Кіріспе

Кәсіптік тыңшылық, сондай-ақ экономикалық тыңшылық, корпоративтік тыңшылық немесе компания тыңшылығы деп аталатын, ұлттық қауіпсіздік емес, коммерциялық мақсаттарда жүргізілетін тыңшылық түрі. Саяси тыңшылықты үкіметтер жүргізеді немесе ұйымдастырады және ол халықаралық сипатта болады, ал өнеркәсіптік немесе корпоративтік тыңшылық көбінесе ұлттық деңгейде және компаниялар немесе корпорациялар арасында жүреді.

Экономикалық және өндірістік тыңшылық түрлері

Экономикалық немесе өндірістік тыңшылық екі негізгі түрде жүзеге асырылады. Қысқаша айтқанда, тыңшылықтың мақсаты – бір немесе бірнеше ұйым туралы білім жинау. Ол интеллектуалдық меншікті, мысалы, өнеркәсіптік өндіріс туралы ақпаратты, идеяларды, техникаларды және процестерді, рецепттер мен формулаларды иеленуді қамти алады. Немесе ол құпия немесе операциялық ақпаратты, мысалы, клиенттердің деректер жиынтығын, бағаларды, сатуды, маркетингті, зерттеу және әзірлемелерді, саясатты, болашақ тендерлерді, жоспарлауды немесе маркетингтік стратегияларды, сондай-ақ өндірістің құрамын және орналасқан жерін анықтауды қамтиды. Бұл коммерциялық құпияларды ұрлау, пара беру, шантаж және технологиялық бақылау сияқты әрекеттерді қамтуы мүмкін. Коммерциялық ұйымдарға тыңшылық жасаумен қатар, үкіметтер де нысанаға алынуы мүмкін, мысалы, мемлекеттік келісімшарт бойынша тендер шарттарын анықтау үшін.

Мақсатты салалар

Экономикалық және өнеркәсіптік тыңшылық ең көп кездесетін салалар – технологияға негізделген өнеркәсіптер, оның ішінде компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету және аппараттық құралдар, биотехнология, ғарыш өнеркәсібі, телекоммуникациялар, көлік және қозғалтқыш технологиялары, автомобильдер, станоктар, энергия, материалдар, жабындар және тағы да басқалар. Силикон алқабы әлемде тыңшылықтың ең көп жүзеге асырылатын аймандарының бірі ретінде танымал, алайда бәсекелестерге пайдалы ақпаратқа ие кез келген сала нысанаға алынуы мүмкін.

Ақпаратты ұрлау және саботаж

Ақпарат табыс пен сәтсіздіктің аражігін анықтайды; егер коммерциялық құпия ұрланса, бәсекелестік алаңы теңеседі немесе тіпті бәсекелес пайдасына бұрылады. Ақпараттың көп бөлігі бәсекелестік барлау арқылы заңды жолмен жиналғанымен, кейде корпорациялар ақпаратты алудың ең тиімді жолы – оны иелену деп санайды. Экономикалық немесе өндірістік тыңшылық – ақпаратқа тікелей байланысты бизнестің кез келген түрі үшін қауіп. Соңғы жылдары экономикалық немесе өндірістік тыңшылықтың мағынасы кеңейді. Мысалы, корпорацияға қарсы саботаж әрекеттері де өндірістік тыңшылыққа жатуы мүмкін; осы тұрғыдан алғанда, термин өзінің түбір сөзінің кең мағынасын иеленеді. Тыңшылық пен саботаж (корпоративтік немесе басқа да) арасындағы байланыс бірнеше зерттеулерде, оның ішінде мемлекеттік және корпоративтік зерттеулерде анық көрінеді. АҚШ үкіметі қазіргі таңдағыда "Тыңшылық және саботаж тестісі" (TES) деп аталатын полиграфтық тексеруді қолданады, бұл тыңшылық пен саботажқа қарсы шаралардың өзара байланыстылығын көрсетеді. Іс жүзінде, әсіресе "сенімді инсайдерлер" тарапынан, олар қарсы шараларды жоспарлау үшін бірдей функционалды деп есептеледі.

