Кіріспе

Жаңа дәрілік препаратты нарыққа шығару процесі – дәрілік препараттарды ашу процесінде негізгі зат анықталғаннан кейін жаңа дәрілік препаратты нарыққа енгізу жолы. Оған микроорганизмдер мен жануарлар үстіндегі зертханалық зерттеулер, реттеуші органдарға тіркеу үшін өтініш беру (мысалы, АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасына жаңа дәрі-дәрмектерді зерттеу үшін), сондай-ақ адамдарда клиникалық сынақтар жүргізу және препаратты сатуға реттеуші мақұлдау алу кіруі мүмкін. Концепциядан бастап зертханадағы зерттеулерге, клиникалық сынақтарды әзірлеуге дейінгі, I–III кезеңдерді қамтитын, жалпы процесс әдетте он жылдан аса уақыт алады.

Жаңа химиялық құрылымның дамуы

Жалпы алғанда, дәрілік препаратты әзірлеу процесін клиникаға дейінгі және клиникалық кезеңдерге бөлуге болады.

Клиникалық дайындық

Жаңа химиялық бірліктер (ЖХБ, сондай-ақ жаңа молекулалық бірліктер немесе ЖМБ деп те аталады) – дәрі-дәрмек ашу процесінен туындайтын қосылыстар. Бұл бірліктер аурудың маңызды биологиялық нысанасына қарсы үміттендірілетін белсенділік көрсетеді. Алайда, адамдарда осы ЖХБ-нің қауіпсіздігі, уыттылығы, фармакокинетикасы және метаболизмі туралы ақпарат аз. Дәрілік препаратты әзірлеудің мақсаты – адамдарға клиникалық сынақтар жүргізер алдында осы барлық параметрлерді бағалау. Дәрілік препаратты әзірлеудің тағы бір маңызды міндеті – адамға клиникалық сынақта алғаш рет қолдануға ұсынылатын дозаны және кестесін анықтау ("адамда бірінші" [FIH] немесе Бірінші адамға берілген доза [FHD], бұрын "адамда бірінші" [FIM] деп те аталған). Сонымен қатар, дәрілік препаратты әзірлеу ЖХБ-нің физикалық-химиялық қасиеттерін анықтауды қамтиды: оның химиялық құрамын, тұрақтылығын және ерігіштігін. Өндірушілер химиялық затты өндіру процесін оңтайландыруы керек, дәрілік химиягер миллиграмм мөлшерінде өндіргеннен бастап килограммдық және тонналық өндіріске көшуге мүмкіндік беру үшін. Олар сондай-ақ өнімнің капсула, таблетка, аэрозоль, бұлшыққа инъекция, тері астына инъекция немесе тамырға инъекция түрінде жарамдылығын тексереді. Клиникаға дейінгі және клиникалық даму кезеңдеріндегі осы процестердің барлығы химия, өндіріс және сапаны бақылау (ХӨСБ) деп белгіленеді. Дәрілік препаратты әзірлеудің көптеген аспектілері жаңа дәрілік препаратты қолдануға қатысты нормативтік талаптарды орындауға бағытталған. Бұл әдетте адамға алғаш рет қолданылғанға дейін жаңа қосылыстың негізгі уыттылығын анықтауға арналған бірқатар сынақтардан тұрады. Заң бойынша маңызды органдардың (жүрек пен өкпе, ми, бүйрек, бауыр және ас қорыту жүйесі) уыттылығын, сондай-ақ препараттың әсер етуі мүмкін дененің басқа да бөліктеріне (мысалы, егер жаңа препарат теріге немесе тері арқылы берілсе, тері) бағалау міндетті. Мұндай алдын ала сынақтар in vitro әдістерін (мысалы, оқшауланған жасушалармен) пайдалана отырып жүргізіледі, бірақ көптеген сынақтар метаболизм мен препараттың уыттылығының күрделі өзара әрекеттесуін көрсету үшін тек тәжірибелік жануарларды ғана пайдалануға мүмкіндік береді. Осы клиникаға дейінгі сынақтардан және ХӨСБ туралы ақпараттан алынған мәліметтер реттеуші органдарға (АҚШ-та FDA-ға) зерттеуге арналған жаңа дәрілік препаратты (ЗЖДП) енгізу үшін өтінім ретінде ұсынылады. Егер ЗЖДП мақұлдаса, даму клиникалық кезеңге көшеді.

Құны

2010 жылғы бір зерттеуде бір жаңа дәрі-дәрмекті нарыққа шығарудың капиталды және өз қаражаты есебінен жұмсалатын шығындары тиісінше 1,8 миллиард АҚШ доллары мен 870 миллион АҚШ долларына бағаланды. Он түрлі қатерлі ісікке қарсы дәрілерді әзірлеуге жұмсалған 2015–16 жылдарғы зерттеулердің орташа құны 648 миллион долларды құрады. 2017 жылы барлық клиникалық көрсеткіштер бойынша маңызды сынақтың орташа құны 19 миллион доллар болды. Клиникалық зерттеулердің әрбір кезеңінің орташа құны (2013 доллары) I кезеңдегі қауіпсіздік зерттеулері үшін 25 миллион АҚШ доллары, II кезеңдегі рандомизацияланған бақыланатын тиімділік зерттеулері үшін 59 миллион АҚШ доллары және қолданыстағы бекітілген дәріге оның теңдестігін немесе артықшылығын көрсету үшін маңызды III кезеңдегі сынақ үшін 255 миллион АҚШ доллары, ең жоғасы 345 миллион АҚШ доллары болды. 2016 жылы клиникалық сынақтар арқылы бағаланған 106 дәрілік кандидаттарды қарау барысында, III кезеңдегі сынақтардың сәтті өтуі арқылы дәрі-дәрмекті мақұлдаған өндірушінің жалпы капиталдық шығындары 2,6 миллиард долларды құрады (2013 жылғы доллармен), бұл сома жыл сайын 8,5% өсті. Дәстүрлі дәрі-дәрмектерді әзірлеуге балама ретінде университеттер, үкіметтер және фармацевтикалық индустрия бірлесіп жұмыс істеуге және ресурстарды оңтайландыруға ұмтылады. Бірлескен дәрі-дәрмек әзірлеу бастамасының мысалы – COVID Moonshot, бұл 2020 жылдың наурыз айында басталған халықаралық ашық ғылыми жоба, оның мақсаты SARS CoV 2-ні емдеу үшін патенттелмеген ауызға қабылданатын вирусқа қарсы дәрі-дәрмек әзірлеу.

