Кіріспе

Жаққанда жанатын шамдағы жіпше немесе шамның шыбығы әдетте шамның немесе май шамның жалынын ұстап тұратын тоқылған мақтадан жасалады. Шамның шыбығы капиллярлық әрекет арқылы жұмыс істейді, отынды жалынға жеткізеді ("шыбық арқылы сіңіру"). Әдетте балқытылған шам балауызы сияқты сұйық отын жалынға жеткенде буланып, жану процесі жүзеге асады. Басқаша айтқанда, шыбық сұйытылған балауызды жалынға жеткізіп, жағуға мүмкіндік береді. Шамның шыбығы шамның қалай жанатынына әсер етеді. Шыбықтың маңызды сипаттамалары – диаметрі, беріктігі, отқа төзімділігі және байланыстыру қабілеті.

Ұңғымалардың түрлері

Кейде фитильдерді жалпақ етіп тоқуға болады, сондықтан олар жанғанда жалынға кері иіліп, өзін-өзі жағуға мүмкіндік береді. Фитильдің мөлшері жалынға қанша отын жеткізілетінін анықтайды. Үлкен диаметрлі фитильдер көбінесе үлкен жалынға, еріген балауыздың көп көлеміне және шамның тез жануына себеп болады. Чай шамдарында фитиль металл бөлікке бекітіледі, ол оның еріген балауыздың бетіне көтеріліп, балауыз ерімей жануын болдырмайды. Суда жүзетін шамдар үшін фитильді бекіту ғана емес, сонымен қатар шамның суды сіңіріп алып, жалынды сөндіруіне жол бермеу үшін шамның түбін жабу қажет. Фитильдер жіп немесе арқаннан басқа материалдардан да жасалуы мүмкін, мысалы, ағаштан және (тарихта) тіпті асбесттен, бірақ олар сирек кездеседі. 17 ғасырдың шамдары мен шамшамдары да қамыс өзегін пайдаланған. Тампон мақтасын далалық жағдайда май шамдары үшін фитиль ретінде қолдануға болады.

Шамның пайда болуы

Ежелгі египеттіктер б.з.д. 3000 жылы шамдарды пайдалана бастады. Осы кезеңде шамдар қолжетімді өсімдіктер мен жануарлардан алынған балауыздан жасалған деп саналды. Сол уақытта қытайлықтар күріш қағазынан фитильдер жасап, жәндіктер мен тұқымдардан балауыз шығарды.

Қаттыландырушылар

Шамның жалысын тік ұстау үшін қатайтқыштар қолданылады, соның арқасында отын жалысқа жетеді. Бұл екі артықшылық береді: ол фитильді мықтырақ етеді, оның сұйық балауыздан көтерілуіне мүмкіндік береді, сондай-ақ жылуды төмен қарай өткізеді, балауызды оңай балқытады. Соңғысы, әсіресе, қатты балауыздан жасалған шамдар үшін маңызды. Бұрын қатайтқыштар қорғасыннан жасалған, бірақ қорғасынмен улану қаупіне байланысты АҚШ-тағы Тұтынушы өнімдерінің қауіпсіздігі комиссиясы оларды бірнеше жылдан бері тыйым салған. Фитильге жұқа сым (мысалы, мыс) қосуға болады. Қағаз және синтетикалық талшықтар сияқты басқа да өзекті қатайтқыштарды қолдануға болады. 2001 жылдың 20 ақпанында Public Citizen, Ұлттық пәтерлер қауымдастығы және Ұлттық көп тұрғын үйлер кеңесі CPSC-ге қорғасын өзегі бар шам фитильдерін және мұндай фитильдері бар шамдарды тыйым салу туралы петиция жіберді. АҚШ-та қорғасын фитильдерін өндіруге, импорттауға немесе сатуға тыйым салу 2003 жылдың қазан айында күшіне енді.

Шеңберлерді алдын ала өңдеу

Іс жүзінде барлық шамшырақтар түрлі отқа төзімді ерітінділермен өңделеді, бұл процеске бекіту (морданталау) дейді. Бекіту болмаса, шамшырақ отпен толығымен жанып кетеді және балқыған балауыздың отқа ағып келуі тоқтап қалады. Сонымен қатар, шамшырақтардың жалынының түсі мен жарқырауын жақсарту, шамшырақты балқыған балауыздың ішінде қалып қоймау үшін қатайту және балауыздың шамшырақ бойымен жақсырақ ағысын қамтамасыз ету үшін де түрлі заттармен өңделеді. Көбінесе боракс пен тұз суға ерітіліп, сонда шамшырақтар мақсатымен малындырылады. Шамшырақтарды парафинмен алдын ала өңдеуге де болады.