Кіріспе

2003 жылғы 28 қаңтарда Израильде парламенттік сайлаулар өтті. Сайылаудың нәтижесінде Ариэль Шаронның "Ликуд" партиясы күшті жеңіске жетті. Бұрынғы премьер-министрді бөлек сайлау жойылды, және бұл лауазым жұмысқа қабілетті коалициялық үкімет құра білген партияның басшысына қайтарылды.

Екінші интифада

2001 жылғы премьер-министр лауазымына өткен сайлауларға ұқсас, осы сайлауларға да Екінші интифада әсер етті, ол қақтығыстар мен палестиналық милитанттардың науқандарының қызу кезеңі болды. Соңғы сайлаудан бері Израильдегі қауіпсіздік жағдайы нашарлағанына қарамастан, 2002 жылдың мамырындағы «Қорғаныс қалқаны» және 2002 жылдың маусымындағы «Шешімді жол» операцияларынан кейін жағдай жақсарды. Беньямин Бен-Элиезердің осы кезеңнің көп бөлігінде (бірлік үкіметі таратылғанға дейін) қорғаныс министрі болғаны Еңбек партиясына үкімет саясатына балама ұсынуға мүмкіндік бермеді, себебі бұрынғы партиялық ұстанымға қайшы келетін позицияны ұсыну қиын болды. Мұндай жағдайға Израиль халқының көп бөлігінің милитаристтік көзқарасы ықпал етті, олар палестиналықтарға қарсы жасалған террористік және жауынгерлік шабуылдарға жауап ретінде қолданылған шаралардан гөрі қатаң шараларды қолдады. Бұл тенденция Израильдің интифадаға қалай ден қоюы керек деген мәселедегі маңызды айырмашылықтар Еңбек партиясы мен Ликуд партиясы арасында емес, Еңбек партиясының бейбітшіл фракциясы (солшыл «Мерец» партиясының ұстанымдарын қолдаған) және Еңбек партиясының консервативтік фракциясы (Ликуд партиясының ұстанымына жақын болған) арасында қалыптасқан жағдайға әкелді. Премьер-министр Эхуд Барак осы сайлауға қатыспағанымен (де-факто саяси аренадан шамамен екі жылға шыққан), сол кезде Эхуд Барак пен Еңбек партиясы көптеген израильдіктер тарапынан екінші интифаданың басталуына тікелей жауапты деп есептелді. Жалпы алғанда, бұрынғы сайлаулардағыдай, интифада қоғамдық пікірде айтарлықтай жік тудырды, өйткені бұрын өзін «орталық солшыл» деп санаған азаматтар солшылдардан айтарлықтай алшақтады, соның салдарынан солшыл топ пен олардың арасында кеңістік пайда болды. Бұл жағдай 1977 жылдан бері негізінен орталық солшылдарға сүйенген Еңбек партиясының сайлаушыларына елеулі әсер етті. Сонымен қатар, Премьер-министр Ариэль Шаронның Еңбек партиясы біртұтас үкіметтен кеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң мерзімінен бұрын сайлау жариялағаны Еңбек партиясын партия төрағасын сайлауға үлкермейтін жағдайға түсірді. Ақыры Амрам Мицна сайланғаннан кейін, Израиль халқының назарын аударуға және оларды өз ұстанымдарына көндіруге бір айдан аспайтын уақыт болды, олардың ең маңыздысы Израильдің Газа секторы мен Батыс жағалаудағы бақылауын жалғастыруға мүдделі еместігі туралы мәлімдемесі болды.

