Кіріспе
Кеңес қазақ опера әншісі (1912–1957)
Күләш Жасынқызы Бәйсейітова (қаз.: Күләш Жасынқызы Бәйсейітова, Küläş Jasynqyzy Bäiseiıtova; рус.: Куляш Жасымовна Байсеитова; туған аты – Гүлбахрам (Гульбахрам); 1912–1957) – кеңестік және қазақ опера әншісі, актриса. КСРО халық әртісі (1936).
Өмірбаян
Куляш Байсейітова (қыз есімі Бейсова) 1912 жылы 2 мамырда (19 сәуір) (басқа деректерге сәйкес 12 қаңтар) Сарыарқа даласында, Семей облысы Қарқаралы ауданының Жаңаорталық ауылында (қазіргі Қазақстан Республикасының Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы) дүниеге келген. Ол өте қарапайым отбасында туған: анасы Зибажан – кір жуушы, әкесі Жасын – аяқ киім жасаушы. Шынайы аты Гүлбахрам, ал Күллә – бала кезіндегі лақап аты, ол бірте-бірте Күляш есіміне айналды. Оның ата-анасы екі баланы бағуға шамасы келмей, мұңайған халде болды. Сондықтан Гүлбахрам мектепке барар алдында жетімдер үйіне жіберілді. Ата-анасы үшін бұл қаншалықты қиын болса да, олар қызды жетімдер үйінен алып, интернатқа жіберуді шешті. Ол он екі жасында Алматыға әкелінді және біраз уақыт интернатта тұрды. 1934 жылдан бастап Қазақ музыкалық театрының (қазіргі Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры) солисі болып жұмыс істеді.
Саяси қызмет
1938 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Өмірінің соңына дейін депутаттық қызметін атқарды. 1940 жылы Мемлекеттік сыйлық комитетінің, ал 1951 жылы Бейбітшілік комитетінің мүшесі болды. 1943 жылдан бері КПСС (б) мүшесі. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-3 шақырылымының депутаты.
Өлім
1957 жылы маусымда Байсейітова Мәскеудегі концертке барды. Концерт аяқталғаннан кейін әнші бас ауыруынан шағымданып, қонақ үйге оралды. 6 маусым күні таңертең қызметкер оның жансыз денесін ванна бөлмесінен тапты. Кейін дәрігерлер ми ішіндегі қан құйылуын диагноз қойды. Алма-Атадағы орталық зиратта жерленген. ), Каршига Байсейітова (1942—1947). Кұралай – үлкен қызы 1974 жылы 38 жасында қайтыс болды. Ортаңғысы – Карлығаш. Ең кіші қызы Каршига бес жасында балабақшада тамақтан уланып қайтыс болды. Ең кіші қызының өлімі әнші үшін ауыр қайғы болды. Содан кейін оның денсаулығы нашарлап, қан қысымы көтеріле берді. Әпкесі Райхан Бейсова 1947 жылы Раушан есімді қызды дүниеге әкелді. Әпкесінің рұқсатымен Күляш Раушанды асырап алып, оған өзінің тегін берді. Раушан Байсейітова балет бишісі, Қазақ КСР-інің халық әртісі болды.
