Кіріспе

Румын майданы (Frontul Românesc, FR) 1935 жылы Румынияда құрылған орташа фашистік партия болды. Бұрынғы премьер-министр Александру Вайда Воевод басқарған бұл партия, негізгі ағыстағы Ұлттық шаруалар партиясынан (ПНЦ) бөлініп шыққан оңшыл топ ретінде пайда болды. Билікте болған кезде Вайда Темір гвардияға қатысты белгісіз ұстаным танытты және өзіндік радикалды идеологиясын жасады; FR жалпы алғанда, шектеулі дискриминацияны қолдайтын, ксенофобиялық бағдарламаға ие болды, яғни жасырын (кейін ашық) түрде антисемиттік болды. Ол король Кароль II-нің саясатына бағынды, негізгі Ұлттық либералдар, ПНЦ-ның сол қанаты және радикалды фашистік гвардияшылар арасында маневр жасады. Вайда бұрынғы екеуімен бәсекелесіп, соңғысын жұбатуға тырысты, қара көйлек киім сияқты фашистік атрибуттарды қабылдады. Гвардия сияқты, ол Румынияны Орталық державалармен жақындастыруды қолдады, бірақ сонымен қатар Ұлы Румынияның шекараларына олардың кепілдіктерін алуға үміттенді. FR-дің төменгі буындарында Виорел Тилеа және Вайданың басқа да қарсыластары болды, олар Румынияның Ұлттар лигасына және Кіші Антантаға адалдығына сенді. Корольдің сеніміне ие болғанымен және тәжірибелі саясаткерлерді қатарына алғанымен, FR румын саясатындағы маргиналды күш болып қала берді және сайлауларда жиі жеңіліске ұшырады. Оның ең үлкен ықпалы 1937 жылғы маусым айындағы жергілікті сайлауларда байқалды, ол Ильфов округінде екінші ең танымал партия болып шықты. Бастапқыда, басқа радикалды топтар оған қызығушылық танытты, бірақ Ұлттық аграрлық партияны сіңіре алмады. Ол 1935 жылы саяси одақ құрған, күштірек Ұлттық-христиан партиясына тәуелді болды. "Ұлттық блок" деп аталған бұл одақ, құрамдас бөліктерінің толық бірігуіне әкелмеді, себебі Вайда серіктестерінің шексіз германофилиясы туралы алаңдады; оның румындандыру жобасы Ұлттық-христиандық стандарттар бойынша тым жұмсақ деп есептелді. Кейінгі жылдары FR ПНЦ-ның "орталық" қанатымен қайта бірігуге немесе сіңіруге бірнеше рет күш салды. FR-ның бірінен соң бірі өткен Ұлттық либералды үкіметтерге деген қарсылығы, соңғысы этникалық дискриминацияны қабылдағаннан кейін ынтымақтастыққа жол берді. Бұл жақындасу 1937 жылғы жалпы сайлау кезінде екі партия құраған картельге әкелді. Бұл даулы қадам FR-дың мүшелері мен жақтастарының қатарын азайтты, соның ішінде Д.Р. Иоаницеску және оның жақтастарының жаппай кетуі болды. Елде монархия мен гвардияшылар арасындағы қақтығыстармен саяси зорлық-зомбылық күшейгеннен кейін, Фронт 1938 жылы король Карольдің жалғыз заңды партиясы – Ұлттық жаңару майданына енуге келісім берді. 1940 жылдан бастап Вайда Фронт төрағасы қызметін атқарды.

Шығу тегі

Фронт өзінің тамырларын Вайда Воеводтың екінші және үшінші үкіметтерінде (1932 және 1933 жылдары) тапты, олар антисемитизмнің күшеюімен және еврейлерді бірқатар мемлекеттік қызметтерден (еврей квоталары) шеттету мүмкіндігін талқылаумен ерекшеленді. Трансильваниялық ұлтшылдық мектебінің идеологы ретінде Вайда Воевод Карл Люгер және Аурель Попович сияқты экономикалық антисемиттер мен авторитаристердің еңбектерінен шабыт алды. 1920-ші жылдардың соңында оның көзқарастары евгеника мен биополитиканың ықпалымен қалыптасты, бұл оны "биологиялық бәсекелестікке" қарсы таза шаруалар тобын мемлекеттік бақылауда сақтауды талап етуге итермеледі. Антисемиттік шаралар Вайда Воеводтың ішкі істер министрі (1928 жылдан бастап) қызмет еткен кезеңде қорғап, қолдаған тағы бір отандық фашистік қозғалыс – Темір гвардияның агитациясы аясында жүзеге асырылды. Вайда Воевод Гвардияға және басқа да зорлық-зомбылық ұйымдарына қарсы саяси бостандықтарды шектеу және коменданттық сағат енгізу туралы заңдар қабылдады (бірақ Трансильвания сакстарына еврейлерге қарсы бағытталған Штурмбаттальон бөлімдерін құруға рұқсат берді). Бұл мәселені 1920-ші жылдары А.К. Кузаның Ұлттық христиандық қорғаныс лигасы (LANC) ерекше атап өтті. Оның манифесттерінде айтылғандай, "масон Вайда" Азаматтар келісіміне келісіп, бізді "қол-аяғы байланған күйде яһудилерге тапсырды". Вайдаға тағы бір айып – оның яһудилерге тиесілі бизнестегі серіктестігі, әсіресе Марморош Бланк банкі. Өзін қорғап, ұқсас риториканы қолданып, Вайда Ложадағы қысқа тәжірибесінің масондардың "яһудиленгенін" түсінуіне себеп болғанын мәлімдеді. Бәсекелес саясаткерлер Вайданы құпия түрде Гвардияны дамытып, оның қуғын-сүргінін күшейтуден жалтарған адам деп қарады. Бұл айыптауды Георге Беза, Арманд Калинеску, Виктор Яманди және Виктор Молдован айтты. Сол кезде Вайда Ұлттық шаруалар партиясының (PNȚ) ерекше, радикалды оңшыл фракциясының жетекшісіне айналды. Ол күшейе берген авторитарлық патша Кароль II-ні қолдады, ал Иулиу Маниу басқаратын орталықшылдар либералды демократияны қолдап, оңшылдарды "конституциялық емес" деп атады. Вайда бұл партияны ескі шаруалар партиясының қалдықтарынан тазартуды қалады. Сол кездегі солшыл