Ирандағы жер сілкініші және геологиялық факторлар

Кіріспе

Ирандағы жер сілкінісі
Жер сілкінісінен қорғану тұрғысынан, 2004 жылы Боулдердегі Колорадо университетінің профессоры Роджер Билхам Иранды "ең нашар қылмыскер" деп атады. Жер сілкінісімен байланысты деформация мен қауіп-қатерлерге маманданған геофизик Билхам, ирандық жер сілкіністерінде көптеген өлім-жітімге себепші болған құрылыс тәжірибесін кінәлайды. 20-шы ғасырдың басынан бері 3000 ирандықтан 1-і жер сілкінісіне байланысты оқиғаларда қаза тапқан. Нақты емес инженерлік шешімдердің тудырған қаупі халықты қатты алаңдатады және экономикалық дамуға кедергі келтіреді. 1990 жылғы Маджиль-Рудбар жер сілкінісінде кем дегенде 42 000 адам қаза тапты, бұл Иранның сол жылғы жалғыз ұлттық табысының (ЖҰТ) шамамен 7,2 пайызына бағаланып, екі жылдық экономикалық өсімді жойды. Бұл жинақылудың бір бөлігі қабықтың қысқаруы және Загрос қатпарлы және итермелі белдеуі ішінде қалыңдауы арқылы қамтамасыз етіледі, ал қалғаны Иран үстіртінің солтүстігінде орын алады. Загростың ең белсенді бөлігі – Жақсы Қатпарланған Белдеу, ол кейінгі неопротерозойдан ерте кембрийге дейінгі Ормуз тұзының қабаттарының үстінде пайда болған ірі қатпарлармен сипатталады, ол кейбір антиклиндердің жоталарында тұз диапирі ретінде жер бетіне жетеді. Жер сілкінісінің ошақтық механизмдері мен гипоцентрлік тереңдіктерін өлшеулер қысқарудың жоғары және төмен бұрышты кері жарылыстардың қоспасымен, тұнбалы қаптаманың ең төменгі бөлігінде немесе Ормуз тұзының астындағы негізде орын алатынын көрсетеді. Кешм аралы батыс-солтүстік-шығысқа қарай созылған, жағалауға және негізгі қатпар осінің аймақтық бағытына параллель. Неогендік шөгінді тау жыныстары аралдың барлық бетінде көрінеді, батыс жағында жер бетіне дейін жететін ескі Ормуз тұзынан басқа. Аралдың орталық бөлігінде әртүрлі бағыттарды көрсететін ірі, негізінен антиклинальді қатпарлардың әсері байқалады. Лафт антиклинінің осі негізінен солтүстік-батыс-оңтүстік-шығысқа қарай, Салах антиклині шамамен батыс-шығысқа қарай, ал Суза антиклині мен Рамкан синклині оңтүстік-батыс-солтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Аралда теңіз террасалары түрінде жақындағы көтерілудің айқын дәлелдері бар, ең биік терраса теңіз деңгейінен жоғары анықталған. Террасадағы маржандардан алынған арагониттің уран қатарын (230Th/234U) пайдалану арқылы жылына 0,2 миллиметр көтерілу жылдамдығы бағаланған.

Earthquake in Iran
In terms of earthquake protection, Iran was named the "worst offender" in 2004 by Professor Roger Bilham of the University of Colorado at Boulder. Bilham, a geophysicist who specializes in earthquake related deformation and hazards, blames construction practices for many of the deaths in Iranian earthquakes. Since the start of the 20th century 1 in 3,000 Iranians have died in earthquake related incidents. The risk posed by poor engineering is of significant concern to the populace and an impediment to economic development. The 1990 Manjil–Rudbar earthquake, with at least 42,000 fatalities, cost Iran roughly 7.2 percent of its Gross National Product (GNP) for that year, and wiped out two years of economic growth. Part of this convergence is accommodated by crustal shortening and thickening within the Zagros fold and thrust belt, with the remainder occurring to the north of the Iranian Plateau. The most active part of the Zagros is the Simply Folded Belt, which is characterised by large folds formed above a layer of late Neoproterozoic to Early Cambrian Hormuz salt, which locally reaches the surface in the crests of some anticlines as salt diapirs. Measurements of earthquake focal mechanisms and hypocentral depths show that shortening is accommodated by a mixture of high angle and low angle reverse faulting, within either the lowest part of the sedimentary cover or in the basement beneath the Hormuz salt. The island of Qeshm is elongated WSW–ENE, parallel to the coastline and the regional trend of the main fold axes. Neogene sedimentary rocks outcrop at the surface over the whole island, apart from a diapir of older Hormuz salt that pierces through to the surface at its western end. The sediments are affected by a series of large, mainly anticlinal folds that show a variety of trends in the central part of the island. The axis of the Laft anticline runs mainly NW–SE, while the Salakh anticline trends roughly W–E and the Suza anticline and Ramkan syncline trend SW–NE. The island shows clear evidence of recent uplift in the form of marine terraces, with the highest terrace identified at above sea level. An uplift rate of 0.2 millimeters annually has been estimated from uranium series dating (230Th/234U) of aragonite from corals on the terraces.

