Джон Рэймонд Книстер: Канадтық әдебиет шебері

Кіріспе

Канадалық ақын, романист, әңгімеші және бағана авторы (1899–1932)

Джон Реймонд Книстер (27 мамыр 1899 – 29 тамыз 1932) – канадалық ақын, романист, әңгімеші, бағана авторы және рецензент, «ең алдымен Канаданың ауылдық аймақтарында өрбіген реалистік әңгімелерімен танымал. Книстер 1920-ші жылдар мен 1930-шы жылдардың басында Канада әдеби қауымдастығының өте құрметті мүшесі болды, ал соңғы сыншылар оны канада әдебиетінде ерекше заманауи үн қалыптастырушының алғашқысы деп мойындады».

Өмір

Виндзорға жақын жердегі Онтариодағы Руском қаласында (қазіргі Лейкшордың бөлігі) туған Книстер Торонто университетінің Виктория колледжінде оқыды, бірақ пневмонияға шалдыққаннан кейін оқуды тастауға мәжбүр болды. Торонтода ол Мигель де Сервантес және Роберт Луис Стивенсон туралы мақалаларын колледждің әдеби журналы Acta Victoriana-ға жариялады. 1923 жылға дейін әкесінің фермасында жұмыс істеді. 1919 жылы Книстер канадалық шаруалар өмірінен әңгімелер мен өлеңдер жаза бастады. 1922 және 1923 жылдары «Виндзор шекаралық қалаларының жұлдызы» және «Детройт еркін баспасөзі» газеттерінде кітап сыншысы болып жұмыс істеді. 1923 жылы Айова штатына көшіп кетті.

Книстер 1927 жылы Мертл Гэмблге үйленді. 1930 жылы олардың Имоген есімді қызы дүниеге келді. «Канада әдебиетінің энциклопедиясы» (2002) осы кітапты «жаңа үрдіс белгілейтін антология» деп сипаттайды. Книстер 19 ғасырдағы жас кезінде қайтыс болған ағылшын романтик ақыны Джон Китске қызығушылық танытты. Оның қызының айтуынша, ол «Китс туралы хаттар мен кітаптар жинағын» жинады және олардың барлығын қарап шығуға көмектесу үшін әйелін зерттеуші көмекшісі етіп тағайындады. «Ол тек осы уақытын оқуға жұмсауы керек болған сияқты, ал ол әйелдер журналдарын оқығанда наразылық білдірген». Книстерлер Китстің өмірін зерттеуге сегіз ай жұмсады: нәтижесінде 200 000 сөзден тұратын, 700 беттік көркем емес роман, «My Star Predominant» жарық көрді. 1931 жылы Книстер Монреальге (Квебек) көшіп келді. Мұнда ол канадалық модернистік поэзияның Монреаль тобының ақындарымен танысты (осы идея ақырында 1936 жылы «Жаңа провинциялар» атты маңызды жинаққа әкелді). 1932 жылы «My Star Predominant» кітабының құқығын алған Райерсон Пресс Книстерге редактор болып жұмыс ұсынды. Ол жұмысын бастамас бұрын, Книстер Сент-Клэр көлінде жүзу кезінде қайтыс болды.

Книстер Онтарионың Порт-Довер қаласында жерленген. Оның «Өзгеріс» өлеңі оның қабір тасына жазылған. Книстерді, (канадтық модернистік еркін өлеңнің алғашқы авторы және т.б.) «Көшіп өтуші модернист» деп атады, оның поэзиясы, көркем әдебиеті және сын-пікірі канадалық поэзияны және канадалық қоғамды өзгертетін көптеген күштердің әсерін көрсетті.

