Кіріспе

Ментон – табиғи түрде көптеген эфир майларында кездесетін, жалбыз тәрізді дәмі бар монотерпен. Ментон (немесе (2S,5R) транс-2-изопропил-5-метилциклогексанон), оң жақта көрсетілгендей, табиғаттағы төрт мүмкін стереоизомердің ішінде ең көп кездесетіні. Ол құрылымдық тұрғыдан ментолмен байланысты, онда карбонил тобының орнына екінші спирт тобы бар. Ментон хош иістендіргіштерде, парфюмерияда және косметикада өзіне тән хош иісі мен жалбызды иісі үшін қолданылады.

Пайда болуы

Ментон – пениррояль, жалбыз, *Mentha arvensis*, герань пеларгониясы және тағы да басқа эфир майларының құрамына кіретін зат. Көптеген эфир майларында ол аз мөлшерде кездеседі; алғаш рет 1881 жылы ментолды тотықтыру арқылы синтезделген, ал 1891 жылы эфир майларында табылды.

Құрылымы мен дайындығы

2 Изопропил-5 метилциклогексанонның екі асимметриялық көміртек орталығы бар, яғни оның төрт түрлі стереоизомері болуы мүмкін: (2S,5S), (2R,5S), (2S,5R) және (2R,5R). S,S және R,R стереоизомерлері метил және изопропил топтары циклогексан сақинасының бір жағында орналасады: бұл цис-конформация деп аталады. Бұл стереоизомерлер изоментон деп аталады. Транс-изомерлер ментон деп аталады. (2S,5R) изомері теріс оптикалық бұрылысқа ие болғандықтан, ол l-ментон немесе (-) ментон деп аталады. Ол (2R,5S) изомерінің энантиомерлік серігі: (+) немесе d-ментон. Ментонды энол аралық зат арқылы жүретін кері эпимеризация реакциясы арқылы оңай изоментонға және керісінше айналдыруға болады, бұл оптикалық бұрылыс бағытын өзгертеді, сондықтан l-ментон d-изоментонға, ал d-ментон l-изоментонға айналады. Зертханада ментолды қышқылданған дихроматпен тотықтыру арқылы алуға болады. Егер хром қышқылының тотығу процесі стехиометриялық тотықтырғыш затты диэтил эфирімен бірге қосалқы еріткіш ретінде қолданып жүргізілсе, H. C. Браун енгізген әдіс бойынша, l-ментонның d-изоментонға эпимеризациялануына жол берілмейді. Егер ментон мен изоментон бөлме температурасында тепе-теңдікке келсе, изоментонның мөлшері 29%-ға жетеді. Таза l-ментонның жақсы сезілетін, жаңарып тұратын иісі бар. Ал d-изоментонның "жасыл" нюансы бар, оның деңгейінің жоғарылауы l-ментонның иіс сапасын нашарлатады.

Тарих

Ментонды алғаш рет 1881 жылы Мория сипаттаған. Кейіннен ол ментолды хром қышқылымен қыздыру арқылы синтезделді, ал оның құрылымы 2 изопропил-5 метилпимел қышқылынан синтездеу арқылы расталды. Бекманн бұл карбонил тобына жақын асимметриялық көміртек атомында конфигурацияның өзгеруінен туындауы керек екенін түсінді (сол кезде метил тобына байланысқан көміртек деп есептелген, изопропил тобы емес), және ол бұл аралық энол таутомері арқылы жүзеге асырылатынын болжады, онда көміртек атомы тетраэдрлі геометриядан тригоналдық (жазық) геометрияға өте келе асимметриясын жояды. Бұл реакцияның нәтижесін түсіндіретін реакция механизміндегі (шамалы) байқауға келмейтін аралық заттарды болжаудың алғашқы мысалы болды.