Кіріспе

XVII ғасырдағы шотландтық сарбаз, мемлекет қайраткері, дипломат, судья, тыңшы және табиғат философы Роберт Морей (басқаша жазу: Мюррей, Мюррей) FRS (1608 немесе 1609 – 4 шілде 1673) – шотландтық сарбаз, мемлекет қайраткері, дипломат, судья, тыңшы және табиғат философы. Ол I Карл мен II Карлға, сондай-ақ француз кардиналдары Ришелье мен Мазаринге жақсы таныс болды. 1660 жылы 28 қарашада өткен, Корольдік қоғамның құрылуына әкелген 12 адамнан тұратын комитет отырысына қатысып, оның Корольдік жарғысын алу және оның уставтары мен ережелерін жасау ісінде маңызды рөл атқарды. Ол сонымен қатар Ұлыбританиядағы қазіргі масондық құрылымының негізін қалаушылардың бірі болды.

Ерте өмір және білім

Морей – Пертширдің ларды, Крейгидің сэр Мунго Морейінің екі ұлының үлкені болды. Оның әкесінің әкесі Аберкернидің Роберт Морейі (Криффке жақын) болды, ал анасы – Дунфермлиннің Питфирраннан Джордж Халкеттің қызы еді. Оның ағасы, Дейвид Морей, Уэльс ханзадасы Генри Фредериктің жеке қызметшісі болған. Кейбір тарихшылар Морейдің Сент-Эндрюс университетінде оқып, содан кейін Францияда білімін жалғастырғанын айтады. Бірақ Морей өзінің досы Александр Брюске (ол, мүмкін, Сент-Эндрюске қатысқан) әзілдеп, екеуі арасында пікірсайыс ұйымдастыруды ұсынды, онда Морей Брюсті «Сент-Эндрюс тіліңді қайта жаңартуға» мәжбүр ететінін, ал «сенің қолыңды толық толтыратын адам Кауперден шығысқа қарай аса шалқамаған» дейді (Купар Сент-Эндрюстен батысқа қарай бірнеше шақырым жерде жатыр). Морейдің аты университеттің тізілімдерінде кездеспейді. 1633 жылы ол король әскерінде полковник Джон Хепберннің басқаруындағы «Garde Écossaise» полкіне қосылды. Морей кардинал Ришельеге ұнады, ол оны тыңшы ретінде пайдаланды. Ришелье Морейді подполковникке дейін көтерді және 1638 жылы оны Эдинбургтегі Келісімшіл армияға жіберді. Әскери инженерлік істе тәжірибелі болғандықтан, ол 1640 жылы Екінші Епископ соғысында Англияға шабуыл жасаған және Ньюкасл-апон-Тайнды басып алған Шотландия армиясында генерал-квартирмейстер болып тағайындалды. Эдинбург ложасының мүшелері болған бірнеше масон 1641 жылдың 20 мамырында оны масондыққа қабылдады. Ол шотланд ложасына қабылданса да, оқиға шекараның оңтүстігінде болды: бұл – Англия топырағында болжамды масондыққа қабылданған адам туралы ең ертерек сақталған жазба. Содан кейін ол өзінің масондық белгісі – бес қабырғалы жұлдызды хаттарында жиі қолданатын болды.

Саяси мансап

Роберт Морей 1643 жылы Францияға оралды және сол жылдың қараша айында Туттлингенде тұтқындалды. Бостандыққа шыққаннан кейін, сондай-ақ Ирвиннің 1-ші графы Джеймс Кэмпбелл қайтыс болғаннан кейін Морей Шотландия гвардиясының басшылығын өз қолына алды. Морей Уэльс ханзадасын, болашақ Карл II-ні, 1 қаңтар 1651 жылы Сконда Шотландия королі ретінде тәж кию үшін Шотландияға баруға көндіруге көмектесті. Карл Шотландиядан Англияға жорық жасады, бірақ 1651 жылдың қыркүйегінде Вустер шайқасында жеңіліске ұшырады және Францияға қашуға мәжбүр болды. Шотландияда Морей 1651 жылы Лорд-жазықшы, Жеке кеңесші және Сессия Лорды болды. Ол Дэвид Линдсейдің қызы София Линдсейге үйленді, бірақ ол 1653 жылдың 2 қаңтарында босанғанда қайтыс болды, ал бала тірі туылмады. Морей 1653 жылы Кромвельдің басып тастауына ұшыраған шотландтық көтеріліске қатысты, және 1654 жылы континентке қайта оралды. Морей 1656 жылы Брюггеде, содан кейін 1659 жылға дейін Маастрихтте болды, одан кейін Париждегі Карлға қосылды.