Бағасы

Препаратты әзірлеу жобаларының ерекшелігі – жоғары үдеу деңгейі, ірі капиталдық шығындар және ұзақ мерзімдер. Бұл мұндай жобалар мен компанияларды бағалауды қиын міндет етеді. Барлық бағалау әдістері осы ерекшеліктермен күресе алмайды. Ең көп қолданылатын бағалау әдістері – тәуекелге түзетілген таза қазіргі құн (rNPV), шешім ағаштары, нақты опциялар немесе салыстыру. Бағаның ең маңызды факторлары – қолданылатын капитал құны немесе дисконт ставкасы, кезеңнің ұзақтығы, сәттілік деңгейі және шығындар сияқты атрибуттар, сондай-ақ өнімнің өндіріс құнымен және маркетингтік және сату шығындарымен қоса алғанда, күтілетін сату көлемі. Басқару сапасы немесе технологияның жаңалығы сияқты субъективті аспектілер ақша ағынын бағалау кезінде ескерілуі керек.

Жетістік деңгейі

Ауруды емдеуге арналған жаңа дәрі табу үшін теориялық тұрғыдан 5000-нан 10000-ға дейін химиялық қосылыстар қарастырылуы мүмкін. Орташа есеппен, олардың шамамен 250-сі зертханалық сынақтар, егеуқұйрықтар және басқа да сынау жануарлары арқылы қосымша бағалауға лайық болып көрінеді. Әдетте, осылардың он шамасы адамдарға сынау үшін іріктеледі. 1980 және 1990 жылдарды қамтитын Тэфтс орталығының (Дәрі-дәрмектерді зерттеу орталығы) жүргізген зерттеуі, І фазалық сынақтарды бастаған дәрілердің тек 21,5 пайызы ғана нарыққа шығуға бекітілгенін көрсетті. 2006-2015 жылдар аралығында сәттілік деңгейі 9,6% болды. Фармацевтикалық дамумен байланысты жоғары сәтсіздік көрсеткіштері "тозу деңгейі" (attrition rate) проблемасы деп аталады. Дәрі әзірлеу кезінде дұрыс шешім қабылдау, қымбат сәтсіздіктерге жол бермеу үшін маңызды. Көп жағдайда, тиімді бағдарламалау және клиникалық сынақтарды жоспарлау, жалған теріс нәтижелердің алдын алуға көмектеседі. Сапалы дозаны анықтауға арналған зерттеулер, сондай-ақ плацебомен және стандартты емдеумен салыстырулар, сенімді деректер алуда маңызды рөл атқарады.

Есептеу технологиясы бойынша бастамалар

Жаңа бастамалар мемлекеттік ұйымдар мен өнеркәсіп арасындағы серіктестікті қамтиды, мысалы, Еуропалық инновациялық дәрі-дәрмектер бастамасы. АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы дәрі-дәрмек әзірлеудегі инновацияны күшейту үшін «Критикалық жол бастамасын» және дәрі-дәрмек кандидатының алдын ала клиникалық деректері дәрі-дәрмек кандидатының қауырсың аурулар үшін емді айтарлықтай жақсарта алатынын көрсеткен жағдайда, оның әзірлеуін және реттеушілердің қарауын жеделдету үшін «Breakthrough Therapy» (Жаңа өтімді терапия) атауын енгізді. 2020 жылдың наурыз айында АҚШ Энергетика министрлігі, Ұлттық ғылым қоры, NASA, өнеркәсіп және тоғыз университет IBM-нің суперкомпьютерлеріне қол жеткізу үшін ресурстарды біріктірді, сондай-ақ Hewlett Packard Enterprise, Amazon, Microsoft және Google компанияларының бұлтты есептеу ресурстарын пайдаланды, дәрі-дәрмектерді табу мақсатында. COVID-19 жоғары өнімділікпен есептеу консорциумы аурудың таралуын болжау, мүмкін вакциналарды модельдеу және COVID-19 вакцинасын немесе терапиясын жасау үшін мыңдаған химиялық қосылыстарды тексеруді де мақсат етеді. 2020 жылдың мамыр айында Скриппс зерттеулері мен IBM-нің World Community Grid арасындағы OpenPandemics – COVID-19 серіктестігі іске қосылды. Бұл серіктестік – «қосылған үй компьютерлерінде» автоматты түрде симуляциялық эксперимент жүргізетін, COVID-19-ды емдеудің мүмкін жолы ретінде белгілі бір химиялық қосылыстың тиімділігін болжауға көмектесетін таратылған есептеу жобасы.