Кіріспе
Әзербайжандық әскери офицер Ровшан Бахтияр оғлы Жавадов (19 қазан 1951 жыл - 17 наурыз 1995 жыл) – Әзербайжан Қарулы Күштерінің офицері және Әзербайжанның арнайы мақсаттағы полиция отрядының (OPON) бастығы. Ол сол кездегі КСРО құрамында дүниеге келген. Жаңа тәуелсіздік алған Әзербайжанның алғашқы жылдарында бірнеше мың адамнан тұратын әскери полиция бөлімшесінің басшысы ретінде маңызды рөл атқарды. Бұл ұйымның құрылуы Президент Гейдар Әлиевпен қақтығысқа әкелді. 1995 жылы Әлиевпен болған бұл қақтығыс Әлиевке қарсы төңкеріс әрекетіне ұласты, ол сәтсіз аяқталып, OPON штаб-пәтерін қоршауға себеп болды. Қоршау кезінде Жавадовқа оқ атып, алған жарақатынан көз жұмды.
Rovshan Bakhtiyar oghlu Javadov (, 19 October 1951 – March 17, 1995) was an officer in the Azerbaijani Armed Forces and the chief of the Special Purpose Police Detachment of Azerbaijan (OPON). Born in what was then part of the Soviet Union. He took on an early role in the early years of the newly independent Azerbaijan, becoming the leader of OPON, a military police unit of a few thousand people. The creation of the organization would lead to clashes with President Heydar Aliyev. In 1995, this conflict with Aliyev would eventually culminate into an attempted coup against Aliyev, which would fail and lead to a siege of OPON headquarters. During the siege, Javadov was shot and eventually died of his wounds.
Ерте өмір
Ровшан Жавадов 1951 жылы 19 қазанда Лачин қаласында дүниеге келген. 1973 жылы Әзірбайжан мемлекеттік медицина университетін бітірген. 1973-1976 жылдары Әзірбайжан КСР Ішкі істер министрлігінің ауруханасында хирург ретінде жұмыс істеді. 1976 жылы Ровшан Жавадов КСРО Ішкі істер министрлігінің Ростовтағы әскери академиясына түсіп, 1980 жылы бітірген.
Алғашқы саяси мансап
1980 жылы әскери білімін аяқтағаннан кейін Ауғанстанға өз еркімен қызметке барыпты. 1982 жылы Ровшан Жавадов Гянджа қаласының полиция инспекторы болады. 1987 жылы Ровшан Жавадов ағасы Махыр Жавадовпен бірлесіп, НКАО және Гянджада "Такамул" ("Эволюция") деген жер асты партиясын құрған. 1989 жылы "Такамул" партиясы әзербайжандықтардан және Ровшанның каратэ шәкірттерінен тұратын әскери бөлімдер құрды. 1990 жылдың қаңтар айында Кеңес әскерлері Әзірбайжанды басып алып, Баку және басқа қалаларда Ровшан Жавадовтың жаттығуларына қатысқан Әзірбайжан Халық фронтының белсенділері мен Кеңес әскерлері арасында қақтығыстар болды. Совет әскерлері Бакуді жылдам басып алды. Жавадов өзінің қолдаушыларымен бірге Гянджаға көшіп, Гянджаны елдің астанасы деп жариялап, оккупацияға қарсы күресті жаңартпақ болды. Бірақ, наурыздың ортасында Кеңес әскерлері шығып кетті.
Кәсіби әскери мансабының басталуы
Таулы Қарабақтағы жағдайдың ушығуына байланысты 1990 жылы "Такамул" партиясы HTPD немесе көбінесе орысша OMON аббревиатурасымен белгілі болған ресми әскери ұйымға айналды. Кейіннен ол OPON (Арнаулы мақсаттағы полиция жасағы) деп аталды. Сол жылы Ровшан Жавадов OPON-ның Бас қолбасшысы болып тағайындалды және Әзірбайжан Қарулы Күштерінде полковник шеніне көтерілді. OPON күштерінің Нагорный Қарабақтағы Ресей және жергілікті армян күштеріне қарсы сәтті операцияларын жүргізуі нәтижесінде 1991 жылы Уақытша үкімет OPON мүшелерін Ұлттық қаһармандар деп жариялады. 1993 жылы Жавадов Халық фронты үкіметінде Ішкі істер министрінің орынбасары болып тағайындалды және Әзірбайжан Жастар қозғалысының төрағасы болып сайланды. Таулы Қарабақтағы әскери қимылдар күшейген кезде, Жавадов 1993 жылы Ауғанстанға сапар шегіп, 1300 тәжірибелі ауған моджахедтерін әкеліп қайтты. 1993 жылы Ішкі істер министрлігінің және OPON күштерінің көп бөлігін жеке өзі қайта құрастырғаннан кейін, ол Аскеранда Арцахтан шыққан армяндарға қарсы ең табысты әскери шабуылды бастады. Сонымен қатар ол Физулидегі әскери шабуылды ұйымдастырды, ол полковник Сүрәт Гусейновтың Халық фронты үкіметін құлатуынан кейін екі аптадан соң тоқтатылды.
