Кіріспе

Австралия футболының географиясы – әлемнің 60-тан астам елінде ойналатын Австралия футболының спорты. 2017 жылға қарай 26-дан астам ұлт (Австралияны қоспағанда) әлемдік бәсекелестіктің ең жоғары деңгейі – Австралия Футбол Халықаралық Кубогы үшін күресті. Бұл спорт кәсіби деңгейде тек Австралияда ғана дамыған, барлық штаттарда кәсіби командалар бар және футболдың танымал түрі болып табылады. Дегенмен, ең күштісі (қатысу деңгейі және жалпы қызығушылық бойынша) Солтүстік Территория, Оңтүстік Австралия, Виктория, Батыс Австралия және Тасмания штаттары мен аумақтарында. Квинсленд, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Австралия астанасы аймағында бұл спорт орташа деңгейде танымал. Бұл аймақтар халықтың жартысынан астамын құрайды және Барасси сызығы деп аталатын мәдени айырмашылықтың бөлігі болып табылады, алайда соңғы онжылдықтарда ойыншылар саны айтарлықтай өсті. Соңғы онжылдықтарда көптеген елдерде бұл спорт көрермендер арасында танымал болды. Науруда бұл спорт ұлттық спорт ретінде қарастырылады және әлемдегі ең жоғары қатысу деңгейіне ие. Жаңа Зеландия мен Қытайда да шағын, бірақ өсіп келе жатқан аудиториясы бар, онда Австралия Футбол Лигасының (AFL) соңғы премьерлік матчтары өткізілді. Сонымен қатар, Ппуа-Жаңа Гвинеяда бірнеше онжылдықтардан кейін құлдырағаннан кейін жаңадан жандану байқалып тұр. Тынық мұхитының оңтүстігінде және Үндістан субконтинентінде салыстырмалы түрде жақында таныстырылғалы, бұл спорт, әсіресе Пәкістан, Үндістан және Фиджиде тез дамыды. Үндістанда бұл спортты жергілікті матчтарға мыңдаған жанкүйерлер келеді, рекордтық көрсеткіш – 20 000 адам, Австралиядан тыс ең жоғары көрсеткіш. Әлемдегі ойыншылардың басым көпшілігі әлі де Австралияда болғанымен, Австралиядан тыс спорт 1980 жылдан бері бірнеше жүз ойыншыдан 2017 жылға қарай рекордтық 170 744-ке (Австралияның 549 400-імен салыстырғанда) дейін жылдам өсті. COVID-19 пандемиясына дейін Австралиядан тыс спорт жылына 25% өсімді көрсетті (Австралияның 10% өсімімен салыстырғанда), бұл өсімнің басым бөлігі Азия-Тынық мұхиты аймағынан келді. Қазір Австралиядан тыс елдердегі спортшылардың саны жалпы санының үштен бірін құрайды. Бұл спортшылардың тек бір бөлігі ғана кәсіби деңгейде ойнау мүмкіндігіне ие, сондықтан кәсіби ойыншылардың көпшілігі әлі де Австралиядан шығады. 2017 жылы Викторияда әлемдегі барлық ойыншылардың 30%-ы және австралиялық ойыншылардың 40%-ы болса, кәсіби AFL ойыншыларының 60%-дан астамы жастар футболын осы штаттың құрамасында ойнады, бұл бәсекелестіктің кәсіби клубтарының құрамын да көрсетеді. CodeSports-тің 2023 жылғы зерттеуіне сәйкес, кәсіби AFL өзінің ұлттық және әлемдік деңгейдегі бастамаларын ойыншыларға жол ашуда елемеді, Talent League және AFL Draft арқылы Мельбурнның бай жеке мектептеріне басымдық береді. Ол, Оңтүстік Австралия және Тасмания – әлемдегі жалғыз аймақтар, онда кәсіби AFL ойыншыларының саны тіркелген ойыншылардың үлесінен айтарлықтай жоғары. Барлық кәсіби ойыншылардың 75%-дан астамы осы үш оңтүстік-шығыс штатынан шыққан. Осы кедергілерге қарамастан, Австралияның барлық штаттары мен аумақтарының ойыншылары Австралия Футбол Даңқына енгізілді. 2013 жылы Джим Стайнс қайтыс болғаннан кейін шетелде туып өскен алғашқы Даңқ залының мүшесі ретінде танылды. 2010 жылдан бері халықаралық деңгейде дамыған ойыншылар халықаралық, кәсіби деңгейде немесе екеуінде де матчтарды өткізе бастады, соның ішінде Хеваго Оэа (Папуа-Жаңа Гвинея / AFL) және Даниэль Маршалл (АҚШ / AFLW). Австралия футболы 1910 жылдары әлемге тарады, алайда кодтың ерте халықаралық дамуын зерттеген алғашқы ірі зерттеуде де Мур (2021) «оның отанынан жүйелі қолдаудың болмауы» және сол кездегі VFL (қазіргі AFL) өкілдік футболға, әуесқойлыққа және басқа футбол кодтарының (әсіресе регби) танымалдылығының жаһандық өсуіне немқұрайлы қарағанын Оңтүстік Африка, Жаңа Зеландия және АҚШ сияқты елдерде кодтың соғыстан кейінгі тез төмендеуінің басты себептері ретінде атап көрсетті. Осыған ұқсас себептер 19 ғасырдың соңында Квинсленд пен Жаңа Оңтүстік Уэльстің көп бөлігінде кодтың жоғалуына әкелді. Ұлттық құрама (Жаңа Зеландия) қатысқан алғашқы турнир 1908 жылғы Юбилейлік Австралазиялық Футбол Карнавалы болды. Екі ашық деңгейдегі ұлттық командалар арасындағы алғашқы танылған жекпе-жек 1976 жылы Папуа-Жаңа Гвинея мен Науру арасында Порт-Морсбидегі сэр Хьюберт Мюррей стадионында 10 000-нан астам көрерменнің алдында өтті, оны ПНГ 129 ұпаймен жеңді. Қазір 18 немесе 16 жастағы бірнеше ірі халықаралық турнирлер бар, ең ірілері: Австралия Футбол Халықаралық Кубогы (2002), AFL Europe Championship (2010), Азия Австралия Футбол Чемпионаты (1999) және 49-шы Параллель Кубогы (1999). Жастар арасындағы халықаралық жарыстар да бар, ең ірісі – Океания Кубогы (2009), онда сегіз Тынық мұхиты елдері қатысты. Австралияның толық құрамымен өткен алғашқы халықаралық матч 1977 жылы Аделаидада 17 жасқа дейінгі жасөсперімдер арасында Папуа-Жаңа Гвинеяға қарсы өтті, онда Австралия жеңіске жетті. Алайда, Австралия ересектер деңгейінде халықаралық жарыстарға қатыспаған. 2000 жылдардан бастап Оңтүстік Африканың (2007, 2010) және Жаңа Зеландияның (2012, 2019) ересектер құрамаларына қарсы матчтарға қатыса бастады, сондай-ақ AFL Академиясы және штаттық әуесқой командалары да осы және басқа елдермен, сондай-ақ World XVIII құрама командаларымен күш сынасты. Бұған қоса, Австралиядан шыққан аборигендер мен көпұлтты командалар да халықаралық жарыстарға қатысты, соның ішінде Flying Boomerangs Тынық мұхиты аймағында және 2011 жылғы Австралия Футбол Халықаралық Кубогында OzIM құрама командасы.

