Кіріспе
Қытай үшін маңызды бес дәнді дақылдар – Бес дәнді дақылдар немесе астықтар ежелгі Қытайда маңызды болған бес егістік дақылдарының жиынтығы (немесе жиынтықтары). Кейде өзінің егіні қасиетті саналған, ал кейде оны өсіру мифологиялық немесе табиғаттан тыс күштен келген қасиетті сый ретінде қарастырылған. Жалпы алғанда, wǔgǔ сөзі қытай тілінде барлық астықтарға немесе негізгі дақылдарға сіңірме ретінде қолданылуы мүмкін, олардың түйірлі өнімдері болады. Бес дәннің құрамы уақыт өте келе өзгеріп отырды, әртүрлі авторлар әртүрлі астықтарды немесе тіпті астықтардың түрлерін анықтады.
The Five Grains or Cereals are a grouping (or set of groupings) of five farmed crops that were all important in ancient China. Sometimes the crops themselves were regarded as sacred; other times, their cultivation was regarded as a sacred boon from a mythological or supernatural source. More generally, wǔgǔ can be employed in Chinese as a synecdoche referring to all grains or staple crops of which the end produce is of a granular nature. The identity of the five grains has varied over time, with different authors identifying different grains or even categories of grains.
Қасиеттілігі
Бес дәннің қасиеттілігі немесе құндылығы, олардың дәстүрлі түрде Қытай өркениетін жаратқан қасиетті билеушілерге жатқызылуынан туындайды. Олар көптеген мүмкіндіктерден таңдалған бес егіс емес, аграрлық қоғам мен өркениеттің пайда болуына себепкер болған бастау ретінде қарастырылды. "Бес дәннің ысырабы" – қытай тозағы Диюде жазаға лайық күнә саналды. Император лауазымы осы қоғамның бейнесі болғандықтан, бес дәнге қатысты адамның әрекеттері саяси мағынаға ие болуы мүмкін: Шан әулетін Чжоулар құлатқанға қарсылық ретінде Бой және Шуки әдейілеп бес дән жеуден бас тартты. Саяси себептермен дәннен бас тарту, кейіннен белгілі бір тағамдардан аулақ болып, өлместікке жетуге бағытталған таоистік бігу тәжірибесіне айналды.
Аңыздар
Жазбалар пайда болған кезде Қытайдағы егіншіліктің дамуы кеңінен мифтермен байланысты болды. Бес астық түрін кімнің алғаш енгізгені туралы әртүрлі әңгімелер сақталған:
Хуанди
Хуанди (әдетте "Сары император" деп аударылады), Сима Цзяньнің мәліметінше б.з.д. 2699–2588 жылдары өмір сүрген, сонымен қатар ежелгі мәтіндерде өзінің халқына егіс шаруашылығын үйреткен алғашқы ұстаз ретінде де еске алынады.
Худжи
Худжи (сөздік мағынасы – "Астық Тәңірі") кейде адамзатқа аспаннан дән сыйлаған, ал кейде оны үлгілі өсірген тұлға деп есептеледі. Астық Тәңірі деген атақты Шан әулетінің негізін қалаушы Тан патшасы осы тұлғаға берген, және ол Қытай үкіметіндегі алғашқы лауазымдардың бірі болуы мүмкін.