Саяси мансап
Халық фронты үкіметін басқарған президент Әбульфаз Елшібейдің биліктен құлатылуынан кейін Сүрәт Гусейнов пен Жавадов КГБ генералы Гейдар Әлиевтің Бакуге оралуын құттықтады. Гусейнов пен Жавадов 1993 жылғы президент сайлауында Әлиевті қолдады, ол жеңіске жетті. 1993 жылдың жазында Сүрәт Гусейновтың Гәнжа бригадасы Қарабақ аймағындағы армяндардан 10 ауылды жаулап алды. Осы операциядан кейін Гусейнов ресми түрде Ұлттық Батыр деп жарияланып, Әзірбайжанның Премьер-Министрі болып тағайындалды. Сол жылы Жавадовқа ұлттық батыр медалін беру ұсынылды, бірақ ол Әзірбайжан Таулы Қарабақты толық басып алып, Әзірбайжан Республикасының тәуелсіздігі толық кепілденгенше, оны қабылдаудан бас тартты. Гусейнов пен Жавадов Әзірбайжан Қарулы Күштері үшін қару сатып ала бастады және 1994 жылдың қаңтар айында Физули шабуылын қайта бастады. Үш аптадан кейін Гейдар Әлиев Физули шабуылын тоқтатты, себебі ол Әзірбайжандағы билігін нығайту үшін Ресей және Армения шенеуніктерімен құпия келіссөздер жүргізді. Әлиевтің келіссөздерінің нәтижесі 1994 жылдың мамырында Бишкек протоколы ретінде жұртшылыққа мәлім болды.
Саяси бүлік
Ровшан Жавадов пен Сурет Хусейнов Бішкек келісіміне ашық қарсылық білдіріп, егер келісімде қарастырылғандай Ресей әскерлері Әзірбайжанға келсе, әскери операциялар бастауға дайын екендерін мәлімдеді. Ресей әскерлерінің Әзірбайжанға қайта оралу мүмкіндігі тудырған саяси наразылық Гейдар Әлиев пен Борис Ельцинды келісімнің осы бөлігін түзетуге мәжбүр етті. 1994 жылдың маусым айында Жавадов 1995 жылдың қараша айында өтетін парламент сайлауына түсу ниетін жариялады, онда ол Гейдар Әлиевтің авторитарлық үкіміне қарсы оппозициялық блокты өкілдік ететін болады. 1994 жылдың тамызында ол парламент сайлауында жеңіске жеткеннен кейін Гейдар Әлиевті қызметтен шеттету жоспарын жариялады.
1994 жылғы қазан оқиғалары
Жавадов Гейдар Әлиевтің үкіміне қарсылығын білдіргеннен кейін, Әлиевтің жүйесі үшін басты нысанаға айналды. 1994 жылдың 30 қыркүйегінде Парламент төрағасының орынбасары Әффиадин Жәлилов және Әскери барлау басқармасының бастығы Шәмси Рахимов тұрғын үйлерінің жанында қаныпешене өлтірілді. 1 қазан күні Ровшан Жавадовтың ағасы, аудандық прокурор Махир Жавадов осы өлтіруді ұйымдастырды деген айып тағылды және үш OPON мүшесі ешқандай дәлелсіз тұтқындалды. Олардың бірі – OPON офицері Елчин Әлиевтің жеке күзетшісі және жүргізушісі Махир Жавадовтың күзетшісі болды. Махир Жавадов өзіне тағылған айыптаманы жоққа шығарды, объективті тергеу жүргізуді және OPON мүшелерін дереу босатуды талап етті. Махир Жавадовтың бұл мәлімдемесінен кейін, Бас прокурор Әли Омаров оны Бас прокуратура штаб-пәтеріне шақырып, оқиғаның мән-жайын түсіндіруді сұрады. Бас прокуратурада президенттік күзетшілердің құпия және заңсыз әрекеттерімен Махир Жавадовты тұтқындауға тырысты. Махир Жавадов тұтқындалуға қарсылық көрсетті және OPON-нан келген сегіз күзетшісімен бірге қырық бес президенттік күзетшіні тез арада қарусыздандырды. Жавадов Омаровты және Әлиевтің заңсыз тұтқындау ордерін орындағандарды тұтқындады. Оқиға туралы ақпарат тараған соң, Ұлттық армияның көп бөлігі көтеріліс жасады, ал OPON жауынгерлері көптеген үкіметтік ғимараттарды басып алып, Әлиевтің авторитарлық үкіміне ашық қарсы шықты. Әлиев шегінуге мәжбүр болды және елдегі хаосқа Премьер-министр Сүрет Хусейновті кінәлады. Екі күнге созған келіссөздерден кейін Әлиев Жавадовты OPON мүшелерінің тұтқындалуына қатысы жоқ екеніне көндірді. Азаматтық соғыстың алдын алу үшін Жавадов бейбіт келісімге келісті және Әлиевтің милициясының барлық тұтқындалған мүшелерін босатты. 1994 жылғы қазаннан кейін Махир Жавадов адвокаттық қызметінен кетуге мәжбүр болды және Әзірбайжанның тәуелсіз саудагерлер одағының төрағасы болып сайланды. OPON-ның үш мүшесінің екеуі заңсыз ұсталғаннан кейін дереу босатылды. Сүрет Хусейнов та отставкаға кетуге мәжбүр болды, оған жасалған қастаннан кейін Ресейге қашып, 1997 жылға дейін жасырын өмір сүрді. Кейін тұтқындалып, Әзірбайжанға экстрадицияланды, онда ол алты жыл түрмеде отырды.