Шолу

Австралиялық ережелер бойынша футболдың 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басындағы халықаралық өсуі қарқынды болды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін күрт төмендеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін спорт Тынық мұхиты аймағында, әсіресе Науру, Папуа-Жаңа Гвинея және Жаңа Зеландияда шамалы өсімді басынан өтті. Австралия футболы футбол немесе регби сияқты басқа футбол түрлеріне қарағанда халықаралық спорт ретінде кешірек пайда болды, бірақ 1980 жылдан бері кейбір елдерде әуесқой спорт ретінде едәуір дамыды. Бастапқыда спорт австралиялық диаспорамен бірге өрістеді, көпмәдениеттілікке қолдау көрсетілді және басқа футбол түрлерінен ауысқан ойыншылардың көмегімен дамыды. Папуа-Жаңа Гвинеяда, Жаңа Зеландияда, Оңтүстік Африкада, АҚШ-та, Пәкістанда және Үндістанда мыңдаған ойыншылар бар. AFL халықаралық даму комитеті құрылғанда және IAFC 2002-2006 жылдар аралығында таратылғанда, спорттың де-факто халықаралық басқару органына айналды. Австралия футболы Австралияда кәсіби деңгейде ойналады және басқа елдерде көрсету мақсатында өткізілетін ойындардан басқа, ең танымал көрермендер спорты болып табылады. Бұл ойын көптеген елдерде ойналады, Австралия футбол лигасының және 13-тен астам филиалдас халықаралық басқару органдарының құрамында: AFL Канада, Даниялық Австралия футбол лигасы, BARFL, AFL Жапония, ARFLI, Науру Австралия футбол қауымдастығы, Жаңа Зеландия AFL, USAFL, AFL Оңтүстік Африка, AFL PNG, AFL Самоа, Тонга Австралия футбол қауымдастығы және AFL Германия. Лига сонымен қатар халықаралық кубокқа команда жіберген немесе болашақта жіберуі мүмкін қосымша елдердегі ұйымдармен де жұмыс істейді. Қазіргі уақытта 3 ірі аймақтық ұйым бар, алғашқысы 2008 жылы құрылды. Біріншісі – 11 елден 16 азиялық клубтардың қауымдастығы, кейіннен AFL Азия болып құрылды. Фиджи ойынға қатысқаннан кейін, Австралияны қоспағанда, Тынық мұхитындағы 6 елдің қауымдастығы AFL Океания туымен AFL-ге қосылған қауымдастық құрды, кейіннен Оңтүстік Тынық мұхиты деп аталды. 2010 жылы оған 18 елден тұратын Еуропалық қауымдастық қосылды, ол кейіннен AFL-ге қосылып, AFL Europe деп аталды.

Кәсіби ойыншылар

VFL/AFL-де Австралиядан тыс жерде туған бірнеше ойыншылар болды, ал 1982 жылдан бері Ирландиялық тәжірибе және соңғы кездегі халықаралық стипендия бағдарламалары сияқты бастамалар арқылы Австралиядан тыс жерлерден көптеген ойыншылар шақырылуда. Қазіргі уақытта AFL және AFL әйелдер лигасына шетелдегі әуесқой ойыншылардың жолы шектеулі, бірақ талантты ойыншылар халықаралық турнирлерде танылуы мүмкін. 2020 жылы американдық Даниэль Маршалл АФЛ әйелдер лигасының тарихында АҚШ Футбол лигасының «Аризона Хоукс» клубынан алғашқы ойыншы болып көзге түсті. Маршалл тікелей АҚШ-тан алынбады, алдымен 2018 жылы «Батыс Булдогс» клубымен кәсіби сынаққа қабылданды, содан кейін клубтың VFLW командасымен келісімшарт жасасты. 2022 жылы Папуа-Жаңа Гвинеялық Хеваго Оэа АФЛ-де ойнаған шетелдік клубтың («Порт-Морсби АФЛ» клубының «Гордон Кокофас») алғашқы ер ойыншысы атанды. Оэа 2018 жылы Папуа-Жаңа Гвинея және Оңтүстік Тынық мұхиты құрамаларында ойнағаннан кейін «Голд-Кост» академиясының бағдарламасы бойынша келісімшартқа отырды. Ол «Голд-Кост» қаласында жергілікті жарыста «Бродбич» командасы үшін ойнады, содан кейін жаңа ойыншы тізіміне еніп, AFL-де дебют жасады.