Жазу

Төрт романынан басқа, Книстер шамамен жүз өлең, қысқа әңгімелер мен эскиздер, сондай-ақ эсселер, редакциялық мақалалар және кітап сын-қараларынан тұратын ондаған сын-қағидаттар жазды. «Жұлдыз басым» және басқа туындылары оның өмірінде жарық көрді. Морли Каллахен, Мазо де ла Рош, сэр Чарльз Г. Д. Робертс және А. Дж. М. Смит сияқты жазушылар оны танып, құрметтегенімен, Книстер кеңінен танымал болған жоқ. «Фермалық жұмыс оған әңгімелері мен алғашқы романы "Ақ нарцисс" (1929) үшін шынайы егжей-тегжейлі деректерді ұсынды». «Книстердің көптеген әңгімелерінің ішіндегі ең танымал – "Молда жасыл сұлы", ол жас жігіттің отбасылық шаруашылықтағы өмірінен қол үзгені туралы». Оның әңгімелерінде психологиялық жетілудің түрлі жақтары жиі көтеріледі. Мысалы, "Жаздың алғашқы күні" атты туындысы жасөспірім шаруаның махаббаттың қуанышын елестетуден оның мүмкін болатын қасіреттерін (баланың өлтірілуі немесе кем дегенде ауыр оқиға) білуіне дейінгі сәтті бейнелейді, ал оның наивтігі тәртіпке деген қажеттілікке ұшырап, өзгереді. Книстер Робинсонды кез келген романист сияқты кейіпкерлерді жасау қабілеті үшін және кейіпкерді сипаттауға сәйкес формасын бейімдеу шеберлігі үшін мақтады. Робинсонның стилі, оның айтуынша, «ашық және сырттай қарапайым, мәселеге дәл сай келеді, сондай-ақ жақсы тігілген киім формаға сәйкес келеді. Бұл кейіпкерлердің ерекшеліктері мен күрделіліктерін еркін білдіруге мүмкіндік беретін икемді стиль» (413-бет). Книстердің поэзиясының формалары имиджшілерден алынған болғанымен, ол А. Е. Хаусман мен ағылшын грузиндеріне де көп қарыз болды. Робинсоннан басқа, «Хаусман Книстердің ең жоғары бағалаған ақыны болды». Британдық ақынның туындыларында Книстер бағалаған қасиеттер оның өзінің өлеңдерінде де маңызды орын алады. Книстер Хаусманның таңдаған кейіпкерлері туралы пікір білдірді. Ол «әрине, ғасырлар бойы осы жанды сүйетін, өмірді сүйетін, сөзсіз, бірақ өнерсіз шаруалар, ағылшын армиясының тірегі және кейінгі кезеңдерде Англияда, әсіресе ауылдық Англияда тамырланған, отарлау мен әлемді зерттеу сияқты үлкен істердің негізі болған» деді (419-бет). Әрине, Книстердің кейіпкерлері де қарапайым шаруалар, «топырақты жақсы көретін, өмірді сүйетін, сөзсіз». Книстер Хаусманның жастың өмірдің күрделіліктерін және «махаббат пен өлімнің сөзсіздігін» (421-бет) ашқандағы бейнесіне де қатысты пікір білдірді. Өзінің поэзиясында Книстер бала мен ересектер әлемінің арасындағы айырмашылықтарды зерттеді. Баланың тәжірибесіздіктен білімге көшкен сәті оның көптеген әңгімелерінде де маңызды орын алады. «Шропширдің жігіті» романының тағы бір жағы оның реализмі болды. Книстердің айтуынша, осы реализм кітаптың ұзақ уақыт бойы танымал болуына себеп болды. Ол Хаусманның реализмін замандастарының жасандылығымен салыстырды: «тоқсандардың жасанды сары кітап мектебінің үстемдігімен қарама-қарсылық болды, содан кейін Уайльд, Йейтс, Саймонс, Ле Галлиенн жоғары діни қызметкерлер ретінде Хаусман осы гүлдік сюжет сахнасына өзінің мәңгілік адам балшығынан жасалған жігітімен келді, жоғары рухтармен, құмарлықпен, ет пен қанмен, ағылшын сахнасына ғасырлар бойы белгілі армандар мен құмарлықтармен және бейнелеу үшін айқайлап тұрды. Мұнда, ақырында, өмір болды, және поэзияны жақсы көретін жұрт оны көп ұзамай тапты» (425-бет). Осы жалпы ұқсастықтарға қарамастан, Книстерде Хаусманның нақты эхоларын табу қиын, өйткені олардың стильдері өте әртүрлі. Сонымен қатар, Книстерге грузиндердің де әсері болды. Хаусман сияқты, олардың көптегені ауыл өмірі мен жерге жақын тұратын адамдар туралы жазды. Книстердің жалпы сипаттамаларын қалай бөліскенін көру оңай, бірақ оның образдық стиліне байланысты нақты ұқсастықты байқау қиын. Книстерге ерекше әсер еткен екі грузин – Эдвард Томас және Эдвин Мьюр, екеуі де шаруашылық өмірін сипаттайды. Ақын Энн Берк Книстер туралы былай дейді: «Едвин Арлингтон Робинсон сияқты, оны «Бүгінгі ұлы ақын» деп бағалады. Оның шығармасы қазіргі өмір туралы қарапайым, тура жолды жолдар арқылы көрсетіліп, абсолюттік шындықтың қатаңдығына бағытталған. «Желдің жолы», «Августқа жауап беру», «Түнгі сыбызғылау», «Мен өлеңдерді сезінген сәттер», «Күзгі бұлттар» және басқаларын ескеріңіз. Книстердің шығармаларының күрделілігі, Роберт Фрост сияқты, оның сыртқы қарапайымдылығы, ауылдық реңі және ақынның сезімін дәл атап өтуі себепті назардан тыс қалды. Онтариодағы фермасындағы Книстер жасөспірім Фростқа ұқсайды, әсіресе 1913 жылғы «Жігіттің еркі» және 1914 жылғы «Бостонның солтүстігінде»...». 2003 жылы «Шеттесуден кейін» (After Exile) Книстердің өлеңдерінің 20 жылдан астам уақыттан кейінгі алғашқы қайта басылымы Торонтодағы Exile Editions баспасынан шықты. Кітапта бұрын кітапқа енбеген ондаған өлеңдер, сондай-ақ 30 жаңа өлең, таңдамал прозалық туындылар мен хаттар ұсынылған.

