Кіріспе

Дәрінің қан плазмасындағы концентрациясын жартылай азайтуға кететін уақыт. Биологиялық жартылай ыдырау уақыты (элиминациялық жартылай ыдырау уақыты, фармакологиялық жартылай ыдырау уақыты) – биологиялық заттың (мысалы, дәрі-дәрмектің) концентрациясының максималды концентрациясынан (Cmax) қан плазмасында Cmax-тың жартысына дейін төмендеуіне кететін уақыт. Ол аббревиатурамен белгіленеді. Медициналық контексте, жартылай ыдырау уақыты ағзаның толыққанды қан айналымында жүріп, заттың плазмадағы концентрациясының жартысына дейін (плазмалық жартылай ыдырау уақыты) төмендеуіне және тұрақты күйін жоғалтуына қажетті уақытты нақты сипаттайды. Бұл өлшем медицинада, фармакологияда және фармакокинетикада пайдалы, себебі ол белгілі бір орташа мөлшерде тұрақты түрде қажет болған жағдайда, қанша дәрі қабылдау керектігін және қанша жиілікпен қабылдау керектігін анықтауға көмектеседі. Ал плазмадағы заттың тұрақтылығы плазмалық тұрақтылық деп аталады. Бұл плазмадағы дәрілерді дұрыс талдауды қамтамасыз ету және жаңа дәрілерді зерттеу үшін маңызды. Заттың биологиялық және плазмалық жартылай ыдырау уақыттарының арасындағы байланыс, тіндерде жинақталу, белокпен байланысу, белсенді метаболиттер және рецепторлармен өзара әрекеттесу сияқты факторларға байланысты күрделі болуы мүмкін.

Су

Адам ағзасындағы судың биологиялық жартылай өмірі шамамен 7-14 күнге жуық. Оны әрекет-қимыл арқылы өзгертуге болады. Көп мөлшерде алкоголь ішу денедегі судың биологиялық жартылай өмірін қысқартады. Бұл, тритийлі сумен іштен ластанған науқастарды залалсыздандыру үшін қолданылған. Осы залалсыздандыру әдісінің негізі – организмдегі судың жаңа суға ауысу қарқынын арттыру болып табылады.

Алкоголь

Адам ағзасынан этанолдың (ішу спиртінің) бауырдағы спирт дегидрогеназасы арқылы тотығу жолымен шығарылуы шектеулі. Сондықтан, қаннан алкогольдің жоғары концентрациясын шығару нөлдік ретті кинетика заңдылықтарымен жүруі мүмкін. Сонымен қатар, бір заттың жылдамдық шектеуші кезеңдері басқа заттармен ортақ болуы мүмкін. Мысалы, қандағы алкоголь концентрациясы метанол мен этиленгликольдің биохимиясына әсер ету үшін қолданылуы мүмкін. Осылайша, метанол ішкен адамға қажетті мөлшерде этанол беру арқылы метанолдың адам ағзасындағы уытты формальдегид пен күміс қышқылына тотығуының алдын алуға болады. Метанол өте уытты және соқырлыққа, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Этиленгликол ішкен адам да осылайша емделуі мүмкін. Жартылай ыдырау кезеңі де аталған адамның жеке метаболизмінің қарқынына байланысты өзгереді.

Металдар

Адам организмінде цезийдің биологиялық жартылай ыдырау мерзімі бірден төрт айға дейін. Бұл мерзімді адамға прус көгін беру арқылы қысқартуға болады. Прус көгі асқазан-ішек жүйесінде қатты ион алмастырғыш ретінде әрекет етеді, цезийді сіңіріп алып, калий иондарын бөліп шығарады. Кейбір заттар үшін адам немесе жануар денесін әрқайсысы затқа өзіндік бейімділігі бар, әрі әр бөлігі әртүрлі биологиялық жартылай ыдырау мерзіміне (физиологиялық негізделген фармакокинетикалық модельдеу) ие бірнеше бөліктен тұратындығын ескеру маңызды. Затты организмнің барлық бөлігінен жоюға жасалған тыраштандырулар организмнің бір бөлігіндегі жүктемені арттыруы мүмкін. Мысалы, егер қорғасынмен ластанған адамға келаттау терапиясы кезінде EDTA берілсе, қорғасынның организмнен шығу жылдамдығы артқанмен, қорғасын организм ішінде миға жиналады, онда ол ең көп зиян келтіруі мүмкін. Организмдегі полонийдің биологиялық жартылай ыдырау мерзімі 30-дан 50 күнге дейін. Организмдегі цезийдің биологиялық жартылай ыдырау мерзімі шамамен бір-төрт ай. Организмдегі сынаптың (метил сынап түрінде) жартылай ыдырау мерзімі шамамен 65 күн. Қандағы қорғасынның жартылай ыдырау мерзімі 28–36 күн. Сүйектегі қорғасынның биологиялық жартылай ыдырау мерзімі шамамен он жыл. Сүйектегі кадмийдің биологиялық жартылай ыдырау мерзімі шамамен 30 жыл. Сүйектегі плутонийдің биологиялық жартылай ыдырау мерзімі шамамен 100 жыл. Бауырдағы плутонийдің биологиялық жартылай ыдырау мерзімі шамамен 40 жыл.