Бастапқы жылдары: 1868-1910 жылдар

Ойын Австралияда қалыптасқан сайын, әлемнің түкпір-түкпірінде де тарала бастады. Жаңа Зеландияда ол 1868 жылға дейін, ал мүмкін одан да ертерек ойналған, Нельсон мен Веллингтон клубтары регбидің қарқынды өсуіне қарамастан, осы ережелерді қабылдады. Бірақ 1914 жылға дейін ойын жоғалып кеткенге дейін күресіп келді. Ирландиядағы Австралия футболының тарихы туралы кейбір ирланд тарихшылары, соның ішінде Пэдди Бегли, 1874 жылы Керри округіне Австралияның алтын кендерінен оралған ирландтармен бастау алғанын айтады. Басқа ирланд тарихшылары бұл елдегі гэль футболының қалыптасуына осы оқиға негіз болды деп санайды. Шотландиядағы Австралия футболы 1888 жылы Эдинбургте, ал Англиядағы Австралия футболы Лондонда басталды, содан кейін келесі жылдары осы елдерде де тарады. Ұлыбританиядағы ойын келесі ғасырға дейін сақталды, бірақ футбол мен регбидің қалыптасқан ережелеріне байланысты кеңінен таралмады. Оңтүстік Африкадағы Австралия футболы 1886 жылы Витватерсранд алтын кеніндегі ағынмен басталды, бұл Йоханнесбургке көптеген австралиялықтарды әкелді, ал Оңтүстік Африканың алтын кендерінде көптеген көшпенділер қоныстанды. 1904 жылғы естеліктерде Оңтүстік Африкадағы Австралия ойыны туралы "Мартиннің Австралиялық футбол жөніндегі нұсқаулығы" атты кітапқа сілтеме жасалады. Онда алтын кендеріндегі әртүрлі ұлттардың алғашқы футболшылары футбол, регби және Австралия футболын кезекпен ойнағандығы айтылады. Бұл соғыс басталғанға дейін болды, австралиялықтар басқа ұлттарды өз ойындарында жеңіп, Австралия футболының ең шебер екенін көрсетті. 1896 жылы желтоқсанда Австралиялық крикет қауымдастығының мүшелері құрған Йоханнесбургтегі Олд Вандерс футбол клубы елдегі алғашқы белгілі клуб болды. Дурбандағы ойынды ұйымдастырушылардың бірі 1906 жылы Джордж Корнелиус болды, ол 20 жасында Порт-Мелбурн футбол клубының ең жас капитаны болып, матчтарды ұйымдастыра бастады. Ол жердегі ойын 1914 жылға дейін жалғасты. Канададағы Австралия футболы 1905 жылы Британдық Колумбияда басталды, 6-шы полктің канадалық туған капитаны Роберт Нельсон Дэви Австралияға жоспарланған сапарға дайындық ретінде 101-ші канадалық кадет корпусының студенттерін оқыта бастады. Ойын Британдық Колумбиядан тыс жерлерге тараған жоқ және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін тоқтатылды. Австралия футболы АҚШ-та 1906 жылы Висконсин штатында басталды, Австралиялық регби ойыншысы Пэт О'Ди және оның үлкен ағасы, жаттықтырушысы Эндрю (Висконсин университетінің атлетика клубының және американдық футбол жаттықтырушысы) Виктория футбол қауымдастығының ережелерін (бұл лига AFC-ге мүше болмағандықтан) алып, Висконсин-Мэдисон университетінің студенттерін жаттықтыра бастады. 1909 жылға қарай ол Калифорния, Иллинойс және Пенсильвания мектептеріне тарады және елдегі ойын 1920-жылдарға дейін Калифорнияда жалғасты. Жапониядағы Австралия футболы 1910 жылы Токиодағы төрт орта мектепте басталды, бірақ ол елде ұзаққа созылмады және 1912 жылға дейін ғана жалғасты деп есептеледі.

Бірінші дүниежүзілік басқарушы орган және алғашқы халықаралық бәсеке

Жаңа Зеландияда, Австралияға жақын орналасқандықтан, мықты лига құрылып, спорт 20 ғасырдың басына қарай 115 клубқа дейін тез өсті. Ойын онда таралған сайын, ол Австралазиялық футбол деп аталды, ал Жаңа Зеландиядан келген делегаттар жаңа құрылған Австралазиялық Футбол Кеңесіне (AFC) қосылды. AFC-ге бастапқыда Виктория мүдделері жетекшілік етті, ал VFL-дің Кон Хики басқарды. Жаңа Зеландия ешқашан Австралиямен жарыспаған, бірақ Австралия футболының 50 жылдығын мерекелеу үшін 1908 жылы Мельбурнда өткен карнавалға команда жіберуге сәтті әрекеттенді, соның нәтижесінде Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинслендті жеңді. Екі жыл өткен соң, Австралияның Виктория және Оңтүстік Австралия өкілдері оны кеңестен шығару науқанын бастады, ол 1914 жылы толығымен сәтті аяқталды. 1906 жылы Оңтүстік Африкадағы жаңа құрылған клубтардың делегаттары Жоханнесбург, Претория және Дурбан клубтарының ойыншыларынан тұратын VFL-ге қарсы ресми матч өткізуді сұрады, бірақ Виктория лигасы оны қарастыратынын мәлімдеді, алайда ұсынылған матч өткізілмеді. Австралиядағы "Ойыннің әкесі" атанған Х.К.А. Харрисон 1908 жылғы карнавалдан Оңтүстік Африканы шеттету туралы AFC шешіміне кейін өкініш білдірді. АҚШ және Канада 1911 және 1912 жылдар аралығында бір-бірімен және Батыс Австралия демешілік еткен жасөспірімдер командасымен жарысты. Турлар көбінесе сәтті болғанымен, AFC-нің турларды санкцияламауы екі елдің жаңадан құрылған басқару органдарына үлкен стресс туғызды. Дегенмен, АҚШ-тағы спорттың дамуы соншалықты жоғары болды, 1914 жылы Австралазиялық Футбол Кеңесінен өзінің аға командасын турнеге жіберуді сұрады, бірақ AFC оған жауап бермеді. Жапония да 1911 жылы халықаралық матчтар өткізуді сұрады. AFC, Батыс Австралияның Солтүстік Америкаға жасаған туры қаржы жетіспеуінен бұрын Жапонияны да қамтуды жоспарлаған еді.