Besides his four novels, Knister wrote roughly one hundred poems, almost as many short stories and sketches, and dozens of critical works, including essays, editorials, and book reviews. and My Star Predominant, were published in his lifetime. Although he was known and respected by writers such as Morley Callaghan, Mazo de la Roche, Sir Charles G. D. Roberts, and A. J. M. Smith, Knister was never a popular success. "Farm work provided him with realistic details for his stories and his first novel, White Narcissus (1929)." "Of Knister's many short stories, probably the best known is 'Mist green oats', about a young man's break with his life on the family farm. His stories recurrently focus on some form of psychological initiation." For example, "The First Day of Spring," which "dramatizes the moment when an adolescent farmboy moves from imagining love's pleasures to learning about its possible horrors (a baby's murder, or at least a savage accident) and his naiveté gives way to a need for order." Knister praised Robinson for his ability to create characters as well as any novelist and for his skill in adapting his form to suit the character he is describing. Robinson's style he said, "is clear and apparently casual, fitting the matter as well made garments fit a form. It is a sinuous idiom which allows the freest expression to the foibles and intricacies of characters" (p. 413). Although the forms of Knister's poetry were derived from the Imagists, he also owed a good deal to A. E. Housman and to the English Georgians. Aside from Robinson, "Housman was the poet for whom Knister had the highest praise." The qualities which Knister lauded in the work of the British poet are also central to his own verse. Knister commented upon the characters Housman had chosen. He said that "doubtless for centuries there had subsisted this soul loving, life loving, inarticulate but artlessly downright yeoman, the backbone of English armies and, in later stages, for all his rootedness in England, particularly rural England, the basis of such large things as colonization and world exploration," (p. 419). Of course, Knister's characters were also simple farmers, "soil loving, life loving, inarticulate." Knister also commented upon Housman's portrayal of a youth's discovery of life's complexities and "of the inevitability of love and death" (p. 421). In his own poetry Knister explored the differences between the world of the child and that of the adult. The moment when the boy crosses from innocence to knowledge is central to a number of his stories as well. Another side of A Shropshire Lad which received his approval was its realism. Knister claimed that it is this realism which accounted for the book's continued popularity. He contrasted Housman's realism with the artificiality of contemporaries:
there was the contrast with the reigning artificial Yellow Book school of the nineties, then in the ascendancy with Wilde, Yeats, Symons, Le Gallienne as high priests Housman arrived on this flower plot scene with his lad made of the stuff of eternal human clay, with the high spirits, the wistfulness, the flesh and blood, dreams and passions known to the English scene for centuries and crying out for portrayal Here, in fine, was life, and the public which loved poetry was not long in discovering it. (p. 425)