Агенттер мен өндіріс процесі

Экономикалық немесе өндірістік тыңшылық көбінесе екі жолдың бірімен жүзеге асады. Біріншіден, наразы қызметкер өзінің мүддесін қорғау немесе компанияға зиян келтіру үшін ақпаратты қолғабыс етеді. Екіншіден, бәсекелес немесе шетелдік үкімет өздерінің технологиялық немесе қаржылық мүдделерін ілгерілету үшін ақпарат іздейді. "Күліктер" немесе сенімді инсайдерлер экономикалық немесе өндірістік тыңшылық үшін ең жақсы көздер саналады. Тарихи тұрғыдан "паци" деп аталған инсайдерлерді өз еркімен немесе күштеп ақпарат беруге көндіруге болады. Оларға бастапқыда маңызды емес ақпарат беру сұралуы мүмкін, ал қылмыс жасағаннан кейін одан да құпия мәліметтерді беруге мәжбүрленеді. Адамдар бір компаниядан екіншісіне жұмысқа ауысып, құпия ақпаратты өздерімен бірге алып кетуі мүмкін. Мұндай әрекеттер көптеген өнеркәсіптік тыңшылық істерінің негізгі себебі болды, нәтижесінде сот даулары туды. Кейбір елдер өздерінің барлау қызметтерін пайдаланбастан, тыңшылық үшін жеке тұлғаларды жалдайды. Академиктер, бизнес-делегациялар және студенттер ақпарат жинау үшін үкіметтер тарапынан жиі пайдаланылады деп есептеледі. Мысалы, Жапония сияқты кейбір елдерде студенттер үйге оралғаннан кейін есеп беруге міндетті. Тыңшы зауытқа экскурсияға қатысып, содан кейін "жоғалып" кетуі мүмкін. Тыңшы инженер, жөндеуші, тазалаушы, сақтандыру агенті немесе инспектор болуы мүмкін – ғимаратқа заңды түрде кіре алатын кез келген адам. Тыңшы деректерді ұрлау үшін ғимаратқа заңсыз кіріп, қоқысқа қарап ("қоқысқа шомылу" деп аталады) ақпарат іздеуі мүмкін. Ақпарат сұраныссыз ақпарат сұрау, маркетингтік сараптамалар немесе техникалық қолдау, зерттеу немесе бағдарламалық жасақтаманы пайдалану арқылы құпия ақпаратқа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Сыртқы компанияларға тапсырыс берілген өндірісшілер келісімде көрсетілмеген ақпаратты сұрауы мүмкін. Компьютерлер физикалық байланыс немесе Интернет арқылы көп көлемдегі ақпаратқа оңай қол жеткізуге мүмкіндік бергендіктен, ақпаратты жинау процесін жеңілдетті.

Шығу тегі

Экономикалық және өндірістік тыңшылықтың тарихы ұзақ. 1712 жылы Қытайдың Цзиньдечжэнь қаласына сапар шеккен Франсуа Ксавье д'Энтреколь, кейіннен бұл сапарын Қытай фарфорының өндіріс әдістерін Еуропаға тарату үшін пайдаланды. Ол кейде өнеркәсіптік тыңшылықтың алғашқы мысалын жасаған деп есептеледі. Ұлыбритания мен Франция арасындағы өнеркәсіптік тыңшылыққа қатысты тарихи жазбалар бар. Ұлыбританияның "өнеркәсіптік кредитор" ретінде қалыптасуына байланысты, 18 ғасырдың екінші онжылдығында Ұлыбританияның өнеркәсіптік технологиясын Францияға жасырын түрде жеткізу үшін мемлекеттік деңгейде үлкен күш-жігер жұмсалды. Куәгерлер шетелге шеберлерді азғыруды және Англияда оқушыларды орналастыруды растады. Шеффилдтегі темір ұсталары мен Ньюкаслдағы болат өндірушілердің білікті өнеркәсіптік жұмысшыларды шетелге сүйкімді етуге қарсы наразылықтары осы экономикалық және өндірістік тыңшылықтың алдын алуға бағытталған алғашқы ағылшын заңнамасына әкелді. Бұл 1789 жылы Сэмюэл Слэйтердің британдық тоқыма технологиясын АҚШ-қа әкелуіне кедергі болмады. Еуропалық державалардың технологиялық жетістіктеріне жете алу үшін АҚШ үкіметі 18 және 19 ғасырларда зияткерлік пираттықты белсенді түрде қолдады. Американың негізін қалаушы және АҚШ-тың бірінші қазынашысы Александр Гамильтон, Құрама Штаттарға "ерекше құндылықтағы жаңалықтар мен құпияларды" әкелгендерді марапаттауды жақтады. Бұл АҚШ-ты өнеркәсіптік тыңшыларға бейімді мекенге айналдыруға ықпал етті.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс-Батыс коммерциялық даму мүмкіндіктері кеңестік үкіметтің американдық және еуропалық өндіріс тәжірибесіне қызығушылығын арттырды, осы мүмкіндікті Амторг корпорациясы пайдаланды. Кейін, КСРО-ның әскери қабілетін күшейтуі мүмкін деп саналған тауарлардың экспортына батыс елдері шектеулер салғаннан кейін, советтік өнеркәсіптік тыңшылық 1980 жылдарға дейін басқа тыңшылық қызметтерімен қатар жүрді. Мысалы, 1984 жылғы сәуірде BYTE журналы хабарлағандай, кеңестік одақ өздерінің микроэлектроникасын дамытуға ұмтылғанмен, олардың технологиясы батысқа қарағанда бірнеше жыл қалып қойған секілді. Кеңес процессорларына бірнеше микросхемалар қажет болды және олар Intel 3000 және DEC LSI 11/2 сияқты американдық өнімдердің дерлік толық немесе нақты көшірмелеріне ұқсады.