VFL және AFC-тің ұлттық күн тәртібі

Австралия колониялары федерациясынан кейін ойынды басқарушы органдар өз тәсілдері бойынша тым жабық болды. Әсіресе, ғасырдың ортасына дейін ойынның жетекші лигалары, жаңа құрылған және күшейіп келе жатқан VFL (және шамалы дәрежеде Оңтүстік Австралия лигасы) шетелдегі жарыстарға қолдау көрсетуде, өз мәртебесіне ең аз қауіп төндіретін деп саналған аймақтарға басымдық берді. Олар ойынның ірі дамыған елдерде дамуына қатаң қарсы болды. Ұлыбритания спортының өсуімен және Австралиядағы олардың кәсібилігінің артуымен, сондай-ақ Австралия ойындарына әлемдік қызығушылықтың күшеюімен, Австралазиялық футбол кеңесі (VFL басшылығымен) 1906 жылы ойынды дамыту жөніндегі ішкі саясатты қабылдады. Кеңестің саясаты сол кездегі Австралияның күшті ұлтшылдығын көрсетті: "бір ту, бір тағдыр, бір футбол ойыны" – ұлттық код ретінде барлық матчтар Австралия туы астында, мүмкіндігінше Австралияда жасалған доппен, бүкіл елдің қатысуымен өтуі керек. Кеңес мүшелері Австралиядағы жетекші статусын Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинслендтегі нарық үлесін арттыру үшін барлық жарнамалық ресурстарды жұмсау арқылы жақсырақ қорғай алатындарына сенді. Регбимен қатар өмір сүру және жалпыға ортақ футбол кодексі туралы үміт, ойынның өсуін ұлттық (және халықаралық) бақылауда ұстау мақсатының бір бөлігі болды. Саясатта дауыс беру құқығы бар Жаңа Зеландияға 1908 жылғы фестивальге команда жіберуге рұқсат берілсе де, ол турлық командаларды жібермеуді және қаржылық қолдауды кезең-кезеңмен тоқтатуды білдірді, бұл Австралиядан тыс ойынға елеулі қаржылық және логистикалық кедергілер келтірді. Ұлтшылдық саясатты 1908 жылы бұрынғы ойыншы Альфред Дикиннің 1908 жылғы фестивальдің ашылуында жасаған премьер-министрлік сөзі нығайтты және жарты ғасырдан астам уақыт бойы басқарушы органның халықаралық саясатын анықтады. 1907 жылы сол кездегі AFC президенті Кон Хики ойын шетелде ойналғанына қарамастан, басты назар штаттар аралық жарысқа аударылуы керек екенін және танымалдылығы артып келе жатқан жерлерде "регбиді" ығыстыруға ниет жоқ екенін мәлімдеді. Жылдам өсуге қарамастан, Кеңес жарнамалық бюджетінің барлық 20% ғана халықаралық деңгейде ойынды насихаттауға бөлді (толығымен Жаңа Зеландияға), ал қалған бөлігі Жаңа Оңтүстік Уэльске (50%) және Квинслендке (30%) бөлінді. Бұл қадам көре алмастық болып шықты, өйткені Далли Мессенджердің кодты ауыстыруының жарнамалық әсері, Викториялық ережелердегі шеберлік сияқты көркемдік дағдыларын көрсетуімен танымал болды, және бұл Жаңа Оңтүстік Уэльсте регби лигасының жылдам өсуіне әкелді. Регби лигасының өсуі Квинсленд пен Жаңа Зеландияда да күшті өсімге ұласты, бұл Австралия футболын одан әрі көлеңкеге түсірді.

Төмендеу және үзіліс

Бірінші дүниежүзілік соғыста австралиялық әскерилер бұл ойынды әлемнің түкпір-түкпірінде ойнады, әсіресе Мысырда, сондай-ақ Еуропада – Францияда, Бельгияда және Англияда. Жалпы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австралия футболына халықаралық қызығушылық пен қолдау мүлдем тоқтап қалды делінеді, бірақ бірнеше онжылдыққа созылған шағын жанкүйерлер тобының бар екенін көрсететін дәлелдер бар. Сондай-ақ, ойынның әкімшілері, кем дегенде Виктория штатында, спортты шетелде насихаттауға ешқандай қызығушылық танытпады. 1920 жылға қарай Австралиялық сарапшыларға Австралиядан тыс жерлердегі ойынның күйреп бара жатыны анық болды. Сиднейдегі регби лигасының комментаторлары Австралиялық регби Оңтүстік Африка мен Жаңа Зеландияда дерлік жойылғанына риза болды, ал регби, керісінше, Ұлыбританияның күшті қолдауымен гүлденіп өсті. Соғыстан кейін Науру жергілікті үлкен және кіші жарыстармен ең танымал спортқа айналды. ХХ ғасырдың үштен екі бөлігінде бұл спортта халықаралық жарыстар толығымен тоқтатылды. Австралиялық экспатрианттардың шетелдегі алтын кендерінен және әскери міндеттен оралуы, сондай-ақ Австралияның әлемдік аренадағы төмен беделі, осы кезеңде ойынның дамуына аз мүмкіндік берді. Жаңа Зеландиялық делегаттардың қайтарылуымен спорт «Австралия футболы» деген атауға қайта оралды және Австралия футбол кеңесі басқара бастады. Австралиялық лигалар мен басқару органдары, негізінен отандық жарыстардың өсуіне баса назар аударғандықтан, 1950 жылға дейін ойынды дамытуға немесе насихаттауға көп күш жұмсаған жоқ. Кеңестің рөлі негізінен мемлекетаралық сынақ матчтарының маңыздылығын қадағалаудан тұрды. Дегенмен, Австралиядан тыс жердегі ең ұзаққа созылған матч – Англиядағы Оксфорд пен Кембридж арасындағы жыл сайынғы «Варсити» матчы 1921 жылдан бері үздіксіз өткізіліп келеді және Оксфордта «жартылай көк» мәртебесіне лайық қатаң бәсекелестікке айналды. Алайда, осы матчтан басқа, Англияда бұл ойын сирек ойналды.