Корольдік қоғамның құрылуы

Карл II-нің таққа қайта отырғаннан кейін Морей 1660 жылғы 28 қарашада сәрсенбі күні Бишопскейттегі Грешем колледжінің ғимаратында өткен алғашқы ресми отырыста Корольдік қоғамның негізін қалаушылардың бірі болды, онда Грешем колледжінің астрономия профессоры Кристофер Рен дәріс оқыды. Отырған он екі адамның арасында төрт роялист (Уильям Брункер, 2-ші Брункер виконты, Александр Брюс, 2-ші Кинкардин графы, сэр Пол Нил, Уильям Балл) және алты парламентарий (Джон Уилкинс, Роберт Бойл, Джонатан Годдард, Уильям Петти, Лоуренс Рук, Кристофер Рен) және екі бейтарап көзқарастағы (немесе жағымдылық танытқан) Абрахам Хилл мен Морей болды. Морей жаңа қоғамға Корольдік жарғысын алуға және оның уставтары мен ережелерін жасауға зор үлес қосты. Морей қоғамның алғашқы президенті болды, ол жыл сайынғы бас жиналысын Шотландияның қасиетті покровительі – Әулие Андрей күнінде (30 қараша) өткізеді, бұл Морейдің қоғам құрудағы маңызды рөлін еске салады.

Ғылыми зерттеулер

Моррей үстірт құбылыстарын байқауға маңызды үлес қосты. Карл II таққа қайта отырғанға дейін ол бірнеше апта бойы Сыртқы Гебрид аралдарындағы шалқары орналасқан Ұлы Бернера аралында болды және әдеттегі жарты күндізгі тасқын, жақын маңдағы аралдар арасындағы ағыстармен бірігіп, күндізгі күшті қозғалыс көрсетті. 1665 жылы Моррей осы "ерекше тасқындар" туралы Корольдік қоғамға хабарлап, оларды "Философиялық еңбектердің" бірінші томында жариялады. Моррейдің сипаттамасы Харрис бұғазындағы гидрографиялық өлшемдермен расталғанға дейін шамамен 200 жыл өтті. Тек 1968 жылы ғана бұл құбылыс "континенттік шельф толқындары" теориясы арқылы толыққанды түсіндірілді. 1666 жылы Моррей "Тасқын туралы ойлар мен зерттеулер" атты еңбегін жариялады. Онда ол тасқын құбылыстарын мұқият сандық бақылауды қолдады және ғылыми әдебиетте алғаш рет тасқынды өлшеуге арналған тыныш сулы ұңғымаларды пайдалануды ұсынды.

Кейінгі жылдар

1661 жылғы ақпанда Морей қайтадан Ұялы кеңесші болды, кейіннен ол Қазынашылықтың лорды болды. Оның кіші інісі, сэр Уильям Морей, II Карлдың жұмыс шебері болды. Патша оған Уайтхолл сарайында пәтер берді, онда ол химиялық тәжірибелер жасады. Өмірінің соңына қарай ол уақытынан ерте шеттеніп, қайтыс болған кезде дерлік кедейге айналды. Ол патшаның бұйрығымен Вестминстер аббаттығына жерленді. Оның қабірі белгіленбеген, бірақ оның есімі Эбрахам Коули тасында, Джеффри Чосер мен Эдмунд Спенсердің күлінің жанында, Ақындар бұрышында кездеседі. Морейдің көптеген белгілі достары болды: Джеймс Грегори, Сэмюэл Пепис, Томас Воган, Эндрю Марвелл, Джон Эвелин және Гилберт Бернет.

Мұра

Морейдің мұрасы енді ғана оның туған жерінде бағалана бастап келеді. 1969 жылы оның құрметіне масондық зерттеу ложасы, Сэр Роберт Морей ложасы, №1641 (Эдинбург, Шотландия) құрылды.