радикал журналист Петре Константинеску Яси бұл қақтығыстың жаһандық бағдардағы айырмашылықтарды да көрсеткенін мәлімдеді: Маниудің франкофильдік қолдау базасы Вайданың аңгло-германофилиясына қарсы. Оның пікірінше, соңғысы Румынияны "толық, күшті және түпкілікті фашистендіруге" ұмтылды. Вайда өзін әлі де орташа франкофил деп есептеп, басқа тұлғаларды "Францияға толық бағынуда" айыптады; ол Ұлттар лигасының "яһудилердің туындысы" екенін де қабылдамады. Жалпы алғанда, ол Андре Тардьеге және оның француз консерватизміне деген симпатиясын білдірді. Оның "христиандық Франция" туралы мақтауы түсіндірмешілерді таң қалдырды, олар бұл саяси мәдениет Вайда көздейтін түрінде енді жоқ екенін немесе ол "жарамсыз" Croix de Feu-ға дейін төмендегенін атап өтті. 1933 жылдың қарашасына қарай PNȚ-тің екі қанаты ашық күресіп жатты, әсіресе Сибиудегі тәртіпсіздікте. Патша өзінің қарсыластарын әлсіретуді үміттене отырып, мұндай қарсылықты ынталандырды, бірақ Вайда Воеводтың саясаты өзінің саясатымен үлкен үйлесімде екенін де байқады. Дегенмен, үкімет Ұлы депрессияның салдарымен күресуде қиындыққа тап болды және Гривица жұмысшыларының ереуілін қатыгездікпен бастырып тастады. Билік партиясының ішіндегі шиеленістердің күшеюі, сондай-ақ премьер-министрдің Гвардиямен байланысы туралы дәлелдер сайлаушылардың бір бөлігі арасында қосымша наразылық тудырды. ПНЦ-ның сол жақ қанаты патшаға қарсы памфлет жариялаған кезде, министрлер кабинеті құлады, оны соңғысы Вайда Воеводтың отставкасын талап ету үшін сылтау ретінде пайдаланды. Ұлттық либералдық партия (PNL) "азаматтық қарсылық" қаупімен патшаға өзін-өзі таңулап, билікке қайта оралды және Ион Г. Дука премьер-министр болды. 1933 жылдың соңында Гвардияға қарсы шабуыл ұйымдастырған және оның бір өлім отряды өлтірген Дука мен кабинетті Георге Татареску басқарды. Қаза болғаннан кейін Вайда төңкеріс үшін сотталған Темір гвардияшыларын мақтады. Ол сондай-ақ, бұл кісі өлтіру Дюканың Ямандимен ішкі партиялық бәсекелестігімен байланысты екенін мәлімдеді, бұл Яманди "тұжырымсыз және логикасыз" деп жоққа шығарды.

Шығу

Вайданың наразылығы патша үшін бірден пайдалы болды: ол Маниудың назарын аударды және конституциялық тәртіпті қалпына келтіруге бағытталған ПНТ-ның күш-жігерін әлсіретті. Тарихшы Петре Тюрлеаның айтуынша, Вайда "патшаның қолдауын алды, бірақ ол қалағандай емес". Партиялық әріптестері тарапынан одан сайын шеттетіліп, 1934 жылдың қаңтарында Вайда отставкаға кетпейтінін, бірақ "өздігінен қуылғанша күтетінін" мәлімдеді. Ол сондай-ақ, өзінің биліктен шығарылуы "атқыштармен" қарсы алынатынын айтты. Оның ізімен Виорел Тилеа мен Эдуард Мирто жеке әңгімелерде немесе қоғамдық сөздерде Маниуге шабуыл жасады. Ақпан айында әртүрлі ПНТ фракциялары Бістрицада кездесіп, келісуге соңғы рет тырысты. Татареску жаңа кабинеттің басына келді, бірақ Вайда патша өзінің фракциясын қоса алғанда, оңшыл партиялардың одағын артық көрер деп үміттенді. Келесі айларда Вайда Маниудің нық тұруын сынап, Тимиш-Торонтал округінде тағы бір жанжал туғызды. ПНТ газеті Țara-ның қолдауымен ол Маниудың үміткері Север Бокуға қарсы жергілікті партия төрағалығы үшін күресті. Вайда маусым айында орынды жеңіп алды, бірақ қыркүйекте Соватадағы саммитте ПНТ оны қызметтен босатуға шешім қабылдады. Сайлау базасын қайта бақылауға алу үшін Вайда әлеуметтік салада да радикализмге бой беріп, шаруаларға жаңа жер реформасын енгізетінін уәде етті. Бұл саясат оны 1935 жылдың басында ПНТ-дан шығарып салды, ал партияны солшыл аграршылар басқарды. Осы бөлінуден "ксенофобиялық және демократияға қарсы", "сионизмге қарсы радикалды оңшыл" Румын майданы пайда болды. Ол 1935 жылдың сәуірінде (ресми түрде: 12 наурызда) жұмыс істей бастады, патшаның тілегіне қызмет етуге дайын екенін мәлімдеді және дәстүрлі ПНТ сайлаушыларының қолдауына сүйенді. Наурыздың ортасында Орадеядағы сөйлеміне "көптеген адамдар" жиналды, ал Вайда Воевод 60 округте "вайдистік бөлімдерді" ұйымдастырды. Бұл бөліну ПНТ-ның басқа қанаттарын ашуға мәжбүр етті және одан әрі қақтығыстарға әкелді: Ұлттық шаруалардың жарымәскери күзеті, немесе Воинчилер, Вайданың газетіне, Газета Трансильванияиге шабуыл жасады. 1937 жылы Фронт Клуж қаласында шығатын Ofensiva Română газетін құрды. Ваидистер Констанцаның ПНТ газетін, Аврора Доброгейді, басып алып, өздерінің өңірлік органдарын құрды: Басарабия Крештина (Кишинев), Бируинца (Ботошани) және Кемарея Ностра (Исмаил). Пиатра-Неймцте Н. Борш Frontul Românesc Neamț газетін шығарды. Жаңа партияға Вайданың екі ұлы Аурель мен Мирча, Тилея, Север Дан, Виргиль Потарча және Воику Ницеску кірді. Георге Миронеску (өзінің бұрынғы премьер-министрі) 1935 жылдың 15 наурызында Вайданы қолдап ашық хат жариялаған кезде құрылтайшы мүше болды. ПНТ оны "ауылдық демократияның" жауы деп атады. Біраз уақыттан кейін ФР өз қатарына ПНЛ-дан шыққан танымал Константин Ангелескуді тіркеді. ПНТ-тің қанағаттанбаған кадрларының толқыны ФР-ге қосылды, оның ішінде Мирто, Аурель Влад, Д.