Археология
Солтүстік Қытайда, Хэбэйдің маңындағы Сары өзеннің орта ағысындағы Наньцзуантоу мәдениеті (б.з.д. – б.з.д. 8500–7700 жж.) ұнтақтау құралдарын қолданған. Шығыс Ішкі Монголиядағы Чжэнлунва мәдениеті (б.з.д. – б.з.д. 6200–5400 жж.) тағам ретінде қара бидайды жеген, мүмкін, оны егіншілікпен өсірген. Жоғарғы Сары өзен бойындағы Дадиван мәдениеті (б.з.д. – б.з.д. 5800–5400 жж.) де қара бидай жеген. Яншао мәдениетінің кезінде (б.з.д. – б.з.д. 5000–3000 жж.) Сары өзеннің халқы арпа, күріш және көкөністермен қатар қара бидайды кеңінен өсірген; қымыз бен жібек тоқыған, бұл жібек шаруашылығының бір түрін көрсетеді; бірақ олар көшпенді және отындық егіс шаруашылығымен шектелген болуы мүмкін. Лонгшан мәдениеті (б.з.д. 3000–2000 жж.) одан дамыған жібек шаруашылығын және нақты қалаларды көрсетті. Оңтүстік Қытайда Янцзы өзеніндегі Пэнтоушан мәдениеті (б.з.д. – б.з.д. 7500–6100 жж.) кейбір жерлерде күріш өсіру құралдарын қалдырған, бірақ типтік орнында емес. Янцзының оңтүстігіндегі Ханчжоу шығанағы маңындағы Хэмуду мәдениеті (б.з.д. – б.з.д. 5000–4500 жж.) күрішті сөзсіз өсірген. Осы аймақтарда табысқа жеткен түрлі халықтар (мысалы, жүздік вьет тайпалары одағы) кейіннен тарихи кезеңде солтүстік қытай династияларымен басып алынып, мәдени жағынан сіңірілген.
Тізімдер
Бұл тізімде бес дақыл (немесе тіпті дақылдардың кең санаттары) туралы әртүрлі нұсқалар бар. Бес дән дәстүрлі түрде Шеннонг Бен Цао Цзингке (神农本草经) қатысты, ол Шеннонгтың өзі жеткізген ауызша дәстүрдің жазбасы деп есептеледі. Біздің заманымыздан бұрын 6 және 5 ғасырларда Конфуций жинаған «Дәстүрлер кітабында» (礼记, Liji) соя (菽), бидай (麦), қарақұмық/жусаны (黍), түлкіқұйрық (稷) және күріш (稻) тізімделген. Тағы бір нұсқада күріштің орнына қанап (麻) қолданылады. Жоғарыда аталған «Хейанчжуань» (黑珍珠) кітабында қарақұмық, күріш, адзуки бұршағы, соя, арпа және бидай бірге, ал сусамы «бес» дән ретінде көрсетілген. Тан дәуіріндегі буддалық ұстаз Даосуаньның «Жеңіл және ауыр мүлікті өлшеу және басқару рәсімінде» (量处轻重仪, Liangchu Qingzhong Yi) бес санат тізімделген: «үй» дән (房谷), «шашыраңқы» дән (散谷), «мүйіз» дән (角谷), «сақалды» дән (芒谷) және «көлік» дән (舆谷). Хуилиннің (慧琳) «Барлық кітаптардың айтылуы мен мағынасы» (一切经音义, Yiqiejing Yinyi (Huilin)) Ян Ченгтианның (阳承天) «Мәндік жинағындағы» (字统, Zitong) суйгу, сангу, jiaogu, qigu және shugu сияқты ұқсас санаттарды келтіреді. Қайырлы тілек тілейтін адамдар кез келген бес бұршақты (мысалы, әртүрлі түсті) кез келген дәннің орнына қолдануы мүмкін. Қытай асүйінде бес дәннің барлығын қолданатын бір рецепт белгілі емес, сондықтан бес дәмдеуіш ұнтағына немесе «сегіз қазына күрішіне» (八宝饭, babaofan) тең келетін дән жоқ. Дегенмен, көптеген, тіпті қытай асүйіндегі көптеген тағамдар дәнді қандай да бір жолмен қолданады: күріш, конжи, лапша, көктемгі орамалар, нан, тофу, вонтон және басқа да пельменьлер тағам ретінде; тәтті бұршақ пастасы толтыру ретінде; жабысқақ күріш орама ретінде, мысалы, цзунцзыде (粽子); күріш және соя сүті мен сусындары; соя соустары мен сусамы майлары; сыра, күріш шараптары және байцзю (白酒) сияқты жергілікті спирттік сусындарды дайындау үшін ашытуға арналған заттар.