Шығармашылық
Оның өнерге деген құштарлығы бала кезінен-ақ көзге түскен. Әншінің әкесі, Жасын да әнші болған, көп уақытын ән айтумен және халық арасында той-думандарда өткізген. Әкесінің әуесқойлығы отбасына табыс әкелмесе де, ол басқа шаруалармен айналысып, ән айтуды ешқашан ұмытпады. Осы әкесінің әншілігі кішкентай Құлышқа үлгі болды және оған осы өнерге қызығушылықты ұялатты. Бірақ мектептен қуылғандықтан және негізсіз айыпталып, ол мансабына үмітін жоғалтты. Дегенмен, ол бір актермен бірге ойнағанда театрда көзге түсті. Осы оқиғадан кейін оның мансабы дамыды. 16 жасында Қызылордадан Алматыға көшіп келді. "Өмірім – өнерім" спектакліндегі актриса рөлі Құлыш Байсейітова үшін маңызды қадам болды. Бастапқыда көпшілік сахнадағы қойылымдарда эпизодтық рөлдерде ойнаған Құлыш бір-екі жылдың ішінде өнер шеберлігін көрсетіп, театрдың көрнекті актерлерінің қатарына енді. Бұл театр бүгінде М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры деп аталады. Актер және музыкант ретінде білім алған ол театрда шағын рөлдерде ойнады және көп ұзамай басты актрисаға айналды. Қазақ опера сахнасында алғаш рет К. Байсейітова классикалық репертуарды орындады: Татьяна, Тамара, Чио-Чио Сан. Ол концерттік әнші ретінде де өнер көрсетті. Қазақ және орыс халық әндерін, орыс, кеңестік және Батыс Еуропа композиторларының шығармаларын орындады. Байсейітованың музыкаға деген қабілеті ерте жасынан-ақ байқалды. Ол әкесі Жасыннан естіген әндерді, жырларды және күйлерді жаттап алып, орындаған. 1933 жылы К. Байсейітова Музыкалық театрдың (қазіргі Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры) труппасына қосылып, өмірінің соңына дейін өнер көрсетті. Байсейітованың музыкалық және сахналық таланты Әуезов пен И.В. Коцықтың "Айман – Шолпан" музыкалық комедиясындағы Айман бейнесінде жарқын көрінді. Шуга ("Шуга" Майлин мен Коцык) бейнесі – әншінің өсіп келе жатқан шеберлігінің куәсі; Жибек ("Қыз Жібек" Евгений Брусиловский) рөлі әншіге классикалық операның биігіне көтерілуге мүмкіндік берді, кейіпкерлердің галереясын жасады. Күляштың дауысын дайындауда кәсіби вокалистер Д. Дианти, З. Писаренко және тағы да басқалар жұмыс істеді. Б. Майлиннің пьесасы бойынша "Шуга" қойылымынан бастап, Құлыш биік дауыста ән айта бастады. Ол халықтық ән айту дәстүрімен байланысын сақтап, ашық дауыспен ән шырқады. Құлыштын керемет таланты орыс вокал мектебінің дәстүрі мен ұлттық әншілік ерекшеліктерін үйлесімді түрде біріктіруге мүмкіндік берді. 1933 жылы "Айман Шолпан" музыкалық комедиясының алғашқы қойылымымен әншіге сәттілік келді, онда ол Мемлекеттік музыка студиясының сахнасында басты рөлде өнер көрсетті. Республика жаңа есімді – Құлыш деп білді, ал халық оған ресми мойындаудан бұрын "түнгі құс" деген лақап ат қойды! Содан кейін, 1934 жылы әнші алғашқы құрметті атағын алды – Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі. Е. Брусиловскийдің бірінші қазақ операсы "Қыз Жібек" қойылымы, ол арнайы Құлыш Байсейітова үшін жазылған, қазақ музыка мәдениетінде маңызды оқиға болды. Бағдарламада ол Е. Брусиловскийдің өңдеуімен халық музыкасы ретінде көрсетілген. Алғашқы қазақ операсының музыкасын (онда 50-ден астам халық әні мен мотивтер болған) алғашқы орындаушылар таңдады. Құлыш солардың бірі болды. Осы кейіпкердің арқасында – теңдесі жоқ Қыз Жібек – Құлыш 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнерінің онкүндігінде көзге түсті. Композитор Брусиловский өз естеліктерінде үш адам – Құлыш, оның күйеуі Қанабек Байсейітов және ол аға жүкті арбамен ауылдан концерттен қайтып келе жатқандарын айтқан. Құлыш, әдеттегідей, бірдеңе ырғақтап тұрды. Бір кезде ол "га а" деп ән айта бастады, содан кейін арба соққыға ұшырады. Әнші тілін шағып, "к ку у у" деп шығарды. Брусиловский, осы кезде қаһарманның соңғы ариясы үшін күйініп, бірден шабыттанды. Осылайша әйгілі "Гакку" – Зібек Түлегеннің қазасына арналған ағысы пайда болды. Адамдар оны тыңдап жылады, ал Құлыш әр қойылымның өмірінен бір жылды кетіргенін мойындады. Құлыш Байсейітова КСРО халық әртісі атанды және 24 жасында Сталиндік сыйлықты алды. Бұл оқиға Құлыштың керемет лирикалық колоратуралық сопраносын Мәскеудегі Қазақ өнерінің бірінші онкүндігінде естіген Сталин оны "Қазақтың түнгі құсы" деп атағаннан кейін болды. Халықтың жадында Құлыш жасаған Қыз Жібек, Хадиша, Ақжұныс, Әзір, Сары сияқты ұмытылмас бейнелер сақталған. Құлыш арқылы қазақ халқы классикалық операның кейіпкерлерімен танысып, оларды жақсы көре бастады. Әншінің өзі айтқандай, мақтанды Қыз Жібек, коварлы Ақжұныс, асыл Хадиша немесе "Дайшы" операсындағы Маро, немесе трагикалық "Чио-Чио Сан" немесе "Евгений Онегин" операсындағы мақтанды Татьяна рөлін ойнағанда, ол әрқашан адам және оның сезімдері туралы ән айтқан. 