Жаңғыру

Австралия футболы 1944 жылы Жаңа Гвинея территориясына және 1948 жылы Папуа территориясына енгізілді. Екінші дүниежүзілік соғыста кейбір әскерилер шетелде, әсіресе Малайзия, Индонезия, Египет және Алжирде осы ойынды ойнады. Вьетнам соғысы кезінде әскерилер тіпті жергілікті вьетнамдықтармен матчтар өткізді. 1960 жылдары Австралия лигалары ойынды Австралиядан тысқары жерлерге таратуға қызығушылық таныта бастады. 1963 жылы АҚШ-та алғашқы Австралия футбол ережелері бойынша көрмелік матчтар өтті. Австралияның штаттық лигалары келесі онжылдықтарда осылай өзін жарнамалауды кейде қолданды. 1967 жылдан бері Австралия және Ирландия командалары арасында әртүрлі гибридтік, келісімдік ережелер бойынша көптеген матчтар өтті. 1984 жылы Халықаралық футбол ережелері бойынша алғашқы ресми өкілдік матчтар өткізілді, және осы ойындар қазан айында жыл сайын өткізіліп келеді, қазір көпшіліктің қызығушылығын оятып, көп көрерменді тартады және теледидарда тұрақты көрсетіледі. Жаңа Зеландия 1974 жылы жергілікті жарысты қайта бастады. Порт-Морсбидегі сэр Хьюберт Мюррей стадионында 10 000-нан астам көрерменнің алдында өткен Папуа-Жаңа Гвинея және Науру ұлттық командалары арасындағы алғашқы толық халықаралық сынақ матчын PNG 129 ұпаймен жеңіп алды. Содан бері Австралия осы спортта теңдесі жоқ және халықаралық деңгейде сирек қатысады. Ойынның халықаралық жақтарына қатысты осы және басқа да жетістіктерге қарамастан, Австралия БАҚ-та шетелдегі жаңалықтар сирек жарияланады.

1980 және 1990 жылдар

1980 жылдардың соңында VFL-дің сәтті көрме матчтары көп көрермендерді қызықтырды және Жапония мен Канадада жаңадан құрылған жергілікті жарыстарға бастау берді. Австралиялық БАҚ Лондон мен Жапониядағы VFL клубтарының матчтарына көңілсіздік танытты. Осы онжылдықта спорт алғаш рет Солтүстік Америка мен Ұлыбританияда теледидардан көрсетілді. Кейбір ұлттар формалды емес тәсілдерге жақсырақ жауап береді және көптеген спорттық үрдістер ресми ұйымдастырылған бағдарламалардың шегінен тыс пайда болады. Мысалы, австралиялық футбол 2003 жылға дейін Тонгада ресми түрде құрылмаса да, 1985 жылдан бастап мектептерде бейресми матчтар өткізілді.

Ойынның таралуы

Австралия футболының халықаралық деңгейде дамуына ең үлкен кедергілер дәстүрлі түрде қашықтық, алаңдардың қолжетімділігі және ойыншылар саны болды. Әдетте ойынға 36 ойыншы қажет болатындықтан, ал крикет алаңындай сопақ алаңды ұйымдастыру кеңістігі шектеулі және жанкүйерлер шашыраңқы орналасқан елдерде қиындық тудыруы мүмкін. Бұл факторлар Папуа-Жаңа Гвинеяда немесе Жаңа Зеландияда мәселе болмаса да, Еуропа, Азия және Америка лигалары үшін үлкен қиындықтарға айналды. Бұл кемшілік кейбір ұйымдастырушылардың ойынның өзгертілген нұсқаларын қабылдауы арқасында артықшылыққа айналды, мысалы, тоғыз адамнан құрылған командалар, бұл аз ойыншы және аз кеңістік талап етеді. 1980-жылдардың соңында ұйымдастырушылар бейімделген кезде Жапонияда (1987), Англияда, Данияда және Канадада (1989) әуесқой лигалар құрылды. Жапония мен Канададағы жағдайларда бұл VFL көрмелік матчтарының тікелей нәтижесі болды. 1990-жылдары австралиялық диаспора кеңірек тарады және Швецияда (1993), Германияда (1995), АҚШ-та (1996), Аргентинада, Испанияда, Самоада (1997) және Оңтүстік Африкада (1998) әуесқой бәсекелестік өсті, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азияда негізделген көптеген экспат командалары пайда болды. 1993 жылы Оңтүстік Африкаға қызығушылық артып, күшті WAFL клубы Subiaco және SANFL-ден Norwood 1994 жылы Йоханнесбургте екі матч өткізу жоспарлады. Осы кезеңде VFL AFL болып өсті және ұлттық және халықаралық аудиторияның ықпалын күшейтті. Спорт туралы ақпарат AFL көрмелік матчтары, культтік телешоулар және интернет байланысы арқылы тарады. Солтүстік Америка жанкүйерлері Австралия футболын жақсарту үшін арналған AFANA ұйымын құрды. Австралияның басқару органдарындағы консерваторлар (кейін AFL болды) ойын ережелеріне сәйкес ойналмаған матчтарды санкциялауға жасырады және AFL бастапқыда ойынды дұрыс өлшемдегі алаңда ойнамаған немесе әр командада 16 ойыншыдан аз болған лигаларды мойындамады. 1990-жылдардан бері бұл көзқарас біршама өзгерді және AFL және басқа да даму ұйымдары шетелдегі ойынның дамуына тікелей үлес қосты.

Дүниежүзілік басқарушы органның құрылуы

Халықаралық австралиялық футбол кеңесі (IAFC) 1995 жылы Арафура ойындарында футбол алғаш рет өткеннен кейін құрылды. 1998 жылдан бері AFL-дің халықаралық саясатының бір бөлігі ретінде қолдау көрсетілген Barassi International Australian Football Youth Tournament турнирі басқа елдерден келген бірнеше жасөспірім командаларын қабылдады. 2000 жылдан бастап Ирландия (2000), Тонга (2002), Шотландия, Франция және Қытай (2005) сияқты елдерде жаңадан құрылған жарыстар ұйымдастырылды. Телевизия мен интернет Австралиядан тыс жерлерде ойынның танымалдылығын арттыруға көмектесті. Сәтті Арафура ойындарының нәтижесінде шабыттандырылып, 2002 жылы Мельбурнда IAFC және AFL бастамасымен бірінші Австралия футбол халықаралық кубогы өткізілді. Бірінші Халықаралық кубок Австралиядағы ойынның халықаралық жақтарына қызығушылықтың өте шағын бастауын белгіледі. 2002 жылғы Халықаралық кубокта AFL, IAFC және халықаралық командалар арасында өткен келісімдерде мүше елдердің бірауыздан шешімі бойынша AFL спорттың де-факто әлемдік басқарушы органы болып тағайындалды, командаларға байланысты лигалар AFL-мен бірікті. IAFC-тің қоғамдық байланыстар жөніндегі өкілі Брайан Кларк бұл шешімге қарсылық көрсетіп, ұйымды бұрынғы атауымен жалғастырды. Аталған ұйым 2005 жылы таратылып, спорттың әлемдік басқарушы органы екендігі туралы барлық мәлімдемелерден бас тартып, Aussie Rules International даму ұйымымен алмастырылды.