Despite these general similarities it is difficult to find specific echoes of Housman in Knister because their styles are so different. One can also trace the effects of the Georgians upon Knister. Like Housman, many of them wrote about the country life and the people who lived close to the land. Once again it is easy to see how Knister shared general characteristics, but difficult to perceive specific similarities because of his imagist style. Two Georgians who seem to have especially influenced Knister are Edward Thomas and Edwin Muir, both of whom often describe farm life. Poet Anne Burke says of Knister: "Like Edwin Arlington Robinson whom he reviewed as 'A Great Poet of Today' his work is exemplified by simple straightforward stanzas about modern life and aims at the starkness of absolute truth. Note 'Wind's Way,' 'Reply to August,' 'Night Whistling,' 'Moments When I'm Feeling Poems,' 'Autumn Clouds,' and others. The complexity of Knister's work, like that of Robert Frost, has been overlooked because of its surface simplicity, bucolic tone, and emphasis on exactly what the poet felt. Knister on his Ontario farm resembles the adolescent Frost especially A Boy's Will, 1913 and North of Boston, 1914." In 2003 After Exile, the first reprint of Knister's verse in over 20 years, was released by Toronto's Exile Editions. The book presents dozens of poems never before in book form, plus 30 new poems, and selected prose pieces and letters.