"Бруннильда операциясы"

Бұл әрекеттердің кейбіреуі Шығыс Германияның Штази (Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі) арқылы жүргізілді. Мұндай операциялардың бірі – "Брунгильда операциясы", 1950 жылдардың ортасынан 1966 жылдың басына дейін жалғасты және көптеген коммунистік блок елдерінен тыңшыларды пайдаланды. Кем дегенде 20 рет жасалған шабуылдар нәтижесінде Батыс Еуропаның көптеген өнеркәсіптік құпиялары ашыққа шықты. "Брунгильда" желісінің бір мүшесі – швейцариялық химия инженері, доктор Жан Пол Суперт (сондай-ақ "Әуе көпіршігі" деп те белгілі), Брюссельде тұрды. Питер Райт "Spycatcher" кітабында оны Бельгияның Sûreté de l'État қызметімен "қосқан" деп сипаттады. Ол желі жүргізген өнеркәсіптік тыңшылық туралы ақпаратты жариялады, соның ішінде Ресей агенттері Конкордтың жетілдірілген электрондық жүйесі туралы мәліметтер алғанын айтты. Ол Ұлыбританияда тұратын және жұмыс істейтін екі Kodak қызметкеріне қарсы сотта оларға өндірістік процестер туралы ақпарат бергендігі айыбы тағылды, бірақ олар ақырында ақталды. 2020 жылғы "Американ экономикалық шолуы" зерттеуіне сәйкес, Батыс Германиядағы Шығыс Германияның өнеркәсіптік тыңшылығы екі ел арасындағы жалпы факторлық өнімділік арасындағы айырмашылықты айтарлықтай қысқартты.

Кеңес жүйесі

1979–1980 жылдардағы КСРО Әскери-өнеркәсіп комиссиясының (ВПК) құпия баяндамасында (специнформация, "арнайы жазбалар") он екі түрлі әскери-өнеркәсіп саласында қалай қолданылуы мүмкін екендігі толыққанды сипатталған. "Атом ғалымдарының бюллетені" басылымында Филип Хансон 12 өнеркәсіптік саланың министрліктері әскери бағдарламаларындағы технологиялық дамуға көмектесу үшін ақпараттық сұраныстарды қалыптастыратын жүйені егжей-тегжейлі түсіндірген. Қол жеткізу жоспарлары 2 және 5 жылдық циклдар бойынша жүзеге асырылды, әр жылы шамамен 3000 міндет орындалды. Бұл жұмыстар азаматтық және әскери-өнеркәсіптік нысандарға, мысалы, мұнай-химия өнеркәсібіне бағытталған. Кейбір ақпарат кеңестік технологиялық жетістіктерін олардың бәсекелестерімен салыстыру үшін жиналды. Көптеген ашық ақпарат та жиналды, бұл "бәсекелестік барлау" шекарасын нашарлатты. Кеңес әскерінің жиналған ақпаратты азаматтық салаларға қарағанда тиімдірек пайдаланғаны анықталды, себебі өнеркәсіптік технологияны көшіру және дамытудағы нәтижелері нашар болды.

Салқын соғыс шпиондығының мұрасы

Кеңес Одағының ыдырауынан және Ұлы Суық Соғыстың аяқталуынан кейін, АҚШ Конгресінің барлау комитеті сияқты сарапшылар, барлау қызметіндегілердің әскери нысандардан өнеркәсіптік нысандарға көшуін атап өтті. Батыс және бұрынғы коммунистік елдер "бос жүрген" тыңшыларды пайдаланып, мұндай ақпаратты ұрлауға бағытталған бағдарламаларды кеңейтті. Ұлы Суық Соғыс кезеңіндегі барлаудың қалдырған мұрасы – бұл тек кадрларды қайта бағыттау ғана емес, сонымен қатар компьютерлік деректер базалары, тыңдауға арналған сканерлер, тыңдау спутниктері, жасырын тыңдау құрылғылары мен сымдар сияқты барлау аппараттарын пайдалануды да қамтиды.