21 ғасыр

Соңғы жылдары бұл ойын әсіресе Папуа-Жаңа Гвинея мен Жаңа Зеландияда күшті өсімді көрсетті. Пайыздық көрсеткіштер бойынша, олардың өсуі Австралиядағы спорттың өсуімен салыстырғанда жоғары, ал жалпы ойыншылар саны кемінде 100 000 адамды құрайды, бұл Австралияның ашық деңгейдегі жоғары бәсекелестікке қатысу мүмкіндігін біраз уақытқа дейін күмәнді етеді. 2004 жылы "World Footy News" деп аталатын еріктілер тобы өз веб-сайты арқылы австралиялық футболдың халықаралық аренадағы өсуін жариялап, халықаралық футбол жаңалықтарының маңызды көзіне айналды. Олар алғаш рет Халықаралық кубоктар (2005 және 2008) туралы толыққанды мәліметтер ұсынды. Олардың веб-сайтында "Австралия футболын бүкіл әлемде насихаттау және клубтар, лигалар мен австралиялық футболды ойнайтын және қолдайтын адамдар арасында байланыс орнату үшін құрылды" делінген. 2004 және 2007 жылдар аралығында басқа да үнемі жаңартылатын ақпарат көздеріне OziRulzGlobal, Fourth Quarter және AFL веб-сайтының "International Leagues" бөлімі кірді. 2005 жылы, ішкі жарыстардың сегіз жылдық өсуінен кейін, Оңтүстік Африка үкіметі австралиялық футболды "жаңа Оңтүстік Африканың" спорты деп жариялап, оны мемлекеттік қаржымен қолдады. 2006 жылы Пакистан, Индонезия, Каталония, Хорватия, Норвегия, Бермуд және Шығыс Тимор ойынды жүргізетін елдер қатарына қосылды. 2006 жылдың 3 шілдесінде AFL шетелдік лигаларды қолдау үшін Халықаралық даму комитетін құрғанын мәлімдеді. AFL ойынды басқа елдерде дамытып, әлемнің түкпір-түкпірінен келген жоғары сапалы командалардың қатысуымен халықаралық деңгейде өткізуді жоспарлап отыр. AFL кодекстің 150 жылдығына орай 2008 жылдан бастап үш немесе төрт жыл сайын Халықаралық кубок өткізуді көздеп отыр. AFL-дің ойынды халықаралық деңгейде насихаттауға деген қызығушылығынан кейін, австралиялық БАҚ-тағы жарияланымдар күрт өсті. 2007 жылдың 14 сәуірінде Австралияның 17 жасқа дейінгі құрамасы Оңтүстік Африканың Потчефструм қаласындағы Солтүстік-Батыс крикет стадионында екі елдің ұлттық құрамалары арасындағы алғашқы халықаралық матчта Оңтүстік Африкаға қарсы өнер көрсетті. Австралиялықтар 162:12 есебімен жеңіске жетті. Сол айда Auskick сияқты "FootyWILD" атты үлкен жасөспірімдер бағдарламасы іске қосылды. 2013 жылдың 25 сәуірінде Жаңа Зеландияның Веллингтондағы Westpac Stadium-да Сидней Суанс және Сент-Килда Сентс арасындағы Австралиядан тыс өткен алғашқы премьерлік матч 22 000-нан астам көрерменді тартты. Келесі екі жылда бұл іс-шараға келушілер саны азайды және 2015 жылдан кейін Жаңа Зеландиядағы матчтар тоқтатылды.

Халықаралық бәсекелестік

Австралия футболының алғашқы толыққанды халықаралық қарсыласы Жаңа Зеландия болды. 1908 жылы Австралия футболының 50 жылдығын мерекелеу үшін Юбилейлік Австралиялық футбол фестивалі өткізілді. Жаңа Зеландия (сол кезде барлығы 115 клубты білдіретін) фестивальде Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Квинслендті жеңіп, бірақ Виктория мен Тасманияға есе жіберді. 1995 жылы Австралияның Солтүстік территориясы, Дарвин қаласында өткен Арафура ойындары Австралия футболын көрсету спорты емес, жарыс спорты ретінде қабылдаған алғашқы халықаралық спорттық шара болды. Папуа-Жаңа Гвинея алтын медальді жеңіп алды және келесі ойындарда сақтап қалды. Ойындарда Австралия ережелері бойынша жарысқан басқа командалардың ішінде Жапония, Науру және Солтүстік территорияның аборигендер командасы болды. 1995 жылғы ойындардан кейін Халықаралық Австралия футбол кеңесі (IAFC) құрылды. Арафура ойындарының сәтті жарыстарынан шабыттанған, IAFC-нің соңғы әрекеті ретінде және AFL-мен бірлесіп 2002 жылы Мельбурнда бірінші Австралия футбол халықаралық кубогы өткізілді. 2002 жылғы кубокқа әлемнің 11 командасы қатысты, олардың барлығы австралиялық емес ойыншылардан құралды. Төртінші Австралия футбол халықаралық кубогы 2011 жылы Мельбурн мен Сиднейде AFL ұйымдастыруымен өтті, онда рекордтық 18 команда бақ сынасты. Ирландия, АФЛ халықаралық кубогының барлық финалына қатысқан Папуа-Жаңа Гвинеяны жеңіп, екінші титулын жеңіп алды. Кейбір австралиялық эмигранттар қатысқан басқа да халықаралық жарыстар ұйымдастырылады, соның ішінде 2005 жылы Лондонда алғаш рет өткен Еуропа кубогы, онда он команда өнер көрсетті. 2007 жылы кубок Гамбургте 12 командамен өткізілді. 2013 жылы Шығыс Азия Австралия футбол лигасы құрылды, оған Камбоджа, Малайзия, Таиланд, Вьетнам, Сингапур, Джакарта және Лаос қатысты. Сондай-ақ Оңтүстік Қытай Австралия футбол лигасы Гонконг, Макао, Ландау және Гуанчжоу қалаларынан үш командадан тұрады.