Р. Иоаницеску және Георге Ионеску Сисести. Ораштия бөлімін Влад ұйымдастырды, онда ұлттық діни қызметкер Иоан Моца болды. Вайданың туған жері Трансильваниядан басқа ПНТ әріптестері де ФР-ге қосылды; негізгі тұлғалар арасында Эмиль Хатиегану, Диониси Роман, Гавриль Юга және Теодор Бохатиель бар. Фронттың Брашов округінің филиалын Ницеску басқарды, онда Виктор Браниште мен Иосиф Блага да мүше болды. 1935 жылдың 20 сәуірінде ФР төменгі палатада өз тобын құрды. Сол күні шаруалар партиясының бес депутаты, оның ішінде Сомештен Иоан Модреану, Констанцадан Михай Исаческу және Четатя Албэден Алекс. Д. Ротта "вайдизмге" қатысы бар екенін мәлімдеді. Басқа да белгілі мүшелері Савиан Бадулеску (бұрынғы Бухарест қаласының мэрі), Кориолан Балта, Иоан Бузуган, Ромул Кандеа және Иоан Г. Перицеану. Фронттың Долждағы бөлімін бұрынғы ПНТ депутаты Николае С. Иовипале құрды; 1935 жылдың қазан айынан бастап куәландырылған көршілес Горждегі бөлімді Адриан Брудариу басқарды, ол өз қызметін Горж бен Тимиш-Торонтал арасында бөлісті. Брудариу екі жыл бойы кіші және солшыл, тәуелсіз шаруалар партиясын басқарды. Көп ұзамай ФР-ге Джордж Мороиану мен Михай Шербан сияқты профессорлар қосылды және Петре Драгомирескудің басшылығымен Яс университетінде белсенді ұяшығы болды. 1936 жылдың ортасында автор Н. Порсенна да мүше болды. Есептер бойынша, ПНТ кадрларының тек 10% немесе 15% ғана Вайданың жолымен жүрді. Топ саясатқа жаңадан келгендер арасында жұмысқа қабылданды: 1937 жылдың соңында Тиля, ФР-дің Сибиу округінің бөлімшесінің басшысы ретінде, генералдар Спиридон Михайлеску мен Штефан Оресковичті қатарына қабылдады. Жалпы, академиялық ортада шамамен 10 маман ФР-мен бірікті. Бұл Гвардиядан алда, бірақ оңшыл партиялардан кем болды. Бөліну ұлттық шаруалар элитасын тәртіпке келтіруге көмектесті: жаңа партия президенті болған, бірақ Маниудің қайта оралуынан қорқып, Ион Михалаке Трансильваниялық қанатты кез келген қарсылық белгісінде қууға уәде берді. ФР "масондық" құрылымның екі румын шіркеуінің ішіндегі ықпалын саботаж жасап жатқанын мәлімдеді, яғни Шығыс православие және Шығыс католик. Вайданың айтуынша, православие патриархы Мирон Кристя және Клуж епископы Иулиу Хоссу Фронттың жақтастары болған. ФР толыққанды диктатураны қолдау керек пе, әлде "ұлттық демократияны" қолдау керек пе, әлде оның бағыты белгісіз болған "профашистік" партия болды. Бір теория бойынша, ФР Вайда, Карол және Полиция бастығы Гаврила Маринеску арасындағы келісім нәтижесінде құрылды, бұл экстремистік дауысты бөліп, басып тастауға бағытталған әрекет болды. Вайда, өзінде "Гитлердің жанынан шыққан ұсқын" бар екенін жариялап, қара көйлектерден тұратын саяси формамен қаруланған қарауылдар, центуриялар және легиондар жетекшілігіндегі желіні басқарды. 1935 жылдың маусымынан бастап Фронттың Констанца округіндегі бөлімінде 1821 жылғы Валахия көтерілісінің құрметіне "Пандури" деп аталған жастардың жарымәскери қанаты болды. ФР саясатының негізгі тұсы Вайда Воеводтың "халық санына пропорционалды" экономика мен мәдениеттегі үлесін анықтайтын "numerus Valachicus" идеясы болды. Lupta газетінің солшыл бағанасының бірі Вайданың өзінің жақтастарының кейбіреуі оның кемсітушілік мәніне "таң қалғанын" және оны Вайдаға деген "жеке міндеттемелерімен" қабылдауға мәжбүр болғанын айтты, ал басқа бағанашы 1934 жылға дейін Вайданың "жақтастарының" көптегені "көңілді және адал сионистер" болғанын мәлімдеді. Осы жаңа талаптармен қалыптасқан ФР бағдарламасы "аздықтарға қарсы жеккөрушілік саясат болмауы керек" деп баса айтты, сондай-ақ: "өткеннен туындаған артықшылық жағдайға нүкте қою керек". 1935 жылы болгар-румын газеті Dobrudzhanski Glas атап өткендей, бұл ұсыныс ФР-дың аздықтардан мүшелерді қабылдауына мүмкіндік бермейді. Хабарлама бойынша, 1935 жылдың ортасында ФР еврейлердің ассимиляциясына қарсы белгілі бір еврей партиясымен жақындасуға тырысты. Ассимиляцияшыл еврей көшбасшысы Вильгельм Фильдерман Вайда "оңшыл сионизм өкілдерімен" ынтымақтастыққа шақыру хабарламаларын жасады, сонымен бірге "Регат еврейлерін [негізгі румындық] саяси партияларына қосылғаны үшін айыптады". Numerus Valachicus Гвардия тактикасын көшірді, бірақ оны осылай жасады, бұл ашық түрде антисемиттік емес. Алайда, Газета Трансильванияия еврей "колонизаторларын" жамандаған көптеген мақалалар жариялады, мысалы, олар Румыния индустриясының 80% -ын бақылап отырғанын және олардың фирмаларын "паразиттік" деп сипаттады. Фронттың баспасөзінің есептері бойынша, еврейлер мен венгрлер спирттік ішімдіктер бизнесінде артық өкілдік еткен: румындар бөлшек саудагерлердің көпшілігін құраса да, олардың жеткізушілері көбінесе румын емес. Осы аралықта Гвардия зиялылары да ФР-дың антисемиттік бағдарламасына әртүрлі реакциялар берді...