АҚШ сыртқы саясатының бір бөлігі ретінде өнеркәсіптік тыңшылық

"The Intercept" жаңалық сайтының мақаласына сәйкес, "басқа елдің жоғары технологиялық өнеркәсібіне және оның жетекші компанияларына саботаж жасау – Американың ұзақ жылдардан бері қолданып келе жатқан стратегиясы". Мақала АҚШ-тың Ұлттық барлау қызметінің бұрынғы директоры Джеймс Р. Клэппердің кеңсесінен шыққан, АҚШ-тың технологиялық және инновациялық үстемдігін жоғалту жағдайында барлаудың қалай қолданылуы мүмкін екенін бағалаған құпия есепке негізделген. Есепте АҚШ-тың өнеркәсіптік тыңшылық жүргізгеніне қатысты нақты фактілер көрсетілмеген. Ұлттық барлау басқармасының директорынан хабарласқанда, олар: "АҚШ – қарсыластарымыздан айырмашылығы – жеке американдық компаниялардың табысын арттыру үшін құпия корпоративтік ақпаратты ұрламайды" және "Барлау қауымдастығы болашақтағы әлеуетті жаһандық жағдайды анықтау және АҚШ үкіметіне жауап беруге IC-нің қалай көмектесе алатынын анықтау үшін үнемі талдау жаттығуларын жүргізеді" деп мәлімдеді. Ол, "Бұл есептің қазіргі саясатты немесе операцияларды көрсететін мақсаты жоқ және ол солай емес" деді. ЦРУ-дың бұрынғы директоры Стэнсфилд Тернер 1991 жылы: "Дегенмен, экономикалық барлауға көбірек мән берген сайын, біз экономикалық жағынан бәсекелесетін, бірақ дағдарыста саяси және әскери көмекке бірінші болып жүгінетін одақтастарымыз бен достарымыз болып табылатын дамыған елдерді тыңдауымызға тура келеді. Бұл АҚШ-тың инстинктивті түрде адамдарды, тікелей тыңшылықты пайдаланудың орнына, спутниктік суреттер мен ұғып алу сияқты бейперде техникалық жүйелерге көшуіне әкеледі" деді. 2000 жылы ЦРУ-дың бұрынғы директоры Джеймс Вулси АҚШ-тың "жасқыншылық, байланыс, барлау спутниктері арқылы" шетелдік фирмалар мен олардың үкіметтерінен экономикалық құпияларды ұрлайтынын мойындады. Ол сондай-ақ, "бұл құпияларды, технологиялық құпияларды американдық өнеркәсіпке беру үшін емес" екенін айтты. Ол үш себепті атап өтті: санкцияларға ұшыраған елдерге санкциялардың тиімділігін бағалау, жаппай қырып-жою қаруын жасауға немесе дамытуға пайдаланылуы мүмкін екі мақсатта қолданылатын технологияны бақылау және Сыртқы жемқорлыққа қарсы заңды сақтау үшін парақорлықты тыңдау. 2013 жылы АҚШ Бразилияның "Petrobras" мұнай компаниясына тыңшылық жасады деген айып тағылды. Бразилия президенті Дилма Русеф бұл индустриалды тыңшылыққа тең екенін және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге негіз жоқ екенін мәлімдеді. 2014 жылы АҚШ-тың бұрынғы барлау қызметкері Эдвард Сноуден Американың Ұлттық қауіпсіздік агенттігі өнеркәсіптік тыңшылықпен айналысатынын және АҚШ фирмаларымен бәсекелесетін неміс компанияларына тыңшылық жасағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, ҰҚА-ның жеке деректерді жинау үшін "Angry Birds" сияқты ұялы телефон қосымшаларын пайдаланғанын атап өтті. 2019 жылдың қыркүйегінде "Qi An Xin" қауіпсіздік фирмасы 2012 және 2017 жылдар аралығында Қытайдың авиациялық агенттіктеріне жасалған шабуылдар сериясіне ЦРУ-дың қатысты екенін көрсететін есеп жариялады.

Израильдің АҚШ-тағы экономикалық тыңшылығы

Израиль АҚШ-та құпия ақпаратты жинауға бағытталған белсенді бағдарламаны жүзеге асырып жатыр. Бұл жинау шаралары көбінесе Израильдің ірі қару-жарақ өнеркәсібінде пайдаланылатын әскери жүйелер және жоғары дамыған компьютерлік қолданбалар туралы мәліметтер алуға бағытталған. АҚШ үкіметі Израильді Қытайға американдық әскери технологиялар мен құпияларды сатқандығы үшін айыптады. 2014 жылы американдық қарсы барлау қызметкерлері Өкілдер палатасының Әділет және Сыртқы істер комитеттерінің мүшелеріне Израильдің Америкадағы қазіргі тыңшылық әрекеттерінің "теңдесіз" екенін мәлімдеді.

Жеке компьютерлер

Компьютерлер өнеркәсіптік тыңшылықты іске асыруда маңызды рөл атқарады, себебі олардағы ақпараттың молдығы және оны көшіру мен таратудың қарапайымдылығы. 1990 жылдары компьютерлерді тыңшылыққа пайдалану қарқынды түрде өсті. Ақпарат көбінесе тазалаушылар немесе жөндеушілер сияқты қосалқы қызметкерлер болып көрінетін адамдар арқылы ұрланады, олар қараусыз қалған компьютерлерге қол жеткізіп, олардан ақпаратты көшіреді. Жетекші компьютерлер (ноутбуктер) бұрын да, қазір де басты нысана болып табылады, және шетелге қызметтік сапармен шыққандарға оларды қандай да бір уақытқа қадағалап қалдырмау туралы ескерту жасалады. Тыңшылықпен айналысатындар күдіксіз адамдарды өздерінің мүліктерінен, көбінесе уақытша ғана, айырып, басқаларға ақпаратқа қол жеткізіп, ұрлауға мүмкіндік беретін көптеген амалдарды қолданады. "Сөмке операциясы" – бұл қонақ үй қызметкерлерін пайдаланып, қонақ үй бөлмелеріндегі ноутбуктер арқылы деректерге қол жеткізу. Ақпарат көліктің ішінде, таксиде, әуежайдағы багаж қабылдау орындарында, багаж тасқыштарында, пойыздарда және т.б. ұрлануы мүмкін.