Еңбек партиясының басшылығы

Барак 2001 жылдың ақпан айының соңында саясаттан демалыс алғаннан кейін, Еңбек партиясы Ликуд партиясымен бірігіп үкімет құрды, онда Шимон Перес Еңбек партиясының ең жоғары лауазымды министрі ретінде өкілдік етті. Сонымен қатар, Беньямин Бен Элиезер біріккен үкіметте қорғаныс министрі лауазымы үшін Матан Вилнаймен бәсекелесті (Шимон Перес Сыртқы істер министрі болып тағайындалды). Еңбек партиясының ішкі сайлауы 2001 жылдың 4 қыркүйегіне белгіленді. Бұл сайлауда Авраам Бург (сол кезде Кнессет спикері) жеңіске жеткені хабарланды, бірақ шындығында дауыс саны өте аз болды (Бургтың пайдасына бар болғаны 1000 дауыс), бұл көптеген алаяқтық туралы, әсіресе Израильдің друздар қауымдастығының бюллетеньдеріндегі алаяқтық туралы шағымдарға әкелді. Друздарға қатысты этникалық кемсітушілік туралы ұзақ талқылаулар мен айыптаулардан кейін, сайлау 51 сайлау учаскесінде (көбінесе друздар қауымдастығында) 26 желтоқсанда қайта өткізілуі шешілді. Бұл сайлауда сайлауға қатысу деңгейі салыстырмалы түрде төмен болды, ал сайлау соңында Бен Элиезер 1900 дауыс айырмасымен жеңіске жетті. Еңбек партиясының төрағасы болып сайлану Бен Элиезерге премьер-министрліке үміткер болуге мүмкіндік беретін болса да, іс жүзінде сайлау процесінің қиындықтары көптеген мәселелер тудырды, сонымен қатар Еңбек партиясының бейбітшілдікке бағытталған фракциясы Бен Элиезердің қорғаныс министрі ретіндегі саясатына ықылас танытпады. Сефардтық тегіне байланысты нәсілдік дискриминация жасады деген айыптауларға ұшыраған Бен Элиезер тағы бір сайлауға келісуге мәжбүр болды. Тағы бір сайлауды өткізу туралы шешім мен 2002 жылдың 19 қарашасына белгіленген сайлау арасында Еңбек партиясы біріккен үкіметтен шықты, бұл олардың бас тартуының басты себебі сайлау екені туралы әңгімелер тарады. Ақырында, сайлауда Амрам Мицна жеңіске жетті, ол сол кезде Хайфа қаласының әкімі болды. Ол дауыстардың 53% -ын алды, ал Бен Элиезер 38% -ын, ал Хаим Рамон 7% -ын ғана алды.

Біріккен үкіметтің ыдырауы

Палестиналық террористік шабуылдарға жауап ретінде Израильдің ұстамдылық саясатын тоқтатқан "Қорғаныс қалқаны" және "Шешімді жол" операциялары Израильге қарсы жасалған террористік шабуылдардың санын едәуір азайтуға жетістікке жетті, бірақ олар біртұтас үкіметтің ыдырауына әкелді. Сонымен қатар, экономикалық жағдай да айтарлықтай нашарлады, ал "Қорғаныс қалқаны" операциясынан кейін 2002 жылдың 25 сәуірінде "Экономикалық қорғаныс қалқаны" (חומת מגן כלכלית) деп аталған төтенше экономикалық жоспар ұсынылды. Израильдіктерге қарсы террористік шабуылдардың уақытша тоқтауы "Шас" партиясының министрлерінің төтенше экономикалық жоспарға қарсы шығуына және Кнессетте оған қарсы дауыс беруіне себеп болды. Бұл жағдай 20 мамырда премьер-министр Ариэль Шаронның "Шас" министрлерін қызметтен босатуына әкелді. Дегенмен, "Шас" 3 маусымда үкіметке қайта қосылды, бірақ бұл қадам біртұтас үкіметтің аяқталуының бастамасы болды. 28 шілдеде Дэвид Леви және оның бөлініп шыққан "Гешер" фракциясы бюджетке қарсылық білдіргендіктен үкіметтен кетті. Олардың кетуі сол кезде маңызды болмаса да, кейіннен біртұтас үкіметтің жалғасуына қиындықтар туғызды. Еңбек партиясы қыркүйек айында экономикалық саясатқа, мемлекеттік бюджетке және жаңа қорғаныс саясатына қарсылық білдіргендіктен біртұтас үкіметтен шықты, нәтижесінде премьер-министр Ариэль Шарон үкіметінде бірнеше жаңа министрлерді қайта тағайындауға мәжбүр болды. Соның салдарынан, 1 қарашада Бенджамин Нетаньяху Сыртқы істер министрі болып тағайындалды, ал келесі күні Шаул Мофаз қорғаныс министрі болып тағайындалды (бұл қадам уақытына байланысты көп сынға ұшырады, өйткені Мофаз Израиль Қорғаныс күштері Бас штабының бастығы қызметінен кейін төрт ай өткен соң ғана осы лауазымға тағайындалды). Ақырында Шарон Кнессетті тарату және мерзімінен бұрын сайлау жариялау туралы шешім қабылдады.