Ұлттық блок

Ресми қолдау мен айналасындағы жақтастарға қарамастан, Фронт өркендемеді және әрқашан "нашар партия" болды. Хайнен атап көрсеткендей: "Бірнеше апта ішінде Вайда патшаның үміттерін орындай алмайтыны анық болды". 1935 жылдың 15 мамырында Бухаресттегі Вокс залында өткен FR жиынына шамамен 5000 көрермен келді, бірақ олардың көпшілігі Темір гвардиядан келгендер еді. Фронттың алғашқы сайлау сынағы Пряховадағы толықтыру сайлауы болды, онда FR 6000 дауысқа ғана қол жеткізді, бұл PNL және PNȚ көрсеткен нәтижеден әлдеқайда төмен. Маусым айындағы Мехединцідегі Сенатқа толықтыру сайлауында Вайданың өзі 3000-нан аз дауыс жинады. Мұның бір себебі премьер-министр Тэтареску еврей қауымына қарсы бағытталған бірнеше заңдарды қабылдады, сонымен қатар FR және басқа да радикалды топтарды ұстап тұруға тырысты. FR әлі де Гвардияшылдар басымдығы бар аймақтарда, мысалы, Кимпулунг Молдовенескте күшті өкілдікке ие болды, онда оның сенаторы Думитру Тину сәтті тұтыну кооперативін басқарды. 1935 жылдың басында Вайда партиясының Карлдың құрылысы екенін қабылдауын азайтуға мүдделі болды. Осы себепті ол Георге Брэтиану мен Александру Авереску құрған анти-Кароль конституциялық фронтымен келісуге тырысты. 1935 жылдың сәуір айында Вайда патшаның ықпалды сүйіктісі Елена Лупескуді елден қууды сұрады, бірақ оның әріптесі Мирто әлі де Лупескудің жақын тобының мүшесі ретінде қарастырылды. Вайданың бұрынғы қарсыласы Октавиан Гога басқаратын Ұлттық аграрлық партия (PNA) да Фронтқа одақ немесе бірігу туралы ұсыныстар жасады. Хабарламаға сәйкес, Гога өзінің тобын FR-ға қосуды ұсынды, тек вице-президент лауазымын талап етті; Вайда бас тартты, өйткені ол бұл рөлді Владқа уәде берген еді. FR-дің "күшті ұлттық орталықты" құруға деген ниеті оны Карлдық оңшыл жақтастармен келіссөздерге итерді. Оның алғашқы серіктестері LANC, әсіресе оның жастарлық қанаты және Темір гвардиядан бөлініп шыққан шағын топ – Румынияның крест жорығы болды. 16 мамырда FR-дың LANC және PNA-ны сіңіруі мүмкін екені туралы ақпарат тарады: "Ваида Румын Фронтының президенті болады, Гога оның вице-президенті болады, ал Кузаға құрметті президенттік ұсынылады". Алайда, FR мен LANC Вайданың numerus Valachicus доктринасы бойынша келіспеді. Куза сол кезде Вайданың квоталар жүйесі "румын элементтерін қорғаудың орнына [біздің] идеалымыздың, "румындар үшін Румынияның" толық жойылуына әкеледі" деп жазды. 1935 жылдың тамызында Фронт Иоан В. Эмилианның "Отты Свастикасымен" бірігу туралы келіссөздер жүргізді, ол LANC-тан бөлініп шыққан еді. Вайданың антисемиттік идеологиясы оған премьер-министрдің ағасы және Румыния Ұлттық социалистерінің бұрынғы жетекшісі полковник Стефан Тэтарескудің қолдауын әкелді. Олар келісімге келді, бұл Вайданың ізбасарларына Трансильвания мен Банатта науқан жүргізуге мүмкіндік берді; полковник Тэтареску басқа барлық аймақтарда Numerus Valachicus Ұлттық қозғалысының басшысы ретінде басымдыққа ие болды. Осы аралықта ПНТ-мен қақтығыстар туралы хабарлар тарады: 1935 жылдың қазанында Сигеттегі ваидист үйіне Илье Лазар басқаратын ПНТ тобы шабуыл жасады. Қақтығыс кезінде оқ атылып, Лазардың қолына жарақат алды. Сол кезде FR күшті Ұлттық христиан партиясымен (PNC) одақ құру туралы келіссөздер жүргізіп жатты, ол Карольдың қолдауымен LANC-тің PNA-мен бірігуінен пайда болды. 1935 жылдың тамызында жаңа FR газеті, сондай-ақ Frontul Românesc деп аталды, екі топтың үкімет үшін "минималды платформаға" келісетінін және бірігу болашақта "табиғи және автоматты түрде" жүзеге асырылатынын жариялады; PNC тарапынан Гога да ұқсас сақтық хабарлама жасады. Бірлесіп, PNC және FR Ұлттық блок құрды. Дегенмен, одақта PNC белсенділері болды, мысалы, Ничифор Крейник, оның радикалды этнократиялық бағдарламасы Вайда Воеводпен қабылданбады, ол наразылық білдірді. 1935 жылдың қарашасына қарай Маниу мен ПНТ осы жақындасудан қорқып, оның "оңшылдардың" сайлауда жеңіске жеткізуі мүмкін екенін атап өтті. FR әлі де PNC-мен бірігуді талқылады, бірақ кеңейтілген келіссөздер екі тарап арасындағы басқа да маңызды келіспеушіліктерді көрсетті. Хабарламаға сәйкес, Вайда PNC-нің реваншизмді және Германияның қайта қарулануын ашық мақтайтын сыртқы саясатына наразы болды. Карол уәде етілген бірігуге қуанды, ол оған "оң жақтың күшті партиясын" береді деп үміттенді. 1936 жылдың қаңтар айының басында Вайда бірігудің енді ізделмейтінін және сонымен қатар сол жылға жоспарланған кез келген толықтыру сайлауында FR кандидаттарын ұсынбайтынын мәлімдеді; Карольдың махинациялары деп ойлаған нәрсеге көңілі қалған ол саясаттан шығу ниетін білдірді. Жаңадан жасалған әрекеттерге қарамастан, екі партияның толық бірігуі тағы да сәтсіз аяқталды, және Гвардияның мәлімдемесіне сәйкес, PNC және FR екеуі де ішкі дағдарысқа ұшырады.