Интернет

Интернет пен компьютерлік желілердің дамуы өнеркәсіптік тыңшылық үшін қолжетімді ақпараттың көлемін және толықтығын арттырды, сондай-ақ оған қол жеткізуді жеңілдетті. Мұндай операциялар көбінесе мемлекеттік қолдаумен немесе қаржыландырылатыны анықталады, себебі анықталған "жеке, қаржылық немесе талдамалық ресурстарға қол жеткізу" мүмкіндігі киберқылмыскерлердің немесе жеке хакерлердің қабілетінен асып түседі. Қылмыскерлер үшін, мысалы, банк деректерімен салыстырғанда, құпия әскери немесе қорғаныс инженериясы, сондай-ақ басқа да өнеркәсіптік ақпараттың дереу ақшалай құндылығы болмауы мүмкін. Кибершабуылдарды талдау нәтижесінде желілер туралы терең білімге иелік, мақсатты шабуылдар жүргізілетіні және олардың тұрақты ұйымдасқан тәртіппен жұмыс істейтін көптеген адамдардың күш-жігері арқасында іске асырылатыны байқалады.

Саботажға мүмкіндіктер

Интернеттің кеңінен қолданылуы саботаж мақсатындағы өнеркәсіптік тыңшылық мүмкіндіктерін арттырды. 2000-жылдардың басында энергетикалық компаниялар хакерлердің шабуылдарына көбірек ұшырап жатқаны байқалды. Электр желілерін немесе су ағынын бақылау сияқты жұмыстарды атқаратын энергия жүйелері, бұрын басқа компьютерлік желілерден оқшауланған болатын, енді интернетке қосылды, бұл оларды осал қалдырды, себебі оларда қауіпсіздік мүмкіндіктері шектеулі болған. Өнеркәсіптік тыңшылықтың осы тәсілдерін пайдалану, террористік ұйымдардың немесе жауынгер шет елдердің шабуылдарының ықтималдығына байланысты үкіметтердің алаңдаушылығын күшейтті.

Жәндік бағдарлама

Кәсіпорын шымшылығын жүргізушілердің бір жолы – компьютерлік бағдарламалардың осал тұстарын пайдалану. Ден қоюшы бағдарламалар мен шпиондық бағдарламалар – "кәсіпорын шымшылығының құралдары", олар "сауда құпияларының, клиенттер жоспарларының, болашақ жоспарларының және байланыс ақпаратының цифрлық көшірмелерін жіберуге" арналған. Ден қоюшы бағдарламалардың жаңа түрлеріне ұялы телефондардың камерасын және дыбыс жазу құрылғыларын жасырын түрде қосатын құрылғылар кіреді. Компаниялар өздерінің зияткерлік меншігіне жасалған мұндай шабуылдармен күресу үшін маңызды ақпаратты желіден тыс сақтап, "ауа қабатын" қалдырып, ал кейбір компаниялар электромагниттік немесе ұялы телефон байланысынан қорғану үшін Фарадей клеткаларын (қоршауларын) орнатады.

Қызметтің таратылып берілуінен бас тарту (DDoS) шабуыл

Қызмет көрсетуден бас тарту (DDoS) шабуылы нысана жүйеге шабуылдық сұранымдар ағынын ұйымдастыру үшін бұзылған компьютерлік жүйелерді пайдаланады, осылайша оның жұмысын тоқтатып, басқа пайдаланушыларға қызмет көрсетуден бас тартады. Бұл әдіс саботаж мақсатында экономикалық немесе өндірістік тыңшылық үшін қолданылуы мүмкін. 2007 жылдың мамыр айында Эстонияға жасалған кибершабуыл кезінде Ресейдің құпия қызметтері осы әдісті екі апта бойы қолданған деген күдік бар, бұл шабуыл кеңестік дәуірдегі соғыс ескерткіштерін алып тастауға жауап ретінде жасалған.

Британдық Шығыс Үндістан компаниясы

1848 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясы қытайлық шайды елден контрабандалық жолмен шығарып, қытайлық шай дайындау процестерін көшіріп, Цинь Қытайдың шай өндірісіндегі дерлік монополиясын бұзды. Бұрын Британ империясы Қытайға шай және басқа да тауарлар импорттау арқылы саудада үлкен тапшылыққа ұшыраған болатын. Британдықтар бұл тапшылықты қытайлықтарға опиум сату арқылы жоюға тырысты, бірақ Даогуан императоры опиум саудасын тыйым салғаннан кейін және Бірінші Опиум соғысы басталғаннан кейін қиындықтарға кезікті. Қытаймен шай саудасында болашақ мәселелерді болдырмау үшін, Шығыс Үндістан компаниясы шотланд ботанигі Роберт Фортунды қытайлық ақсүйек адамның кейпінде Қытайға жіберіп, қытайлық сауда құпияларын және қайта отырғызу үшін шай өсімдіктерін алуды тапсырды. Фортун қытайлық шай дайындау орындарына кіріп, қытайлық шай жасау процесін жазып алып, шай жапырақтары мен тұқымдарын Шығыс Үндістан компаниясына контрабандалық жолмен жеткізді. Бұл шай өсімдіктері кейін Үндістанға әкелінді, бұл елдің Қытайдан басып өтіп, әлемдегі ең ірі шай өндіруші ел болуына көмектесті.