Әлемдік рейтингтер

AFL әлемдік басқарушы орган деп есептелгенімен, ол өзі нақты санкцияламаған ойындардың статистикасын жарияламайды. 2009 жылға қарай, әлемдік рейтингілерді біріктіруге жасалған жалғыз әрекет World Footy News веб-сайты болды, ол 2008 жылы Австралиядан (1-орын) Үндістанға (22-орын) дейін 22 елді тізімдеді. Қай елдің қарастырылуға лайықты екендігі туралы толық критерийлер келтірілді, алайда рейтингтер соңында ресми емес деп танылды және басқа ешқандай жүйе болмағандықтан ғана маңызды болып саналды. 2008 жылғы ресми емес Австралия футбол әлемі рейтингісі.

Халықаралық ережелер Австралия мен Ирландия

1998 және 2017 жылдар аралығында жыл сайын Австралия футбол лигасының ең жақсы кәсіби ойыншылары мен Ирландияның Гейлдік атлетикалық қауымдастығының әуесқой ойыншылары арасында «Халықаралық ережелер сериясы» деп аталатын гибридтік матчтар сериясы өткізілді. Ережелер екі спорт түрінің арасындағы келісім болып табылады, дөңгелек доп пен тіктөртбұрышты алаң қолданылады. Австралиялық футболға тән қатал тәсілдерге рұқсат беріледі, бірақ бұл ирландтық ойыншылардың наразылығын тудырды. Серияның барлық кездесулерінде екі команда да 10 рет жеңіске жетіп, тең түсті. Ирландия командасы жылдамдығымен және шеберлігімен, ал Австралия командасы күшімен және қуатымен белгілі – бұл екі спорт түріндегі қалыптасқан дағдылар.

Жоғары деңгейдегі адвокаттар

Халықаралық футбол Австралияда кең таралмаған, бірақ бірнеше танымал австралиялықтар оны қолдауға көшкендіктен, бұл мәселе БАҚ-та жиі қозғалуда. Рон Барасси, Кевин Шиди, Джим Стайнс, Пол Рус, Роберт ДиПиердоменико, Майкл Лонг, Гарри Лион, Питер Шваб, Гай МакКенна, Гленн Арчер, Джейсон Маккартни, Уэйн Швасс және Майкл Мал сияқты жоғары деңгейдегі австралиялық футболшылар халықаралық футболға қатысқан, қызығушылық танытқан немесе оған әуес болған. Дэвид Родан, Алипате Карлиле, Джимми Бартел, Джейсон Акерманис, Аарон Эдвардс және Брэд Моран да осы тақырыпта өз пікірлерін білдірген немесе қызығушылық танытқан. Бұрынғы AFL ойыншылары Марк Заноти мен Джон Айронмонгер шетелде тұрып, клубтар құруға тікелей қатысты. Джон Со, Эдди МакГайр және Тиффани Черри сияқты футболшы емес адамдар да БАҚ-та осы ойынның шетелде ойналуына немесе тамашалануына қызығушылық білдірді.

Әйелдер арасындағы жарыстар

Австралияда ондаған жылдар бойы штат және жергілікті деңгейде көптеген әйелдер лигасы болды. AFL өткен бірнеше жыл бойына көрме матчтарын өткізгеннен кейін, бірінші жартылай кәсіби әйелдер австралиялық футбол лигасы AFLW 2016 жылдың соңында құрылды. 2017 жылы өткен алғашқы маусым AFL үшін үлкен жетістік деп есептелді. Лига 2019 мен 2022 жылдар аралығында бірнеше рет кеңейтілді, қазір әр AFL клубының ерлер және әйелдер командалары бар. Халықаралық деңгейде әйелдер австралиялық футболы бірнеше елде, әсіресе Ұлыбританияда, Солтүстік Америкада және Еуропа мен Азияның кейбір аймақтарында әуесқой деңгейінде ойналады. 2011 жылдан бері оннан астам команда Австралия футбол халықаралық кубогында өз елдерін өкілдік етті. Ирландия және Канада осы уақытқа дейін үстемдік танытты, олар бұл жарыста әйелдер арасындағы ірі финалға шығуға лайық болған жалғыз командалар. «Баншис» деген лақап атымен танылған Ирландия командасы 2017 жылғы турнирдің ірі финалында Канаданы бар болғаны төрт ұпаймен жеңіп, соңғы жеңімпаз атанды.

Жасөспірімдер арасындағы жарыстар

Қазір бірнеше елде жастар арасындағы Австралия ережесі бойынша ойынды дамыту бағдарламалары іске қосылған. Бұл елдердің қатарында Папуа-Жаңа Гвинея, Жаңа Зеландия, Самоа, Тонга, Науру, Дания, Оңтүстік Африка, Англия, Индонезия, АҚШ және Канада бар. ПНГ, Оңтүстік Африка және Жаңа Зеландияда қатысушылардың саны өте жоғары, көбінесе бұл AFL қаржыландыру деңгейіне байланысты, бірақ Канада мен Ұлыбританиядағы жеке бастамалар да маңызды нәтижелер көрсетті. 1998 жылдан бері Австралия Футбол Лигасының халықаралық саясатының бөлігі ретінде қолдау көрсетіліп келе жатқан Барасси халықаралық жастар Австралия футбол турнирінде осы елдердің көптеген жасөспірімдер командалары қатысты. Австралиядан тыс жерде Англия мен Дания арасында 2005 жылғы қазан айында Данияның Фарум қаласында өткен алғашқы толық құрамды жасөспірімдер арасындағы халықаралық Австралия футбол матчы өтті. 2006 жылы Альф Эдди құрған Джакарта Булдогс Австралия футбол клубы – Жакартадағы 18 жасқа дейінгі шетелдік және жергілікті студенттерден құралған Австралия футбол клубы. Бұл команда Панкавати Иглз, Депок Гарудас және Джакарта Бинтангс сияқты жергілікті командалармен ойнады, сондай-ақ 2008 және 2009 жылдары Азиялық Австралия футбол чемпионатына қатысу үшін Сингапур мен Малайзияға сапарлады. Бұл екі жылдың екеуінде де "Булдогс" жеңіске жетті. Қазіргі уақытта Солтүстік Америка, Скандинавия және Тынық мұхиты сияқты аймақтарда халықаралық жастар Австралия футболының қатысушыларының саны артып келеді.

