Кіріспе

Братсберг желісі (Bratsbergbanen) – Норвегияның Телемарк округіндегі Эйдангер мен Нотодден арасындағы темір жол желісі. Ол 1917 жылы ашылды, Тиннос желісін, Сорланд желісін және Вестфолд желісін байланыстырды; бұл Norsk Hydro компаниясына Рюкан зауытынан Скиен портына тыңайтқыш тасымалдауға мүмкіндік берді. 1991 жылдан бері тек жолаушылар пойыздары ғана қатынайды, олар Vy компаниясының 69 классындағы вагондарын пайдаланады. Темір жол бір рельстік және Норвегиядағы ең биік темір жол көпірі – Хюксе көпірі осы желіде орналасқан. Ол Норвегия Ұлттық темір жол әкімшілігіне тиесілі.

Қызмет

Vy әр сағат сайын Notodden мен Porsgrunn қалалары арасында үш Class 69 электропоездді (ЕМU) пайдаланады.

Өмірбаян

Нотодденнен Скиенге дейінгі темір жол желісінің қажеттілігі екі маңызды жағдаймен алға жылдырылды: Телемарк каналын алмастыратын темір жолдың қажеттілігі және Sørlandet желісінің салынысы. 1909 жылы ашылғаннан бастап, Rjukan Salpeterfrabrik аммиакты Скиеннен Rjukan желісі, Тиннсё теміржол паромдары және Тиннос желісі арқылы Нотодденге тасымалдады, онда аммиак теміржол вагондарынан баржаларға ауыстырылып, Телемарк каналы арқылы Скиенге жіберілді. Ол кезде көптеген жергілікті тұрғындар темір жол салудың орнына каналды кеңейтуді қалаған – бұл теңізге жүретін кемелерге Нотодден портына кіруге және Скиендегі қайта тиеу қажеттілігін жоюға мүмкіндік беретін еді. 1911 жылы Сигурд Клоуманн жоспарларын ұсынды, бірақ үздіксіз темір жол желісін қалаған Norsk Hydro басшылығы оларды қабылдамады. Сорланд желісі (сол кезде Вестланд желісі деп аталған) ішкі бағытпен жүруі және Скиен мен Нотодденді қоса алғанда, ең маңызды қалаларға бірнеше тармақ желілерінің болуы көзделген. Скиенде Bratsbergbanen Вестфолд желісімен қосылатын еді, ол Порсгруннға жалғасып, Вестфолд арқылы Драмменге дейін баратын. Bratsberg желісі Hjuksebø мен Nordagutu арасында Сорланд желісінің бөлігі ретінде жүріп, осы екі станциядан тармақталатын еді. Норшё көлінің екі жағынан өтетін екі маршрут ұсынылды. Шығыс маршруты қысқарақ болып, Norsk Hydro үшін көлікті жеңілдеткен, бірақ батыс маршрутына қарағанда аз халыққа қызмет ететін еді; шығыс маршрутын қолдаушылар батыс маршрутымен Нотодденнің Драмменге Скиенге қарағанда жақын болатынын, бұл Телемарк облысы үшін жағымсыз әсерге алып келуі мүмкін екенін атап өтті. Батыс маршрутының ұзындығы 55 км, ал шығыс маршруттары Гварв арқылы 76 км және Лунде арқылы 94 км құрайтын еді.

Келіссөздер

Братсберг желісін салу жөніндегі ұсыныста Тиннос желісін қосу көзделді, бұл үздіксіз жұмыс істеуді қамтамасыз ететін еді. Норвегия мемлекеттік темір жолдары (NSB) темір жолдарды басқаратын Norsk Hydro еншілес компаниясы Norsk Transport-пен келіссөздер жүргізді және 1913 жылдың 31 мамырында жаңа темір жолды құратын және Тиннос желісінің меншігін қабылдайтын компания құру туралы келісімге келді. Жалпы акционерлік капитал 16,5 млн NOK құрайтын болды, онда NSB жаңа желінің барлық құрылысын қаржыландырады, ал Norsk Transport Тиннос желісін қосу үшін 5,4 млн NOK сомасындағы акцияларды алады – жартысы артықшылықты акциялар, жартысы қарапайым акциялар, ал Sørland желісінің Notodden мен Nordagutu арасындағы мемлекет қаржыландырған бөлігі үшін 4,2 млн NOK қарастырылды. Жеке инвесторларға 5,9 млн NOK сомасындағы артықшылықты акцияларға жазылуға рұқсат берілді. Осының нәтижесінде NSB жеке меншік иелеріне бес проценттік дивиденд төлеуге кепілдік беруге міндетті болды. Парламентте бұл шетелдік капиталға жасалған таза сыйлық ретінде қарастырылды; келісімге сәйкес мемлекет компанияның пайдасын шетелдік инвесторлар үшін сақтандыруға тиіс еді, сонымен қатар Sørland желісінің шағын бөлігі жеке меншікте қалатын еді. Парламент NSB-ге артықшылықты акцияларды беруді және барлық жаңа акцияларды мемлекетпен жазылуын ұсынды; енді Norsk Transport мемлекетке пайда табуға кепілдік беруі керек еді. Бюджеттен асып кету жағдайында мемлекетке сатылатын жаңа акциялар есебінен жабылатын болады, ал компания желіні кейіннен мемлекеттік меншікке қайтару үшін қор жинақтайтын еді. Желіні салу туралы соңғы шешім парламент 1913 жылдың 25 шілдесінде қабылдады. 1913 жылдың 4 қазанында Norsk Transport-пен келісім жасалды, онда Тиннос желісі сол жылдың 1 шілдесінен бастап мемлекетке берілді.