Тұрақсыздық

Бұл кезеңде ФР Гвардияға жақындады. Вайда 1936 жылы наурыз айында Таргу Муреште өткен Гвардияның студенттік съезінде құрметті қонақ болды. Сәуір айында ол Яссыға тоқтады, онда бір ароманиялық адам оған қарсы шығып, Вайда мырзадан бағдарламасын іске асыру үшін зорлық-зомбылықты аямауын сұрады. Вайда бұл пікірге ренжіді: Мен ешқашан бағдарламамызды іске асыруда зорлық-зомбылыққа жүгінбеймін. Мамыр айында ол және Миронеску Гвардия басшыларын зорлық-зомбылықтан бас тартуға көндіру үшін жеке кездесулер өткізді. Керісінше, Каролмен сұхбаттасқанда Вайда ПНК-ден бас тартып, Гвардияға деген құрметін білдірді. Олар Гвардияшыларды Маниумен келісімге келуден аулақ ұстап, көндіру керек екенін келісті. Осы уақытта Вайда Тимишоараға барып, сыртқы саясат бойынша радикалды бағдарлама жариялап, ұлттық дау тудырды. Бұл Францияның ішкі саясатымызға араласпауын және Югославия Корольдігіне (әсіресе Воеводинаға қатысты) бұрын-соңды болмаған аумақтық талаптарды қойды. Ол партияның әскериленуін жеделдету үшін партиялық базаға қысым көрсетті. Бұл Брайла округіндегі ФР бөлімдері арасында наразылық тудырды, олардың басшылары Анастасе Петреску мен Марин Панайт отставкаға кетті. 1936 жылдың ортасында Татарескудің жаңа үкіметі билікке келді. Фронт әлі де үлкен митингтер өткізіп, наурыз айында Галацта Иоаническудың сөйлегенін 20 000 адам тыңдады. Вайда мен Ангелеску PNȚ-ФР арасындағы келісімді ілгерілетуді бастады, бұл PNL кабинетін құлатуға мүмкіндік береді деп сақтады. Тамыз айының соңында ФР PNC және Аргетоянудың Аграрлық одағымен одақ құруды қарастырып жатыр деген қауесет тарады. Бұл туралы Румыниялық крест жорығындағы ФР-дің бұрынғы одақтастарына жетті, олар мұндай одақтарды жергілікті масондардың ұйымдастырғанын атап өтті. Крестшілердің пікірінше, Вайданың ұлтшылдығы шын мәнінде халықаралық масондық мафияның жетелеуімен жүргізілген. Кэрол мен журналист Памфил Шейкару ФР-ның оқшауланған Радикалдық шаруалар партиясымен (PRȚ) бірігуін ұсынды. Соңғысы сол кезде ФР отрядтарын қылмыстық топтар деп атап, Вайдаға қарсы ұстанымын нақтылады. Осы арада Германияның қайта қарулануы туралы хабарлар ФР-ны нацизмге жақындатты. Маусым айында Рейнланд дағдарысынан кейін L'Humanité француз елшілігінің алдында Бухаресттегі расистік партиялардың (Фронт, Темір гвардия және PNC) Гитлерге ұзақ өмір тілеп шеру өткізгенін хабарлады. Вайда Германия Аншлюсті жүзеге асыруға қарай бағытталғанын мәлімдеп, Францияны Халықтық фронттан бас тартып, ұлтшыл лагерге қайта қосылуға шақырды. Қазан айында Орадеяда сөйлеген сөзінде Вайда екі Осі державасына да құрмет көрсетті. Вайданың пікірінше, Локарно келісімдері ескірген, Германия оларды елемеуде дұрыс болған, бірақ Ұлы Румынияның шекараларына Германия мен Франция кепілдік беруі керек деп ескертті. PNȚ жастары бұл ұстанымды сынай келіп, қыркүйектегі коммюникесінде Вайданың бұрынғы фашистік попугай екенін, мажарлық ирредентизмді италиялық қолдау туралы үнсіздік танытқанын атап өтті, бұл Трансильванияның Мажарстанға берілуіне әкелуі мүмкін еді. PNȚ-тің сол жағындағы Николае Л. Лупу ФР-ны расистік және германофильдік зорлық-зомбылықты қоздырды деп сипаттады. ФР жауап ретінде мұндай оқиғаларды жастардың шектен шығуы деп атап өтті, сонымен қатар PNȚ-тің өз Voinici бастаған ұрыстарды атап өтті. Қараша айында Муссолини венгр экспансиясын толық қолдаған кезде Вайда басқа румын саясаткерлерімен бірге наразылығын білдірді. Ол және оның партиясы партизандарына Муссолинидің Трансильваниядағы венгр талаптары үшін соғысқа бару қаупі жоқ екенін хабарлап, истерияны басуға тырысты. Ваидистер венгр бірлік партиясының үгіт-насихатына қарсы күресуге уәде берді, бұл ең анық шындықтарды бұрмалайды деп сақтады. ФР Михалашенің ревизионизмге қарсылығы коммунистер мен еврейлердің тыңшыларының пайдалануы екенін де атап өтті. 4 қыркүйекте Братианудың Георгистік либералды партиясы да Брашов сияқты жерлерде екі партиямен ынтымақтасты. Бұл таза румындық тізімге қосылуға шақырылса да, PNȚ бас тартты. Ильфов округінде екі партиялық тізімді Иоаническу басқарды, ал PNC өкілі Стэн Гитсеску екінші орынға ие болды. Фронттың тіркелген логотипі екі концентрлі шеңбер және нүкте одақтың символы ретінде де қолданылды. Gazeta Transilvaniei хабарлағандай, бұл символизм сауатсыз жақтастар тарапынан дұрыс түсінілмеді, олар адасып PNȚ-тің шеңберіне (Иоаническудің дефекциясына дейін жаппай насихатталған) дауыс берді.