Франция мен АҚШ

1987-1989 жылдар аралығында IBM және Texas Instruments компаниялары француз DGSE-нің француздық Groupe Bull компаниясына көмек ету мақсатымен бағытталған деп есептелді. 1993 жылы АҚШ-тың аэроғарыш компаниялары да француздық тараптардың назарында болды деген болжам бар. 1990 жылдардың басында Франция шетелдік өнеркәсіптік және технологиялық құпияларды алу үшін тыңшылықты ең белсенді түрде жүзеге асырған елдердің бірі ретінде танылды. Франция АҚШ-ты жоғары технологиялық өндіріс базасын бұзуға тырысқандығы үшін айыптады. Франция үкіметі американдық аэродинамика және спутниктік компанияларына қарсы үздіксіз өнеркәсіптік тыңшылық жүргізгені туралы мәлімдемелер жасалды.

Volkswagen компаниясы

1993 жылы Opel автомобиль өндірушісі, General Motors компаниясының неміс бөлімшесі, Volkswagen компаниясын өндірістік тыңшылық жасады деп айыптады, себебі Opel компаниясының өндіріс басшысы Хосе Игнасио Лопес және тағы жеті басшы Volkswagen компаниясына өтті. Volkswagen компаниясы бұдан кейін қорқытып, жала жабуға сот процесін бастады, нәтижесінде төрт жылдық сот таласы болды. 1997 жылы аяқталған бұл іс өнеркәсіптік тыңшылық тарихындағы ең ірі өтемақы төлемдерінің біріне әкелді, Volkswagen компаниясы General Motors-қа 100 миллион доллар төлеуге және 7 жыл ішінде кем дегенде 1 миллиард долларлық автокөлік бөліктерін сатып алуға келісті, бірақ Лопестің әрекеттері үшін ресми түрде кешірім сұрамады.

Хилтон және Старвуд

2009 жылдың сәуірінде Starwood өзінің бәсекелесі Hilton Worldwide компаниясын "үлкен" өнеркәсіптік тыңшылық жасады деп айыптады. The Blackstone Group компаниясы сатып алғаннан кейін, Hilton Starwood компаниясының 10 менеджері мен басшысын жұмысқа алды. Starwood, Hilton компаниясын Denizen қонақүйлерін құру үшін пайдаланған, оның сәнді брендтеріне қатысты корпоративтік ақпаратты ұрлады деп айыптады. Атап айтқанда, оның сәнді брендтер тобының бұрынғы басшысы Рон Клейн ноутбуктен жеке электрондық поштасына "көліктің бірнеше жүгін құрайтын құжаттарды" жүктегені үшін айыпталды.

Google және "Аврора" операциясы

2010 жылдың 13 қаңтарында Google Қытайдан келген операторлардың Google China операциясына шабуыл жасап, зияткерлік меншікті ұрлағанын, әсіресе адам құқықтарын қорғайтын белсенділердің электрондық пошта шоттарына қол жеткізгенін мәлімдеді. Бұл шабуыл Қытайдағы компанияларға жасалған, "Аврора" операциясы деп белгілі болған, кең ауқымды кибершабуылдың бір бөлігі деп есептелді. Шабуыл жасаушылар Microsoft Internet Explorer браузеріндегі бұрыннан белгісіз әлсіздікті пайдаланып, "нөлдік күндік шабуыл" жасады деп болжам жасалды, ал қолданылған зиянды бағдарлама "Hydraq" троянының өңделген нұсқасы еді. Хакерлердің Internet Explorer-дің бұрыннан белгісіз бұл әлсіздігін пайдалануы мүмкін деген алаңдаушылықты білдірген Германия және кейін Франция үкіметтері браузерді пайдаланбау туралы ескерту жасады. Шабуылға "ішкі тұлғалардың" қатысы болуы мүмкін деген болжамдар айтылды, Google China-ның бірқатар қызметкерлері компанияның мәлімдемесінен кейін компанияның ішкі желілеріне кіруге тыйым салынды. 2010 жылдың ақпан айында АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің компьютерлік сарапшылары Google-ға жасалған шабуылдардың екі қытайлық университетке, яғни компьютерлік ғылым саласындағы мамандануымен белгілі Шанхай Цзяо Тонг университетіне және Шандоң Лансян кәсіптік училищесіне қатысы бар екенін мәлімдеді. Соңғысы Қытай әскерімен тығыз байланыста болды. Google шабуылға тағы 20 компанияның да қатысқанын мәлімдеді, бұл шабуыл Лондон Таймс газетінің мәлімі бойынша, "көп күш жұмсалып, жоғары деңгейде жасалған, білдірмейтін корпоративтік құрбандардан құпия ақпаратты ұрлауға бағытталған әрекеттің" бөлігі болды, соның ішінде "қорғаныс өнеркәсібі, қаржы және технология компаниялары" бар еді. Шабуылдың күрделілігі жеке тұлғалардың немесе ұйымдасқан қылмыскерлердің жұмысынан гөрі, "көбінесе мемлекеттік деңгейдегі шабуылдарға тән" деп есептелді. Кейбір сарапшылар шабуылдың Қытайдың "жоғары технологиялық ақпаратты алуға және Қытай экономикасын дамытуға бағытталған, біріккен өнеркәсіптік тыңшылық операциясының" бөлігі болуы мүмкін деген пікір білдірді. Сыншылар Қытайдағы шетелдік бизнеске қатысты зияткерлік меншікке немқұрайлы қарауды, оларға жұмыс істеуге рұқсат беруді, бірақ содан кейін олардың технологиясын Қытайдың "ұлттық чемпиондарының" пайдасына көшіруге немесе кері инженериялауға тырысуды айыптады. Google болса, бастапқы кодты немесе басқа технологияны қытайлық бәсекелес Baidu пайдалануы мүмкін деген алаңдаушылықты да білдірген болуы мүмкін. 2010 жылдың наурыз айында Google Қытайда цензураланған нәтижелерді ұсынуды тоқтатуға шешім қабылдады, нәтижесінде оның Қытайдағы операциясы жабылды.