Оңтүстік Африканың AusAID жобасы

AusAID қаржыландыратын жоба 2003 жылы Оңтүстік Африкадағы жасөспірімдердің дамуы үшін басталды. Бұл жобаға Австралиялық Волонтерлер Интернешнл көмек агенттігі AFL Auskick сияқты бағдарламалармен серіктестік ете отырып қолдау көрсетеді, ал демеушілікті Tattersalls және Оңтүстік Африканың Солтүстік-Батыс Спорт академиясы жүзеге асырады.

Австралиялық мектептер (Англия)

Тағы бір қаржыландырылатын кіші жоба – «Австралия ережелері бойынша мектептер Ұлыбритания», ол Спорт Англиясымен қаржыландырылады және Англияның AFL және Еуропаның AFL ұйымдарымен үйлестіріледі. Бұл жоба ағылшын мектептерінің онға дейін семіздікпен күресу мақсатында мектептік оқу бағдарламасына Австралия ережелерін енгізуіне мүмкіндік берді.

Қытай AusAID жобасы

2006 жылдың ақпан айында AFL, «Мельбурн» футбол клубы, Мельбурн қалалық әкімдігі және AusAID арасындағы бірлескен жоба, Пекиннің оңтүстік-шығысында орналасқан 10 миллиондық Тяньцзинь қаласына Австралия жас елшісін жіберу және Қытайда Австралия футболын дамыту мақсатымен жарияланды.

Тынық мұхит аймағындағы AusAID жобалары

2005 жылдан бері Тонга мен Самоада AusAid жобалары аясында толық жұмыс күнімен даму бойынша мамандар жұмыс істеп келеді.

Халықаралық ойыншылар

Жапониялық Мичито Сакаки 2006 жылдың ақпанында Солтүстік Сидней Овалында өткен көрме матчында Сидней Суанс клубына қарсы Эссендон футбол клубы сапында ойнағасын AFL деңгейінде ойнаған алғашқы халықаралық ойыншы атанды. 2009 жылы канадалық регбиші Майк Пайк Сидней Суанс клубына қосылды және 2009 жылғы 7-раундта Джилонг клубына қарсы өзінің алғашқы ойынын өткізді, бұл ресми лига матчтарында ойнаған алғашқы ирландиялық емес халықаралық ойыншы болды.

Гейл тілінен аударғандар австралиялық футболға

Австралия бірнеше ирландтық гэль футболшыларын австралиялық футболға (Aussie Rules) шақырды. Гэль футболы көбінесе әуесқойлық деңгейде өтеді, ал AFL кәсіби лига болғандықтан, қаржылық тартымдылық зор. 1980 жылдары Мельбурн футбол клубы Джим Стайнсты шақырды, ол VFL/AFL тарихындағы ең сәтті ирланд футболшысы атанды және Браунлоу медалін жеңіп алды. Осыған шамалас уақытта клуб шотландтық Шон Уайтты да қатарына қосты. Жақында Сидней Суанс клубы ирландтық Тадж Кеннеллиді шақырды, ол клуб сапында чемпиондыққа ие болды және Австралияға қарсы Ирландия құрамасынан өнер көрсетті. Карлтон футбол клубы Сетанта О’Айлпин мен Айзек О’Айлпин ағайындыларымен тәжірибе жасады, сондай-ақ Карлтон футбол клубы қазір «Джилонг» клубында ойнайтын қорғаушы Зак Туохиді таңдады. «Коллингвуд» футбол клубы Мартин Кларкты, ал «Брисбен Лайнс» клубы Колм Бегли мен Брендан Куиглиді халықаралық жаңадан келген ойыншылар тізіміне қосты. Гэль атлетикалық қауымдастығының (GAA) алаңдаушылығы артып келе жатқандықтан, 2006 жылы AFL GAA-мен келісім жасап, жас гэль футболшыларын шақыру санын шектеді.

Австралиялық футбол американдық футболға (Гридридрон) ауысады

Австралия футболшыларды НФЛ-ге экспорттады. 1980 жылдардан бері көптеген AFL ойыншылары американдық футболдағы пұнтерлер ретінде өзін сынап көрді. Арнайы командалар позициясы австралиялық футболшылардың жиі қолданатын, ұзақ қашықтыққа допты тебу дағдыларын қажет етеді, әсіресе орталық шабуылдағы және толық шабуылдағы ойыншылар үшін. Пұнтер позициясы НФЛ командасындағы ең аз бағалы позициялардың бірі болғанымен, пұнтерлер мен тепкіштердің орташа жалақысы шамамен 860 000 АҚШ долларын құрайды, бұл AFL ойыншыларының орташа жалақысынан (221 000 австралиялық доллары) жоғары. Бұл позиция физикалық тұрғыдан аз талапты болғандықтан, зейнетке шығуға дайындалып жатқан ойыншылар үшін де тартымды.

Халықаралық танылу

Австралиялық футбол Олимпиада ойындары мен Достастық ойындарында әлі толыққанды спорт түрі болып қабылданбағанымен, Мелбурн 1956 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын қабылдағанда, сол кездегі негізгі стадион болған MCG-де, Австралиялық футбол Халықаралық Олимпиада комитетінің ережелеріне сәйкес көрсетілетін туған жердің спорты ретінде таңдалды. 7 желтоқсанда спорт түрі VFL және VFA командаларының әуесқойлары мен VAFA командасының әуесқойлары арасындағы MCG-де көрсету мақсатындағы ойын ретінде ұсынылды (сол кездегі Олимпиаданың қатаң әуесқойлық саясатынан кәсіби ойыншылар қатыстырылмады). Эдинбург герцогы бұл ойынды тамашалаушылардың арасында болды, онда VAFA командасы 12.9 (81) – 8.7 (55) есебімен жеңіске жетті. Австралиялық футбол 1982 жылы Брисбенде өткен Достастық ойындарында да көрсету спорты ретінде ұсынылды. Викторияда оқыған кезінен бері бұл спорттың жанкүйері болған король Карл III AFL Europe-тің демеушісі болып табылады. 2013 жылы AFL Europe-тің 21 мүше елдегі қатысушылардың саны 5000-нан асты, олардың көп бөлігі Австралиядан келген экспаттар емес, еуропалық азаматтар еді.