Тал заң және оның әсері

2002 жылдың 23 шілдесінде Кнессет Тал заңын Израильдің ультраортодоксал азаматтарының басқа израильдік азаматтармен бірдей міндеттерді орындауы жөніндегі қоғамдық талапқа келісім табуға жасалған тытырыс ретінде мақұлдады, атап айтқанда, оларды Израиль қорғаныс күштерінде қызмет етуге міндеттеу. Коалициялық дау-дамағдарлықтар Тал заңын бастапқыда қабылдауды кешіктірді. Заңның қабылдануы, іс жүзінде, ультраортодоксал қауымдастығында кең таралған әскерден қашуды заңдастырды (оларға 18 жасқа толғаннан кейін бір жыл жұмыс істеуге мүмкіндік берілді, содан кейін әскери немесе азаматтық қызметке қатысу немесе ешиваға оралу мүмкіндігі ұсынылды), бұл израильдік қоғамның ультраортодоксал қауымдастығына деген наразылығын күшейтті, себебі мұсылман емес, ультраортодоксал емес израильдіктердің көпшілігі 18 жасқа толғаннан кейін бірнеше жыл әскери қызметке шақырылуға міндетті. Тал заңының осы сайлаудағы басты салдары – Шинуи партиясының күшеюі болды.

Ариэль Шаронның тергеулері

1999 жылдың соңында Ариэль Шаронның Ликуд партиясының төрағалыққа сайлау науқаны барысында Шарон саяси партияларды қаржыландыруды реттейтін заңмен тыйым салынған тәсілдермен жалпы сомасы алты миллион шекелге жететін қаржы жинады. 2001 жылдың қыркүйек айының басында жарияланған Бақылаушының есебінде осы үлестер заңды бұзатыны айтылды (бұрынғы Нетаньяхуға қатысты ұқсас шағым ескертуге, ал Эхуд Баракқа қатысты ұқсас шағым оны сайлауға көмектескен ұйымдарды зерттеуге әкелді). Осының салдарынан Шарон 4 қазанда донорларға 1,5 миллион шекел қайтарды, бірақ одан әрі қаржы жинауда қиындықтарға тап болды. 22 қазанда Шаронның ұлы Гилад Леуми банкінен салыстырмалы түрде жоғары пайызбен несие алып, содан кейін Оңтүстік Африкалық бизнесмен Сирил Кернмен байланысқа шықты, ол 30 қарашада қалған сомаға несие берді (дегенмен ақша 2002 жылдың 17 қаңтарында ғана аударылды). Сирил Керннің ақшасы 2002 жылдың 30 сәуірінде Израиль есептесу банкіне аударылып, 17 желтоқсанда Сирил Кернге қайтарылды. Бұл фактілер, сондай-ақ Сирил Керннің Израильдегі бизнесінің ауқымы туралы нақтылықтың болмауы "саяси жарылыс заттарына" айналып, сайлау науқаны кезінде Бас прокуратурамен тергелді. 2003 жылдың 6 қаңтарында "Хаарец" газеті бұл оқиғаның толық мәліметтерін жариялады. (Кейіннен тергеуді жүргізген адвокат Лиора Глатт Берковиц ақпаратты жариялағандығы анықталды.) Оқиғаның жария болуы саяси дауыл тудырып, оппозиция Ариэль Шаронның отставкаға кетуін талап етті. Екінші жағынан, Ликуд мүшелері оқиғаның мәліметтерінің жариялануы саяси мақсатта жасалғанын және Шаронның беделін түсіруге бағытталғанын мәлімдеді.