2004 жылы режиссер Мұрат Мүсін "Қазақфильм" киностудиясында оның өмірін бейнелейтін "Ауыл Құлыш" фильмін түсірді. 15 қыркүйек 2011 жылы, әншінің туған күніне орай, Алматыдағы К. Байсейітова атындағы музыкалық интернат алаңында Құлыш Байсейітованың қола мүсіні орнатылды. Мүсіннің ашылуы Республиканың тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған салтанатты шаралар аясында өтті. Есімді әншінің туған күніне орай республика бойынша салтанатты шаралар өтті. 11 сәуір 2012 жылы Нұр-Сұлтан қаласындағы Республикалық архивтер ғимаратында Құлыш Жасқызы Байсейітованың 100 жылдығына арналған "Құлыш – ғасырдың түнгі құсы" атты салтанатты іс-шара өтті. Іс-шараны Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі, Қазақстан Республикасының Ұлттық архиві, К. Байсейітова атындағы Ұлттық опера және балет театры және Астана қаласының Әйелдер кеңесі ұйымдастырды. 12 қазан 2012 жылы КСРО халық әртісі, КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты Құлыш Байсейітованың 100 жылдығына арналған музыкалық фестиваль өтті. Әншінің туған жері – Қарағандыда Қазақстан, Ресей, Әзербайжан опера сахнасының алыптарын біріктірген фестиваль халықаралық деңгейге көтерілді. "Қазақ Гөккуі – Құлыш" музыкалық фестивалі "Шалқыма" концерт залында өтті. Фестивальге Қазақстанның халық әртісі, К. Байсейітова атындағы Республикалық конкурстың лауреаты Нұржамал Үсенбаева, Дина Хамзина, Медет Шотабаев, Жұпар Ғабдуллина, сондай-ақ Ресейден Виктор Алешков және Әзербайжаннан Илаһ Ефендиев қатысты. Фестиваль бағдарламасын Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайырманы, музыкатанушы Юрий Аравин жүргізді. 2013 жылдың басында Орал және Мәскеу қалаларында танымал продюсер және тележүргізуші Баян Есентаева түсірген сериял көрсетілді. "Құлыш Байсейітова" деп аталған сериял легендарлы опера әншісінің өміріне арналған. Бұл "Хабар" агенттігінің жаңа жобасы болды.
During her studies, she showed an interest in the theatre, and she wanted to express herself in singing. But due to being expelled and falsely accused, she began to lose hope in her career. But she got noticed in the theatre when she and another actor began to play. After this case, her career took off. She was 16 years old when she moved from Kyzyl Orda to the big city Almaty. The actress's role in "My life is my art" was a big step for Kulyash Baisetova. Kulyash, who originally appeared in productions on crowd scenes with small minor roles, in a year or two showed her artistic skills and took her place among the outstanding actors of the theatre. This theatre is known today as the M. O. Auezov Kazakh State Academic Drama Theatre. Trained as an actor and musician, she played small episodic roles in the theatre and soon became the main actress. For the first time on the Kazakh opera stage, K. Baiseitova performed the classical repertoire: Tatiana, Tamara, Cio Cio San. She also performed as a concert singer. She performed Kazakh and Russian folk songs, works by Russian, Soviet and Western European composers. Baiseitova had a natural talent for music early on. She memorized and performed songs, zhyry and kyssa, which she heard from her father – Jasyn. In 1933 K. Baiseitova joined the troupe of Musical theatre (nowadays the State Academic theatre of opera and ballet named after Abay) where she performed till the end of her life. The musical and stage talent of Baisseitova vividly manifested itself in the image of Aiman in a musical comedy of Auezov and I. V. Kotsyk "Aiman – Sholpan". The image of Shuga ("Shuga" by Mailin and Kotsyk) is the evidence of growing singer's skill; the role of Zhibek ("Kyz Zhibek" by Yevgeniy Brusilovskiy) enables the singer to reach the heights of classic opera, creating a whole gallery of characters. Professional vocalists D. Dianti, Z. Pisarenko and others worked on staging Kulyash's voice. Starting with the performance Shuga after the play by B. Mailin, Kulyash sings in a high voice. She has consciously retained her affinity with the folk manner of singing – with an open voice. Kulyash's amazing talent made it possible to combine the traditions of the Russian vocal school and the national features of singing in organic synthesis. Success came to the singer in 1933 with the first production of the musical comedy "Aiman Sholpan", where she sang as a lead character on the stage of the State Music Studio. The republic learned a new name – Kulyash, and the people, ahead of official recognition, gave her their "title" – the Kazakh Nightingale! And soon after, in 1934, the singer got her first honorary title, Honored Artist of the Kazakh SSR