Сыншыл жазу

Макгилл қозғалысындағы замандастары сияқты Книстер де бүлікші болды, ал оның сын-пікірлері Канада поэзиясының жағдайына және Канаданың әдеби ортасына наразылығын көрсетті. Книстердің сын жазбаларындағы ең маңызды мәселе, тіпті оның өзінің өлеңдеріне де қатысты, поэзияның тілі мен ойлауындағы жоғарылықты қабылдамауы болды. Жалпы, канадалықтар "шынайы романтизмнің сергітетін панасы" болатын жазу стилін ұнатты, оқырман "Шөлді жер" және "Шалға өзені" тудырған болашақ зияткерлік кернеуге қарсы ем іздегенде оған тығыла алатын. Книстердің басты мақсаты – өлеңдерін "нақты" ету және сол кездегі канадалық поэзияның көп бөлігін өмірдің дұрыс емес бейнесіне айналдырған жалған тоннан құтылу болды. Ол осы мақсатта идеалистік ұлылыққа жасалған барлық әрекеттерді тоқтатып, заттардың суреттерін мүмкіндігінше дәл көрсетуге ниеттенді. "Егер біз оларды жеткілікті түрде анық көрсек, көптеген басқа да қарапайым нәрселерге басқаша қарайтын болар едік" (vii–viii). Книстердің канадалықтарға тағы бір шағымы – олардың "колониалды" болуы. Ол "идеалдық канадалық әдебиетші" туралы жазғанда, олардың мәдени отаршылдығын жақсы сипаттады: "Ағылшын джентльмені сияқты білім алған адам, бірақ кейбір Жаңа Англия университеттері де жарайды; сонымен қатар ол Канаданы мүмкіндігінше дұрыс және жанашырлықпен, толық білімі бар турист көзқарасынан білуі керек, өйткені ол жақсырақ біледі. Біз жай ғана өзгеше болғымыз келмейді, біз басқаша тәжірибелерге ие болғымыз келеді, олар туралы шай ішу кезінде кез келген адам сияқты әдемі сөйлей аламыз. Шын мәнінде, біз американдық немесе ағылшын болғымыз келеді, бізге сәнділік сыйлайтын қосымша біліммен бірге." Осындай көзқараспен жазылған шығарма канадалық тақырыптарды шындыққа сәйкес келтіре алмайды. Сол кездегі "The Canadian Magazine" журналының басылымдарын қарасаңыз, мұндай өлеңдерді көптеп кездестіруге болады. Книстер сондай-ақ канадалықтардың консервативті талғамын, әсіресе журналдарда көрініс тапқандарын сынады. Оның пікірінше, Артур Стрингер канадалық оқырмандар "Ашық су" кітабындағы жаңашыл поэзияны қабылдаудан бас тартқандықтан, қылмыстық оқиғалардың авторы болуға мәжбүр болды. Ол тағы бір мысал ретінде Праттты келтірді, оның "The Witches Brew" поэмасы "The London Mercury" журналында жарияланғаннан кейін ғана канадалық баспагер таба алмады. Книстердің өзі өзінің шығармаларын басып шығаратын канадалық журнал таба алмады: "Менің өлеңдерім мен әңгімелерім тым канадалық болды және тікелей жерден келді, сондықтан канадалық редакторлар олармен байланыс жасағысы келмеді. Бұл әділетсіздік болса, онда ол маңызды емес еді; менің күш-жігерімнің қарапайым жетістіктері "кіші" журналдардың аз ғана аудиториясымен лайықты сыйақы алды [sic]. Бірақ бұл әрекеттер моральдық жағынан бүлікшіл де, эксцентрикалық тәсілді де емес еді. Канадалық редактордың олармен байланыс жасағысы келмегені қызықты." ("Canadian Literati", 162) Оның пікірлерінде бұл консервативтілік колониализмнің тікелей салдары және биікке құштарлықтың толығуы туралы сенім болды. Оның өзін елемей қалған жазушылардың бір ұрпағының бірі екеніне деген қайғылы сезімі анық байқалады. Книстердің замандастарының көптегені Канада поэзиясының жағдайына бірдей наразы болғанмен, ол ғана белгілі жазушыларды аты-жөнімен сынауға батылдық танытты. "Канадалық хат" Книстер Карманды, Маклннисті, Лиакокты, Робертсті және Д. Скотты "олардың үлестері артта қалған кез-келген импульсті бағалайтын уақытта жасалды" деген пікірмен жоққа шығарды (381 б.). Басқа жерде ол Лэмпманның стилін "бір кезде Жаңа Англияда және біздің шығыс пейзаждарында кең таралған, казарма сияқты үйлердің біріне" теңеді, бұрын сәнді болған, бірақ қазір ескірген. Кішкентай бунгало үлкен отбасылық үйдің орнын басып, сонымен қатар тоғызыншы ғасыр стильдерін алмастыратын ықшам өлеңдер пайда болды. Бұл шабуылдардың реті алаңдатады. Ликок, Лэмпман, Робертс және басқа да аталғандарды әдеби қоқысқа жіберуге болмайды. Біз бұл уақытта Робертс пен басқалардың әдеби алыптар мәртебесіне ие болғанын және жаңа келгеннің назарын аударудың бір жолы иконоборшы рөлін ойнау болғанын естен шығармауымыз керек. Бұл, бәлкім, Книстердің тым қатты сынға алуының себебі болды. Алайда Книстер тек қана қателік іздеген жоқ. Ол өзінің көретін проблемаларына шешім ұсынды. Оның пікірінше, Канадаға "жасауыш жұмысына арналған, мүмкін ай сайын бірнеше беттен тұратын, бірақ маңызды сапаға қарай таңдалған, біздің арамыздағы шын мәнінде өмір сүріп жатқан нәрсеге дауыс беруі керек" ("Канадалық хат", 379-бет) журнал қажет. Ол осы құрал арқылы Канаданың ерекше дауысы естілетініне үміттенді.