Парламент фракциялары

Төмендегі кестеде 15-ші Кнессеттегі парламенттік фракциялар тізімі берілген. Атауы Идеология Символ 1999 жылғы нәтиже 2002 жылғы таратылудағы орындықтар Дауыс (%) Орындықтар Еңбек Меймад Әлеуметтік демократия אמת Амрам Мицна 20.3% Гешер Либералды консерватизм Экономикалық теңдік Дэвид Леви Ликуд Ұлттық либерализм מחל Ариэль Шарон 14.1% Шас Діни консерватизм Популизм שס Ели Ишай 13.0% Мерец Әлеуметтік демократия Секуляризм מרצ Йоси Сарид 7.6% Исраил БаАлиях Ресей тіліндегілердің мүдделері כן Натан Шаранский 5.1% Шинуи Либерализм Секуляризм יש Томи Лапид 5.0% Орталық партия Центризм פה Дан Меридор 5.0% Мафдал Діни сионизм ב Зевул Орулев 4.2% UTJ Діни консерватизм ג Яаков Литцман 3.7% Раам Араб ұлтшылдығы Исламизм עם Ибрагим Сарсур 3.4% Ұлттық одақ Оңшыл популизм Ұлттық консерватизм יט Бенни Элон 3.0% Хадаш Коммунизм Социализм ו Мухаммад Бараке 2.6% Исраил Бейтейну Ұлтшылдық Секуляризм ל Авигдор Либерман 2.6% Балад Араб ұлтшылдығы Пан-арабтық д Азми Бишара 1.9% Бір Ұлт Әлеуметтік демократия Демократиялық социализм ם Амир Перец 1.9%

Салдары

Ликудтың айқын жеңісінен басқа, сайлаулар секулярлық Шинуи партиясы үшін де сәтті аяқталды. Сайлауда оңшылдардың күшейгеніне қарамастан, көптеген сауалнамалар солшылдар ұсынған саясатқа (мысалы, елді мекендерді тарату, Газадан бір жақты түрде шығу және Палестина мемлекетін құру) халықтың күшті қолдауын көрсетті. Ариэль Шарон 2003 жылдың 28 ақпанында 30-шы үкіметті құрды. Оның коалициясына бастапқыда тек Шинуи және Ұлттық одақ кірді, бірақ Исраэль БаАлия сайлаудан кейін көп ұзамай Ликуд партиясына бірікті. 3 наурызда Ұлттық діни партия үкіметке қосылды. Шаронның Газадан шығу жоспарын іске асыру шешімі Ұлттық одақ пен Ұлттық діни партияның 2004 жылдың маусым және қараша айларында коалициядан кетуіне әкелді. Шинуи 2004 жылдың желтоқсанында бюджет мәселелері бойынша келіспеушіліктерге байланысты үкіметтен кетті. Партия кейіннен даулы көшбасшы сайлаудан кейін тарап кетті, он бір депутат Секулярлық фракцияны құрды, ал біреуі ХаОлимді құрды, ол Ұлттық одаққа қосылды. Кейіннен екі депутат Ұлттық үйді құру үшін Секулярлық фракциядан шықты. Еңбек–Меймад 2005 жылдың қаңтарында коалицияға қосылды, ал 2005 жылдың наурыз айында Агудат Исраэль үкіметке қосылды. Еңбек–Меймад соңынан сол жылдың қараша айында коалициядан шықты, сол айда Шарон Ликудтан он төрт депутатты бөліп алып, Кадима партиясын құрды. Ликуд 2006 жылдың қаңтарында коалициядан шықты. Шаронның инсульт алғаннан кейін Эхуд Ольмерт премьер-министр міндетін атқарушы болды. Кнессет сессиясында Бір Ұлттың депутаттарының бірі Ликудқа қосылғанға дейін Ной партиясын құрды. Бір Ұлт кейіннен Еңбек партиясына бірікті. Исраэль Бейтейну Ұлттық одақтан бөлінді, ал екі депутат Ұлттық діни партиядан бөлініп, Жаңа діни ұлттық-сионистік партияны құрды. 2006 жылғы сайлауға дейін Біріккен Тора Иудаизмі Агудат Исраэль (үш орын) және Дегель ХаТора (екі орын) болып бөлінді, ал Таал (бір орын) Хадаштан бөлінді.