Сайлаудағы сәтсіздік пен ПНТ-ның жақындауы

1937 жылдың қарашасында «Lupta» журналында жарияланған мақалада Вайда мен Ангелеску сияқты «орталықтарға» қарсы тұрған, ПНК-мен байланысты Иоаническу мен Ницеску арасындағы қақтығыс жайлы айтылған. 1937 жылдың 1 қаңтарында Вайда Ла Рокке және оның француздық әлеуметтік партиясына телеграмма жолдады, онда: «Құдай екі елімізге де бейбітшілік, отбасы құрметі және адал еңбек сияқты ортақ мүдделер үшін жемісті күрес жүргізуге мүмкіндік берсін» делінген. Ла Рок «румын және француз бауырлас ұлттарына» ұқсас тілектерін білдірді, ал «FR» бұл жағдайды «ұлтшыл Франция» мен «ұлтшыл Румыния» арасындағы тікелей қарым-қатынастың басталуы деп атады. «Új Kelet» еврей журналының мәліметінше, Вайда премьер-министр лауазымына «үлкен үміткер» болып саналды және ПНК-нің ынтымақтастық ұсыныстарын қабылдамайтын болды. Келесі айларда «FR» шеттетілді: 1937 жылдың наурызында Татареску «FR» белгілерін, формаларын және басқа жарымәскери ұйымдардың (Гвардия мен ПНК-нің) белгілерін тыйым салды. 1937 жылдың басында Вайда мен ПНТ арасындағы алдын ала келісім туралы әңгімелер тарады, оған Михалаше әлі де төрағалық етіп тұрды. Әртүрлі ақпарат көздерінің мәліметінше, Вайда өзінің үгітшілеріне тек Маниуды сынауды тапсырған, ал Тиля екі партия арасында делдалдық жасады. Солшыл журналист Эмиль Сокордың айтуынша, «FR» бұл «мемлекеттік өкілеттіктерге қарсы шығуға» ПНК-нің нұсқауымен жауап берді, бірақ бұл партияның тұрақты мүшелерінің салмақтылығына қайшы келді. Сол жылы ваидистер мен ПНТ-нің сол жақтары келісе алмады, ал «FR» ұлттық-монархиялық одақ құруға қайтадан шақырды. Бұл тәсіл Сибиу округіндегі кеңес сайлауында (сәуір) қалыптасты: ваидистер мен ұлттық христиандар жеке тізімдермен өтті, бұл екі партияның да мүмкіндіктерін азайтты; «FR» сондай-ақ нацификацияланған сайлаушылардың саксондық модераторларды румындық ұлтшылдардан артық көретінін анықтады. Сол сияқты, Пиатра-Неамц жергілікті кеңесі үшін «FR» пен «Темір гвардия» арасындағы одақ әсер етпеді. Сәуір айында «Фронт» пен ПНК Девадағы ПНТ-ға қарсы одағы үшін сынға ұшырады, бұл жергілікті еврей қауымының өкілі Мор Леренцке қалалық кеңесте орын ұсынды. Мамыр айында Кишиневтегі сайлауда «FR» жеке тізіммен қатысты. Ол тек 249 дауыс жинады, бұл ПНК-нің 652 дауысынан кем, ал ПНТ тізімі 3736 дауыспен көпшілік дауысқа ие болды. ПНТ маусым айындағы жергілікті сайлауда бірнеше жеңіске жетті. Ұлттық шаруалар баспасөзінде жеңіс үкімет пен «оңшыл партиялар» (ПНК және «FR») арасындағы «қастандыққа» және «Ваидистік белгімен біріккен» төтенше оңшылдардың «ақылдан асып кеткен» үгіт-насихат науқанына қарамастан болғаны айтылды. Сол сияқты мәлімдемелерді солшыл «Dimineața» газеті де жариялады, ол Марамуреш округінде «Фронтты» Илье Лазардың жеңгенін атап өтті, «бірақ олар Марамуреште бұрын-соңды көрілмеген антисемиттік үгіт-насихатқа сүйенді, және либералдардың барлық қолдауына және «Темір гвардия» үгітшілерінің бір бөлігіне қарамастан». ПНТ белсенділері Тиляның Маниудың республикашылға айналғаны туралы мәлімдемесіне ашуланды, оны жала жабу деп сипаттады, және Тиляның «Ваидтық патшасы» еврей капиталымен қаржыландырылатын орман шаруашылығы бизнесін жүргізетінін мәлімдеді. Вайда сайлауды «маңызды емес» деп бағалады, партиясының демеушілікпен өзін бүлдіруден бас тартқаны үшін нашар нәтиже көрсеткенін айтты. Бұл партияға Бухарест-Илфов кеңесінде 13 орын берді. Үгіт-насихат кезінде «Фронт» Бухарест маңындағы жерлерді экспроприациялауға және қолжетімді тұрғын үйлер мен жасыл белдеу құруға уәде берген. Бұл сәттілікке ПНЛ-дегі жіктер де себеп болды, нәтижесінде партия орын алмады. Иоаническу басқаратын «FR» өкілдігі Виргиль Мадгеару басшылығындағы ПНТ бөлімшесімен ұзаққа созылған идеологиялық қақтығыста болды, оның көпшілігі 4 адамнан ғана тұрды. ПНТ билікті қабылдауға дайын болған, бірақ патшалық өкілеттік күтіп тұрған кезде, Кароль II оған Ваида Воеводты Ішкі істер министрі етіп тағайындауға бұйрық берді. Тиляның айтуынша, «Ион Михалаше мырза Вайда мырзаның үйіне батуға батыл болған емес», өйткені бұл оны «шетелдік банкирлер» деп аталатын демеушілерінен алшақтататын еді. Кароль сонымен қатар екі партияның «әдемі» бірігуіне шақырды, өйткені Вайда мен Миронеску екеуі де шаруалар болған. Бұл араласу топтың ішіндегі шиеленісті қайта жақтатты: Вайдамен қызмет еткен және патшаға жақын Арманд Кэлинеску партия басшылығын «FR»-мен келісімге келмегені үшін сынады. Бұл келісімді қазан айында Вайда мен Тиля мақұлдады, олар «ұлттық шаруалар идеологиясының» басымдығын қабылдады. Маниу Ницескумен өткен құпия кездесулерде Вайдамен арадағы қарым-қатынастың «уақытша» екенін түсіндірді. Алайда, қарашадағы жаңа келісімдерде Вайда ПНТ-нің сол жақтарын қууды күтетінін және тек орталықтарды сіңіруді қалағанын нақтылады. Сонымен қатар Вайда Карольмен оңшыл монархистерді біртұтас үкіметтік блокқа біріктіру жобасы бойынша ынтымақтастық жасамақ болды. 