Сипаттамалары

Жер сілкінісі бастапқыда 6.0 дәрежесімен өлшенді, алайда кейінгі талдаулар 5.8 шамасында екенін көрсетті. Эпицентр Кешмнің орталық бөлігіндегі Гаварзин ауылының жанында орналасқан, ал ошақтың тереңдігі есептелді. Жер сілкінісі кезіндегі жер бетінің ығысуы SAR-интерферометриясы арқылы өлшенді. Есептелген көтерілу аймағы батыс-шығыс бағытында созылған, ең жоғары мәні шамамен Latif антиклинінің шығыс ұшында орналасқан. Көтерілген аймақтың оңтүстігінде кішірек көлемде шөгіңкі аймақ байқалды, ал екеуінің арасында анық шекараның болмауы жарық сынығының жер бетіне шықпағанын көрсетеді. Ығысудың бұл үлгісі солтүстікке қарай бұрылған жарық сынығының шамамен және тереңдікте жарылуымен сәйкес келеді, бұл дене толқындарын пайдалана отырып жүргізілген сейсмикалық модельдеу нәтижелерімен де жақсы сәйкес келеді, бірақ оңтүстік-шығысқа қарай бұрылған жазықтық мүмкіндігі де сақталады. Бұл тереңдік диапазоны жарық сынығының шөгінді қабаттардың төменгі бөлігіне әсер еткенін күшейте түседі, бірақ негіздік тау жыныстарының қатысуын толығымен жоққа шығармайды. Жер сілкінісін тудырған жарық сынығы жазықтығының бағыты мен байқалған жер беті бүктелістерінің арасындағы айырмашылық осы екі деңгейдегі деформацияның, мүмкін, марль қабаттарындағы ажыратылу арқасында байланыссыз екенін көрсетеді. Көптеген жер сілкінісінің ошақтары негізгі жер сілкінісінен әлдеқайда тереңде орналасқан және басым түрде горизонталь жылғалыс ошақтық механизмдеріне ие. Бұл негізгі жер сілкінісі Ормуз тұз қабатының астында солтүстік-оңтүстік бағыттағы қысқаруға бірлесіп келетін, негіздік тау жыныстарындағы оң және сол жақты жылғалыс жарықтарының күрделі жиынтығындағы кейінгі қозғалысты тудырғанын көрсетеді. 2008 жылдың 10 қыркүйегінде Кешмде тағы бір күшті жер сілкінісі болды, оның магнитудасы 5.9, ал ошақтың тереңдігі болды. Бұл жер сілкінісі үшін байқалған көтерілу үлгісі де төменгі шөгінді қабаттарда жарылумен сәйкес келеді, бірақ жалпы оңтүстік-шығысқа қарай бұрылған екі сегментті жарық сынығында. 2005 және 2008 жылғы жер сілкіністері оңтүстік-шығысқа қарай бұрылған кері жарық сынығының жанындағы сегменттерін жарып шығарған болуы мүмкін. 2008 жылғы жер сілкінісі салдарынан жеті адамның қаза болғаны хабарланды.

The earthquake was initially measured at 6.0 on the moment magnitude scale, although later analysis suggests a slightly lower value of 5.8. The epicenter was near the village of Gavarzin in central Qeshm, and a hypocentral depth of was estimated. Surface displacement during the earthquake was measured using SAR interferometry. The computed area of uplift is elongated W E, with a maximum value of about centered over the eastern end of the Latif anticline. A smaller area of subsidence was observed to the south of the uplifted area, and the lack of a sharp boundary between the two suggests that the fault does not come to the surface. The pattern of displacement is consistent with a north dipping fault rupturing between about and in depth, which also provides a good match to the results of seismic modeling using body waves, although a SSE dipping plane remains possible. This depth range strongly suggests that the fault affected the lower part of the sedimentary cover, while not ruling out some basement involvement. The mismatch between the orientation of the fault planes that caused the earthquake and the observed surface folds suggests that deformation at these two levels is decoupled by the presence of a detachment, possibly within marl layers. Most aftershocks occurred at significantly greater depths than the mainshock and are dominated by strike slip focal mechanisms. This suggests that the mainshock triggered later movement on a complex set of right and left lateral strike slip faults within the basement, together accommodating north south shortening beneath the Hormuz salt layer. On September 10, 2008, there was another major earthquake on Qeshm, with a magnitude of 5.9 and hypocentral depth of The pattern of uplift observed for this earthquake is also consistent with rupturing within the lower sedimentary sequence, but on a fault with two segments, dipping overall to the southeast. The earthquakes of 2005 and 2008 may have ruptured adjacent segments of the same southeast dipping reverse fault. Seven deaths were reported as a result of the 2008 earthquake.