Құрылыс

Құрылыс 1913 жылы басталды, шығынның бағасы 11,1 миллион NOK болды; жоғары жалақы, инфляция, жұмыс күшінің жетіспеуі және Скиен маңындағы геологиялық қиындықтар соңғы құнын 21,9 миллион NOK-қа дейін көтерді. Бұл желі Тиннос және Рюкан желілері сияқты электрмен жұмыс істейтін болып салынды. Скиенде жаңа станцияның орналасуына қатысты дау туды; көптеген жергілікті тұрғындар станция қаладан тым алыс орналасқан деп шағымданып, 1927 жылы станция ескі орнына қайта орналастырылды. Порсгрунн тұрғындары қаланың соңғы станцияға айналуына үміттенді, бірақ оның орнына стандартты кеңдіктегі жол Эйдангерге дейін созылды; бұл маңызды мәселе болды, себебі ол тар рельстен стандартты рельске ауысу пунктіне айналды. Жүзеге асырылатын жүргізу 1916 жылдың 4 желтоқсанында басталды, бірақ ресми ашылу 1917 жылдың 17 желтоқсанында болды, ал тағы бір ресми ашылу 1920 жылдың 9 ақпанында Сёрланд желісінің бөліктерімен бірге өтті. Брейвик тармағы 1921 жылдың 16 маусымында аяқталды, ал Херойя тармағы 1952 жылға дейін аяқталмады.

Операциялар

Желінің жұмысын жүргізу NSB-нің жауапкершілігінде болды, ал меншігі Øst Telemark Jernbaneaktieselskap компаниясында қалды; Norsk Hydro NSB-ге бес пайыздық дивиденд төлеуге міндетті болды, бұл ақша Norsk Hydro-ның меншігін кейін сатып алу үшін арналған қорға салынды. Norsk Transport Rjukan Line желісінің иесі болып қала берді және теміржол паромдарын басқарды. Желідегі жолаушылар және жалпы жүк тасымалы тиімді болған жоқ, сондықтан Norsk Hydro жүк тасымалына артық төлемдер арқылы субсидия беруге мәжбүр болды. NSB үшін бұл пайдалы кәсіпорын болды, өйткені 1932 жылы пайда тапқан үш желінің бірі еді. 1920 жылдары екі компания өз келіспеушіліктерін сотқа жеткізді; 1923 жылдың 7 сәуірінде Жоғарғы Сот NSB пайдасына шешім шығарды, және Norsk Hydro операцияларды субсидиялауды жалғастыруға міндетті болды. 1920–1935 жылдар аралығында Norsk Hydro үшін 6,1 миллион тонна жүк тасымалданды. 1930 жылдардың бірінші жартысында калийлі тұздың бағасы 60%-ға төмендеді, ал 1934 жылы Norsk Hydro өндірісті көшіру туралы хабарлады; өтемақы ретінде мемлекет теміржолмен тасымалдауды ішінара субсидиялауға келісті. Дегенмен, 1934 жылдың 6 сәуірінде Нотодден зауыты жабылып, Порсгрунндағы Херойяға көшірілді. Norsk Hydro мен NSB арасындағы келіспеушілік 1930 және 1940 жылдары жалғасты, 1952 жылы әр тараптың желідегі үлесіне қатысты келісімге қол жеткізілгенге дейін. 1953 жылдың 1 шілдесінде NSB Norsk Hydro-ның желідегі меншігін сатып алды; компания 1956 жылдың сәуіріне дейін жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде сақталды. Тасымалдау тарифтері бойынша жаңа келісімге қол жеткізілді, бұл Norsk Hydro-ға көлемдік жеңілдіктер берді, бірақ Рукан жеріндегі өндірістің төмендеуі Norsk Hydro-ға әлеуетті жеңілдіктерді пайдалану мүмкіндігін бермеді.

Құлдырау

1960 жылдардан бастап Рюкан зауытындағы өндіріс үнемі азайды және зауыт 1991 жылдың 1 шілдесінде толығымен жабылды; соңғы жүк пойызы төрт күннен кейін іске қосылды. 1990 жылдың соңында Порсгрунннан Тинносетке жолаушылар тасымалы тоқтатылып, соңғы пойызға 260 жолаушы мінген. Пойыздар Нотодденге қатынай берді, бірақ 2000 жылдың қазанынан 2001 жылдың тамызына дейін тоқтатылды. 2004 жылдың 25 тамызында солтүстік терминал 800 метрге орталыққа қарай жылжытылды; бұл учаске электрлендіріліп, 2020 жылдың 14 желтоқсанында қайта ашылды.