1937 жылдың қарашасында ол Авереску, Брэтиану, Куза, Филипеску, PRȚ-ның Григоре Иуниан және «Темір гвардия» өкілі Зизи Кантакузино сияқты карлист тұлғаларының құпия жиынына қатысты. Олар өз партияларынан «ұлттық одақ» құруды талқылады. Алайда Филипеску мұндай келісімдерді денонсациялады және ПНТ-ні қолдады, өйткені олар «Вайдасыз және Иуниансыз билікке келеді» деді. «FR» жаңа жалпы сайлау алдында номиналды тәуелсіздігін сақтады. Күнделік жазатын Ливиу Ребреанудың мәлімі бойынша, бұл Михалаше Вайданы қабылдаудан бас тартқаннан кейін болды, соңғысы «жаман Тиля» көндіргеннен кейін Татарескудың жаңа әкімшілігін қолдады. Ребреану бұл келісімді Вайданың саяси құлдырауы деп сипаттады. Жеңілдік айында «FR» жаңа сайлау белгісімен тіркелді, ол қатты ақ және қатты қара түсті екі бөліктен тұратын тіктөртбұрыштан құралды. «Мақсатты» Ал. Самойланың тобы, Кішкентай өнеркәсіпшілердің жалпы одағы қайта пайдаланды.

PNL альянсы

Жарыстан бұрын PNȚ Темір гвардиямен өзінің «шабуылға қарсы келісімін» жасасты. ФР (Гвардиямен бірігуге тырысып сәтсіз аяқтағаннан кейін) ПНЛ-дің одақтасы ретінде жарысты. Iunian жаңалыққа жылдам реакция жасады: «Демократиялық деп санайтын және оңшылдарға қарсы тұратын Либералдық партия, Вайда мырзамен бірігуден басқа жақсы нәрсені таппады. Оның бағдарламасын білесіздер: numerus Valachicus және басқа да азды-көпті маңызды жақсылықтар. [...] Сайлау заңы өзгертілгенде, біз осы қорлаулы көрініске куә болмас едік». Келісімді сарапшы Освальд А. Теодореану «кішкентай құбыжық» деп қысым жасады. Теодореану бұл PNL-дің PNC бәсекелестерінен озу әрекеті деген пікірді жоққа шығарды; керісінше, Вайда одақтастарын өз клиенттеріне лайықты лауазымдар беруге сәтті алдады деп мәлімдеді. Осы келісімнің бір бөлігі ретінде екі партия бір тізімді бөлісті, бірақ Ваидистерге Батыс Молдавияның төрт округінде – Ботошани, Фэлчиу, Яссы және Роман – сайлауға қатысуға рұқсат берілмеді. Tilea наразы ФР мүшелеріне PNL негізінен «румын күштерін консолидациялауға» сәйкес келетінін және одақтың мақсаты Румынияны «Еуропаның бүкіл көлемінде өрмелеген өрмек торы сияқты» кеңестік кеңес басқыншылығынан қорғау екенін хабарлады. Мұндай позицияны өзгерту ФР мен гвардияшылар арасындағы жаңа шиеленістерді тудырды. Путнада жергілікті ваидист, Гвардияшыларды «ұрлар мен қылмыскерлер» деп атап, Дуканың қазасын еске түсіргеннен кейін физикалық шабуылға ұшырады. ПНК сонымен қатар ФР-ге қарсы шығып, Карлист жобасымен келісуіне жаза берді. Гоганың әріптесі Истрате Мическу Вайдаға қарсы шабуылдар жасады, олар кейін Батыс БАҚ-та кеңінен таралды. ФР альянсы Германияда ПНЛ-дің іштен нацизациялану белгісі ретінде қабылдады. Бір нақты салдары – Вайданың өтініші бойынша Ұлттық либералдар еврейлерді сайлау тізімінен шығарды. Рим округінің ПНЛ бөлімшесінің басшысы Ион Манолеску Струнга өзінің ізбасарларына «ФР 1919 жылдан кейін осы елге келген еврейлер туралы» дұрыс айтқанын түсіндірді, өйткені олар «қауіпті мемлекетке қарсы элементті құрайды, ол сонымен қатар жергілікті еврей элементін де жояды». Сол кезде Фронттың антисемиттік риторикасы күшейді, Вайда Румынияны еврейлерден «дезинфекциялауды» талап етті, олар Палестинаға жаппай депортациялануға тиіс болды. Бұл келісімге нацистік көзқарастарға ие болған неміс партиясы да қосылды, Вайдамен жеке келісім арқылы. Екеуі де коммунизмге қарсы «ұлттық бағытталған» платформада сайлауға қатысуға келісті. Кейбір жағынан, келісім сәтсіз аяқталды. Вайда өзінің әріптестеріне ол Татарескудың «ең қатал қарсыласы» болатынын және ФР күнтәртібі өзгермейтінін түсіндірді, бірақ Аргетояну жазғандай, ұлтшыл ағым «құлап қалды». PNL жағынан Яманди альянсты белсенді саботаж жасады және Яссыдағы ваидистік кандидаттарды алып тастауға жауапты болды; Неамц округінде де осындай әрекет болды. Сонымен қатар, Cernăuți округіндегі ПНЛ өкілі Glasul Bucovinei жергілікті «ваидистік ұйымдар» ортақ күш-жігерді белсенді қолдамағанын атап өтті. Хатьягуан және басқа трансильваниялықтар Фронттан шығып, оны «қарсылық» деп атады. Олар Frontul Românesc газетін бақылауда ұстады, оны Frontul деп қайта шығарды. PNȚ аймақтық комитетімен қайта қосылғаннан кейін Хатьягуан Вайданы «үлкен адам, бірақ қателесетін адам» деп жариялады. ФР басшылығы Хатьягуанның ФР-ПНЛ келіссөздерінде «жігерлі рөл» атқарғанын айтып, жауап берді. Бұл дереккөзге сәйкес, Хатьягуан Фронттың оның сайлаудағы жемқорлығын санкцияламауынан ашуланған. Келісім PNL үшін пайдалы көрінді: ФР кейбір сайлауларда елеулі табыстарға жетті, бірақ қосымша дауыстар Гвардия мүшелерінен келді, өйткені соңғысы өз кандидаттарын ұсынбады. ФР-дің кейбір сайлаушылары PNL-ге дауыс беруден бас тартты, ал еврейлік Ұлттық либералдар да көбінесе шеттетілді. Шешімсіз нәтижелерден кейін Кэрол өзінің құқығын пайдаланып, Гоганың басшылығымен ПНК азшылық үкіметін құрды. Бұл әрекет Вайданы таң қалдырды, ол ешқандай ашық антисемит партия Кэролдың үкіметке кіргізбейді деп сенді. Оны Кэрол елемегендіктен, ол Маниумен келіссөздерді қайта бастады және өзін қайта біріктірілген ПНТЖ төрағасы ретінде ұсынды. Сонымен қатар, ол PNC-мен ынтымақтастыққа келісті, бірақ коалициялық кабинетті басқаруды сұрады; бұл ұсынысты Гога қабылдамады. Гога да Гвардияға жүгінді, бірақ тез арада бас тартты, бұл екі жақта да зорлық-зомбылық науқанына әкелді. Вайда осы жағдайдан қорқып, Гвардияшылардың арандатушылығына қарсы айқын мәлімдеме жасады, олардың лозунгілерін қысым жасады. Өзінің қысқа мерзімінде ПНК сайлау заңын өзгертіп, кіші партиялардың өкілдігін шектеді, ФР-ді бірігуге тартуды үмітті; Вайда бас тартты, бірақ Иоаницэску келісті, ФР-дің Ескі Корольдық бөлімдерін Гоганың бақылауына өткізді. Келісім ПНК ішінде де шиеленіс тудырды, өйткені Гоганың ізбасарлары Потаркамен де келісуге келісуге тиіс болды. Нәтижесінде, ПНК радикалдары Крайовада Потаркаға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Вайданың Гогамен ынтымақтастығы 15 қаңтарда аяқталды, ол парламенттік қолдауды кері тартып алып, Гога «нағыз ұлтшыл қағидаларды қауіпке тікейді» деп мәлімдеді. Гога өзі Иоаницэскудың кірісуін тойлап, ПНК үкіметі оңшыл топтардың қажетті бірігуін жүзеге асырғанын мақтанды. Ол кабинетті «Ұлттық Христиандық, Шарвашылық, Румындық одақ» деп атады. Гоганың Ішкі істер министрі ретінде қызмет еткен Кэлинеску наурыздың 1-і күні өткізілетін жалпыұлттық сайлау үшін жаңа сайлау ережелерін дайындады. Оның жүйесі кез келген саяси символдарды тыйымдады және тізімдерге нүктелерді (немесе «көздерді») тағайындады, бұл тек қана өтініштердің түсу ретіне ғана байланысты болды – ваидистерге үш нүкте берілді. Заң Михалаке «алдау» деп сипаттады, ол Сиамның сайлау әдеттерін қарыздап алып, манипуляциялады және сайлаушыларды шатастыруға бағытталған; Маниу Кассация сотына оны күштен шығаруға шақырды және ФР-ді куә ретінде тартуды сұрады. Сайлау комиссиясы 29 қаңтарда шешімін қайта қарап, ПНТЖ-ге үш нүкте, ал ФР-ге төрт нүкте берді. Вайдаға ПНТЖ белсенділері Григоре Гафенку мен Михай Гелмегеану келді, олар екі топты қайта біріктіруге шақырып, талап етті. Patria, ПНТЖ газеті, ақпанның 1-і күні бірігу жоспарланғанын хабарлады. Сол күні Драгомиреску ФР тәуелсіз топ ретінде жалғасатынын, қайта ұйымдастырылып, PNC үкіметімен ынтымақтастыққа дайын екенін хабарлады. Мирто қаңтардың соңында ФР-ден кетіп, себебі ретінде «Гога мырзаның басшылық етіп отырған ұлтшыл үкіметке қатысты екіұшты саясаты» деп атады. Кэрол Гоганы құлатып, Патриарх Мирон басшылығындағы өзінің таңдаған үкіметін құрды. Алты бұрынғы ФР саясаткері, бастап Иоаницэску, осы кабинеттің министрлері болды. ФР стратегиялары Кэролға барлық қатысушы емес монархистік партияларды тыйым салуды ұсынды; олардың бәсекелестері арасында Кэлинеску оларды бір партиялық жүйеге біріктіруді ұсынды. Вайда бұл мүмкіндікті қарастырды, бірақ румындар тәртіпке және бірыңғай басшылыққа көнуге тым «византиялық» және тәртіпсіз екеніне сенді. ФР-дің соңғы манифестерінің бірі, Ницеску жазғандай, Германия Румынияның шекараларын кепілдікке алуға сенбеуге болмайды және «ескі одақтар мен достықтар», соның ішінде Кіші Келісім, Румыния үшін әлі де жақсы жұмыс істейді. Ницеску «еврей мәселесін» неміс араласуынсыз шешуге болатынын және антисемитизм ФР үшін «шетелдіктерге қарсылықтың» бір бөлігі ғана екенін атап өтті. Формалды...