1995 жылғы наурыз оқиғалары
1995 жылғы 13 наурызда Әзірбайжанның Газах және Агстафа облыстарында Гейдар Әлиевке адал Әзірбайжанның құпия қызметінің мүшелері тәуелсіз саудагерлер одағына мүше компаниялардың біріне тиесілі, айтарлықтай сомаға бағалы металл өнімдерін заңсыз тәркіледі. OPON мүшелері тауарлар Әзірбайжан аумағында ұсталғанына қарамастан, шекара арқылы заңсыз тасымалдауға қатысқандары айыпталды. Президенттік күзет қызметкерлері Агстафа мен Газахтағы OPON базаларына шабуыл жасады. Олар тез жеңіліске ұшырады және аймақтық OPON командирі Елчин Амирасланов басқаратын OPON күштері олардың командирлерін тұтқынға алды. Сол күні түстен кейін Әлиев Жавадовқа хабарласып, дауды реттеу үшін Газахқа баруын сұрады. Әлиев Жавадовты конституцияға қайшы әрекет еткендігі үшін, ел Президентіне ғана берілген Бас қолбасшының өкілеттіктерін "ұрлағандығы" айыптады. Жавадов Елчин Амираслановқа Президенттік күзеттегі барлық тұтқындарды босатуға бұйрық берді. Жавадов дереу Бакуге оралып, майдан желісінде OPON күштерін күшейтуді ұйымдастырды. Бакуге келген соң ол тікелей OPON штаб-пәтеріне барып, OPON Командалық кеңесінің отырысын өткізді. Отырыс кезінде OPON базасы Президенттік күзет қызметкерлерімен қоршалды. Әлиев Ровшан мен Махир Жавадовты төңкеріс жасауға әрекеттенгендігі үшін айыптап, Махарам Әлиевтің басшылығымен Әлиевті қолдайтын милицияны Жавадовтың Бакудегі резиденциясына шабуыл жасауға жіберді. Махир Жавадовтың күзет қызметкерлері, аймақта болған жиырма OPON жауынгерімен бірге қарсы шабуыл жасап, Әлиевті қолдайтын милицияның операциялық штабы ретінде пайдаланылатын мектепте Махарам Әлиевті қамап тастады. 14 наурыздың таңында Ровшан Жавадов Махир Жавадовқа Баку қаласының шетіндегі OPON штаб-пәтеріне келуді бұйырды. Махир Жавадов OPON штаб-пәтеріне келген кезде Ровшан Акперов, Наджмедин Садиков және Мадат Гулиевтің басшылығымен Әлиевті қолдайтын милиция OPON штаб-пәтеріне шабуыл жасады. 24 сағатқа созылған атыс салдарынан милиция базаны басып ала алмады, сондықтан олар оны қоршауға алды. Ровшан Жавадов қантөгісті тоқтату және азаматтық соғыстың алдын алу үшін дипломатиялық жолдарды қолдануға тырысты. Жавадов Түркия Президенті Сүлеймен Демирел ұйымдастырған келіссөздерге келісті, ол 17 наурызда сағат 8:00-де Гейдар Әлиевпен кездесіп, дауды бейбіт жолмен аяқтауға ниеттенді. Әлиевпен кездесуге бара жатқанда Жавадов Әлиевті қолдайтын милициядан жарақат алды және күзетшілері оны Ішкі істер министрлігінің ауруханасына жеткізді. Ауруханаға келгеннен кейін Президенттік күзет Жавадовты күзетіп тұрған бес OPON сарбазын тұтқынға алды және дәрігерлерге оған медициналық көмек көрсетуге кедергі келтірді. Жавадов 1995 жылғы 17 наурызда алған жарақатынан көз жұмды. Ровшан Жавадовтың інісі Махир Жавадов 1996 жылы Австрияға қашып, саяси баспана алды. 1998 жылы Махир Жавадов Иранға көшіп, 2003 жылдың қаңтарына дейін сонда тұрды.