АҚШ Лан Лиге қарсы және басқалар.

АҚШ Лан Ли және Юэфэй Ге есімді бұрынғы NetLogic Inc. инженерлерін TSMC және NetLogic, Inc. компанияларына қарсы экономикалық тыңшылық жасады деп айыптады. Төрт билік судьялары айыпталушыларды TSMC-ға қатысты айыптаулардан ақтап, NetLogic-ке қатысты айыптаулар бойынша келісімге келмеді. 2010 жылдың мамыр айында федералды судья екі айыпталушыға қарсы барлық тыңшылық айыптауларын жоққа шығарды. Судья АҚШ үкіметі тыңшылыққа қатысты ешқандай дәлел ұсынбағанын мәлімдеді.

Дон Сяо Ю және Chordiant Software, Inc.

2010 жылдың мамыр айында федералды қазылар алқасы американдық Chordiant Software, Inc. корпорациясын Дон Сяо Юэге тиесілі JRPC технологияларын ұрлап, оларды Chordiant Marketing Director деп аталатын өнімде пайдаланғаны үшін кінәлі деп тапты. Юэ бұрын Симантек корпорациясына қарсы да осы сияқты технология ұрлығы туралы сотқа шағымданыпты.

Бразилия

Сноуденнің құжаттарынан алынған мәліметтер АҚШ-тың, әсіресе ҰҚҚ (NSA), Бразилияға қарсы белсенді экономикалық тыңшылық жүргізіп жатқанын көрсетіп тұр. Канаданың барлау қызметі АҚШ-тың экономикалық тыңшылық күш-жігерін қолдаған сияқты.

Қытай

Қытайлық Qihoo 360 киберқауіпсіздік компаниясы АҚШ-тың Орталық барлау агенттігін 11 жылдық хакерлік шабуыл науқанына айыптады, бұл шабуыл авиация саласы, ғылыми-зерттеу институттары, мұнай фирмалары, интернет компаниялары және мемлекеттік органдар сияқты бірнеше салаға бағытталған.

Америка Құрама Штаттары

2009 жылы АҚШ үкіметіне Northrop Grumman аэроғарыш және қорғаныс компаниясы ұсынған есепте Қытайдың экономикалық тыңшылығы "АҚШ технологиясы үшін ең басты қауіп" деп сипатталған. 2009 жылғы Google-ге жасалған кибершабуыл туралы SecureWorks компаниясының қызметкері Джо Стюарт жазған блогында "Қытай Халық Республикасынан (ҚХР) шыққан, зиянды бағдарламалар арқылы жүзеге асырылатын, үздіксіз тыңшылық науқаны" туралы айтылды, сондай-ақ соңғы 5-6 жылда корпоративтік және мемлекеттік құпиялар "Шанхайға" айдалғандығы мәлімделді. Northrop Grumman есебінде кібершабуылдар арқылы ұрланған АҚШ қорғаныс инженерлік деректерін жинау "ақпарат алған тарапқа жылдар бойы ғылыми-зерттеу және әзірлеме жұмыстарын (ҒЗТЖ) және айтарлықтай қаржыны үнемдеуге мүмкіндік берді" делінген. Қытайдан АҚШ-қа жасалған кибершабуылдардың ауқымына байланысты жағдай "жаңа суық киберсоғыстың" басталуы деп сипатталды. Эдвард Сноуденнің сөзіне сәйкес, Ұлттық қауіпсіздік агенттігі шетелдік компанияларға тыңшылық етеді. 2015 жылдың маусым айында Wikileaks Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің француз компанияларына тыңшылық жасағаны туралы құжаттарды жариялады.

