) далаларды сақтауға көмектеседі; мысалы, олар қоректік заттардың босатылуын жеңілдету, микробиологиялық белсенділікті ынталандыру және ағаш және шөптесін өсімдіктер арасындағы бәсекелестікті реттеу үшін маңызды. Бұл далаларда мекендейтін жайылымдық түрлердің профилі уақыт өте келе мынадай өзгерістерге ұшырады: Плейстоцен дәуірінде (>11 700 жыл бұрын) ірі өсімдікқоректілер (мысалы, мамонттар, бизондар, ламалар) Калифорнияның жағалау далаларында басым болды. Голоцен дәуірінде (10 000 жыл бұрын) кіші өсімдікқоректілер (мысалы, бұғы, қоян, суыр, құлан) Плейстоцендегі сүтқоректілердің жойылуынан кейін олардың орнын басып, экожүйенің басым жайылым түрлеріне айналды. Соңғы (~300 жыл бұрын) қоныс аударушылар үй жануарларын – ірі қара, қой және жылқыларды жағалау далаларына әкелді. 1800 жылдардың соңына қарай эндемикалық жайылымдар (мысалы, Калифорнияның Туле елігі) кең көлемде тіршілік ету ортасын жоғалту және тұрақсыз аң аулау салдарынан жойылудың қаупіне тап болды. Соңғы онжылдықтардағы қорғау жобалары жағалау далаларындағы жеке жайылымдарды қорғалатын жерге айналдыруды қамтыды. Бұл күш-жігер жақсы ниетпен жасалса да, жайылымдарды осы экожүйеден алып тастау оған қажетті бұзылудан айырып, нәтижесінде топырақ сапасының нашарлауы және осы аймақтардағы жылдық гүлдердің гүлдеуінің төмендеуі сияқты көрсеткіштерге әкелуі мүмкін. Жиі өрттің, әсіресе бақыланатын өрттердің, және осы экожүйеде дамыған көптеген бұрынғы жайылымдық және шұңқырлау түрлерінің болмауы салдарынан Калифорния жағалау даласының қалған бөлігі бұталар мен ағаштардың басып кіруіне ұшырауда.

Жергілікті тарих

Испандықтар Калифорнияға келгенге дейін, жергілікті американдық тайпалар шие тұқымы, емен жемісі, шөп тұқымы және бұғы, кескілең және қоян сияқты аңдар сияқты ресурстар үшін шөптесін далалардың экожүйесіне сүйенген. Олар өздерінің ресурстық базасын кеңейту үшін отты пайдалану арқылы жерді басқарды, бұл геофиттердің гүлдеуіне және көп жылдық шөптердің өсуіне көмектесті. Қалыпты шапарал мен бұталы жерлерді шөптесін далаларға айналдыру, осы тайпалар үшін шапаралдың бір жылдық өсімдіктерінің өнуіне және осылайша адамдар мен аймақтағы сүтқоректілер үшін тамақ қамтамасыз етуге пайдалы болды. Жалпы, бұл жануарлар ұнататын ашық кеңістіктерді жасады және жеміс-жидектер мен тұқымдар жинауға қолайлы жағдай туғызды. Сонымен қатар, жергілікті тайпалар жылдық шөптерді қазу таяқтары арқылы, жер астындағы түйірлер мен тұқымдарды іздеп, ал тұқым себеттері арқылы тұқымдарды жинап, піспегендерін шашыратып жіберді, мысалы, камас түйірлері.

Құрып бара жатқан мекендер

Жағалаудағы далалар өзінің ерекше экожүйесі болып табылады, себебі олар бұзылыстарға тәуелді, яғни тірі қалуы үшін өрттер мен жайылым сияқты бұзылыстар қажет. Жылдар бойы шамадан тыс жайылым және жергілікті емес түрлерді енгізу Калифорнияның жағалау далаларына ұзақ мерзімді әсер етті, бүгінде жергілікті шөптесіктердің тек 1% ғана қалды. Соңғы кезде ең үлкен қауіп – инвазивті көпжылдық шөптер. Оларға жұмсақ шөп (Holcus lanatus), биік феску (Festuca arundinacea) және Хардинг шөбі (Phalaris aquatica) кіреді; осы түрлердің әсерін жақсы жоспарланған мал жайылымы арқылы азайтуға болады, ол осы түрлердің жабындысын төмендетіп, жергілікті түрлердің сақталуына жағдай жасайды. Калифорнияның жағалау далалары Калифорния жағалау заңымен қорғалады, ол осы тіршілік орталарын Экологиялық сезімтал тіршілік орталары (ESHA) деп қарастырады. Калифорния жағалауындағы тіршілік орталары үшін жойылып бара жатқан түрлер туралы заңға ұқсас, ESHA қорғаулары осылай белгіленген тіршілік орталарына зиян келтіруге рұқсат бермейді, егер мұндай зиян бүкіл тіршілік ортасын қалпына келтіру үшін қажет болса (мысалы, бақыланған өрт, жайылым). Калифорнияның жағалау далалары өте қауіпті деп саналады, себебі оларға келесі факторлар әсер етеді: инвазивті түрлер, қоректік заттарға кедей топырақ, қалалану және реттелмеген демалыс шаралары. Калифорнияның жағалау далаларын сақтау шараларын қалай қолдану керектігі туралы пікірталас жалғасуда, жергілікті өсімдіктердің гүлдеуіне және мал өсірушілер үшін сапалы жайылымдарға мүмкіндік беру үшін бұзылыстарды теңестіру қажет.