The staging of the first Kazakh opera "Kyz Zhibek" by E. Brusilovsky created specifically for Kulyash Baiseitova was a truly historic event in the Kazakh musical culture. The programme lists it as folk music arranged by E. Brusilovsky. The music of the first Kazakh opera (it contained over 50 folk songs and cues) was selected by its first performers. Kulyash was one of them. Thanks to that very character – an unsurpassable Kyz Zhibek – Kulyash conquered Moscow during the days of the Decade of Kazakh Art in 1936. Composer Brusilovsky wrote in his memoirs how once the three of them – Kulyash, her husband Kanabek Baiseitov and he in a cart loaded with hay – were returning from the village where they gave a concert. Kulyash, as always, was humming something. At one point she started to sing "ga a", and then the cart bounced on a bump. The singer, almost biting her tongue, exhaled "k ku u u". Brusilovsky, tormented at this time over the final aria of the heroine, instantly inflamed. This is how the famous "Gakku" – Zhibek's lament for the fallen Tulegen – appeared. People listened to it and wept, and Kulyash confessed that each performance cost her a year of her life. Kulyash Bayseitova was named People's Artist of the USSR and received the Stalin Prize when she was just 24. It happened after Stalin, who heard Kulyash's wonderful lyric coloratura soprano singing during the First Decade of Kazakh Art in Moscow, called her the "Kazakh nightingale". People's memories to this day retain unforgettable images of Kyz Zhibek, Khadisha, Akzhunus, Azhar and Sary, created by Kulyash. Through Kulyash, Kazakh people became acquainted with classic opera heroines for the first time and grew to love them. As the singer herself said, when creating the roles of proud Kyz Zhibek, insidious seductress Akzhunus, noble Khadisha or Maro in "Daishi" opera, or tragic Butterfly in "Cio Cio San", or proud Tatyana in "Eugene Onegin", she was always singing about a man and his feelings. in 2004, director Murat Musin at the Kazakhfilm film studio shot the film "Aul Kulyash" describing her life. On 15 September 2011, in the square of the K. Baiseitova musical boarding school for gifted children, on the eve of the 100th anniversary of the singer's birth, a bronze monument to Kulyash Baiseitova was erected in Almaty. The opening of the monument took place as part of the celebration of the 20th anniversary of the Independence of the Republic of Kazakhstan. In the year of the anniversary of the outstanding singer, solemn events were held throughout the republic. On 11 April 2012, in the temple of the National Archives of the Republic of Kazakhstan in Nur Sultan, a solemn event dedicated to the 100th anniversary of Kulyash Zhasynkyzy Baiseitova's birth was held under the name "Kulyash – the nightingale of the century." This event was organized by the Culture minister and Information of the Republic of Kazakhstan, the National Archives of the Republic of Kazakhstan, the National Opera and Ballet Theater named after K. Baiseitova and the Republican Council of Women of Astana. On 12 October 2012, a music festival dedicated to the 100th anniversary of the USSR People's Artist, laureate of the USSR State Prize Kulyash Baiseitova took place. In the singer's homeland, in Karaganda, which brought together the giants of the opera stage from Kazakhstan, Russia, Azerbaijan, raised the bar to the international level. The musical festival "Kazakh Gokkuі – Kulush" was held in the concert hall "Shalkyma". It was attended by Kazakh performers, including the People's Artist of the Republic of Kazakhstan, Laureate of the Republican Competition named after K. Baiseitova Nurzhamal Usenbaeva, Dina Khamzina, Medet Chotabaev, Zhupar Gabdullina, and others, as well as Viktor Aleshkov from Russia and Ilah Efendiev from Azerbaijan. The festival program was conducted by the Honored Art Worker of Kazakhstan, musicologist Yuri Aravin. At the beginning of 2013, in Uralsk(Oral) and Moscow, a series of famous producer and TV presenter Bayan Yessentaeva was shot. The series, called "Kulyash Baiseitova", was about the life of the legendary opera singer. It was a new project of the Khabar Agency.