Ұлыбритания

2007 жылдың желтоқсан айында Ұлыбританияның MI5 қызметінің басшысы Джонатан Эванс елдегі банктердің, бухгалтерлік фирмалардың және заңгерлік кеңселердің 300-ге жуық басшысына Қытайдың "мемлекеттік ұйымдарынан" шабуылдар болуы мүмкін екендігі туралы құпия хаттар жібергені анықталды. Сонымен қатар, Ұлттық инфрақұрылымды қорғау орталығының қорғалған веб-сайтында, "телекоммуникация компаниялары, банктер, су және электрмен жабдықтау компаниялары" сияқты елдің "маңызды инфрақұрылымына" кіретін бірнеше компанияларға арналған шолу жарияланды. Қауіпсіздік сарапшысы бір компанияға еніп, деректерді қайта жіберуге арналған арнайы бағдарламалық қамтамасы – "жеке троян" қолданылуы туралы ескертті. Қытай интернет-жасушалықты пайдалануда ең белсенді ел ретінде танылса, 120-ға жуық басқа елдер де ұқсас тәсілдерді қолданып жатқаны айтылды. Қытай үкіметі Ұлыбританияның экономикалық тыңшылыққа қатысты айыптауларына жауап ретінде мұндай әрекеттер туралы хабарларды "жала жабу" деп сипаттады және үкімет заңмен тыйым салынған хакерлікке қарсы екенін мәлімдеді.

Германия

Германияның қарсы барлау мамандары Германия экономикасы жыл сайын экономикалық тыңшылықтан шамамен 53 миллиард евро, немесе 30 000 жұмыс орнына тең шығын көріп отыр деген пікірде. "Eikonal" операциясы барысында неміс BND агенттері NSA-дан "іріктеу тізімдерін" алды – олардың кең ауқымды бақылау жүйесі үшін іздеу сөздері. Тізімдерде IP-адрестер, ұялы телефон нөмірлері және электрондық пошта шоттары бар. BND бақылау жүйесінде жүздеген мың, тіпті миллионнан астам мұндай нысандар тіркелген. Бұл тізімдер 2008 жылы оларда Еуропалық Ғарыш және Қорғаныс Компаниясының (EADS), "Eurocopter" жобасының, сондай-ақ француз әкімшілігін нысанаға алған сөздер бар екені анықталғандықтан, қызу пікірталас тудырды. 2014 жылдың көктемінде құрылған Германия парламентіндегі NSA тергеу комитетіне көмек көрсетуге арналған BND жобалық тобы іріктеулерді қарап шығып, 40 000 күдікті іздеу параметрлерін анықтады, оның ішінде Батыс Еуропа елдерінің үкіметтері мен көптеген компанияларға қатысты тыңшылық нысандары бар еді. Топ сонымен қатар NSA Германияның мүдделерін жүйелі түрде бұзды деген күдікті растады және американдықтар немістердің сезімінен тыс, тікелей экономикалық тыңшылық жасауы мүмкін деген қорытындыға келді. Тергеу парламенттік комитетіне NSA-ның іріктеу тізіміне қол жеткізуге рұқсат берілмеді, өйткені оппозициялық саясатшылардың Германияның Жоғарғы сотына шағымдары қабылданбады. Оның орнына, биліктегі коалиция әкімшілік судьяны "сенімді тұлға" ретінде тағайындады, оған тізімге қол жеткізуге рұқсат берілді және 40 000 параметрді талдағаннан кейін тергеу комиссиясына оның мазмұны туралы хабарлады. Шамамен 300 беттік баяндамасында Граулич еуропалық мемлекеттік органдардың жаппай нысанаға алынғанын және американдықтардың келісімшарттық міндеттемелерді бұзғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Германияның Негізгі Заңы (Grundgesetz) бойынша ішкі барлау қызметтерінен ерекше қорғауға ие болған неміс нысандары – Германияда орналасқан көптеген кәсіпорындарды қамтитын – NSA тізімінде күтпеген көптеп кездесетінін анықтады.

Бәсекеге қарсы барлау және экономикалық немесе өндірістік тыңшылық

"Бәсекелік барлау" – өнеркәсіптік бәсекелестер туралы ақпаратты жүйелі түрде жинау, талдау және басқарудың заңды және этикалық әрекетін қамтиды. Оған газет мақалаларын, корпоративтік жарияланымдарды, веб-сайттарды, патенттік өтінімдерді, мамандандырылған дерекқорларды, сауда көрмелеріндегі ақпаратты және т.б. корпорация туралы мәліметтерді анықтау мақсатындағы зерттеулер кіруі мүмкін. Осы маңызды элементтерді жинақтау кейде CIS немесе CRS, яғни Бәсекелік Барлау Шешімі немесе Бәсекелік Жауап Шешімі деп аталады, оның бастаулары нарық зерттеулерінде. Дуглас Бернхардт "бәсекелік барлауды" "әскери және ұлттық барлау принциптері мен тәжірибелерін жаһандық бизнес саласына қолдану" деп сипаттайды; ол ашық дереккөздерден алынатын барлаудың коммерциялық эквиваленті болып табылады. Бәсекелік барлау мен экономикалық немесе өндірістік тыңшылық арасындағы шекара нақты емес; осы екеуінің арасындағы айырманы түсіну үшін заңның негіздерін білу қажет.