Like his contemporaries in the McGill movement Knister was a rebel, and his criticism showed his dissatisfaction with the state of Canadian poetry and the Canadian literary milieu. The most important point raised in Knister's critical writings, one which is applicable to his own verse, was his rejection of the sublime in the language and thought of poetry. In general Canadian taste favoured a style of writing which was "a refreshing haven of genuine romanticism to which the reader may retreat when he seeks an antidote to the intellectual tension imposed by the future progeny of 'The Wasteland' and 'Spoon River' " Knister, however, valued plough horses above winged ones, and in the foreword to the Collected Poems he set out his objectives as a poet. His primary aim was to make his poems 'real' and to escape the false tone which made most Canadian poetry of his day an inaccurate portrayal of life. In order to do this he intended to drop all attempts at idealistic sublimity and instead simply present the images of things as accurately as possible. "We would feel differently about many other common things if we saw them clearly enough" (vii–viii). One more complaint which Knister had against Canadians was that they were 'colonials'. He ably described their cultural colonialism when he wrote of the "ideal Canadian litterateur" as
a man who has been educated as an English gentleman, though certain New England Universities will pass; in addition he should know about Canada as accurately and sympathetically as possible from the point of view of an omniscient tourist who, after all, knows better things. We want not so much to be different as to have had different experiences about which we can talk at tea as suavely as anybody. It amounts in fact to our wanting to be American or English with an added background which will lend chic. Verse written by someone with such an outlook could not help but be unrealistic in its treatment of Canadian subjects. One need only look in issues of The Canadian Magazine from the period to find such poetry in abundance. Knister also attacked the conservatism of Canadian taste, especially as it was reflected in the magazines. Arthur Stringer, in his opinion, was forced to become a writer of murder mysteries because the Canadian reading public refused to accept the innovative poetry in Open Water. Another example he cited was Pratt, whose poem "The Witches Brew" could not find a Canadian publisher until after it had appeared in The London Mercury. Knister himself was unable to find a Canadian magazine which would print his work:
My poems and stories were so Canadian and came so directly from the soil that Canadian editors would have nothing to do with them. The injustice was perhaps, trifling; the quite modest merits of my efforts were adequately rewarded by the audience, fit though few, of the "little" magazines [sic]. But they weren't morally subversive, nor eccentric mannered, these attempts. It seems gruesomely significant that not a Canadian editor would have anything to do with them. ("Canadian Literati," 162)

Implicit in his comments was the conviction that this conservatism was a direct result of colonialism and the dulled appetite for sublimity. His bitter feeling that he was one of a generation of writers who were being ignored is obvious. Although many of Knister's contemporaries were equally unhappy with the state of Canadian poetry, only he dared to attack established writers by name. In "Canadian Letter" Knister dismissed Carman, Maclnnis, Leacock, Roberts, and D. C. Scott with the comment that "their contributions were made at a time when any impulse in a backwater would have been valued" (p. 381). Elsewhere he compared Lampman's style to "one of those rambling, barrack like houses once common to New England and our own eastern landscapes," formerly stylish but now outdated. Just as the smaller bungalow had replaced the large family home, so too would the more compact verse replace nineteenth century styles. The tone of these attacks is disturbing. Leacock, Lampman, Roberts, and the others he mentioned do not deserve to be relegated to some literary trash heap. We must remember that at this time Roberts and the others had the status of literary giants and that one dramatic way for a newcomer to get attention has always been to play the part of the iconoclast. This, probably, was what Knister was doing in his excessively fierce criticism. Knister was not, however, a mere fault finder. He was prepared to offer a solution to the problems he perceived. In his opinion, Canada needed a little magazine "devoted to creative work perhaps only a few pages every month, yet chosen for vital quality which should give a voice to what is actually being lived among us" ("Canadian Letter," p. 379). Through this medium, he hoped, a distinctively Canadian voice would be heard.

Поэзия

Реймонд Книстердің жинақталған өлеңдері. Дороти Ливсей құрастырған. Торонто, Райерсон, 1949 жыл. Ескерілмеген жағдайларда, библиографиялық ақпарат Канададағы жазу туралы онлайн нұсқаулықтан алынған.