Кіріспе

Небраска штатының Омаха қаласындағы Индиан Хиллз театры 1962 жылы салынған, Cinerama кең экран форматінде фильмдер көрсеткен кинотеатр болды. Оның мекенжайы 8601 West Dodge Rd. Театр экраны – АҚШ-тағы осындай типтегі ең үлкен экран еді. Жергілікті тұрғындардың, Голливудтың көрнекті тұлғаларының және Ұлттық тарихи ескерткіштерді сақтау қорының қарсылығына қарамастан, 2001 жылы Небраска методистік денсаулық сақтау жүйесі оны тұрақ үшін бұзды.

Құрылыс тарихы

Театр Омаха қаласының Swanson Enterprises компаниясы үшін А. Борчман Сонз компаниясымен 1 миллион АҚШ долларына салынған. Театрды Денвер, Колорадодан шыққан архитектор Ричард Л. Кроутер жобалаған, ол Америка архитекторлар институтының мүшесі болған. Кроутер театрдың әрбір элементін Cinerama тәжірибесін жақсарту үшін жобалады, ал жобаға цилиндр тәрізді пішін және жалпақ шатыр кірді. Театрдың бастапқы жоспарлары Денвер қалалық кітапханасының арнайы жинақтар бөлімінде сақтаулы. Салынысынан кейін театр Небраска штатының Линкольн қаласындағы Купер қорына Cinerama форматындағы фильмдерді көрсету үшін жалға берілді. Ішкі зал дөңгелек пішіндес болды және 810 орындыққа ие болды, оның 662-сі бас қабатта, ал 148-і балконде орналасқан. Зал мүгедектерге арбамен кіруге қолайлы болды және мүгедектер арбасында отыру үшін арнайы орындар қарастырылған. Иілген экранның биіктігі 11 метр, ені 34 метр, қисықтығы 146 градусқа жетеді. Экран еденнен төбеге дейін созылып, құрылыс кезінде АҚШ-тағы ең үлкен жабық киноэкраны болды. Экран 2500 дана бір дюймдік перфорацияланған ленталардан – жалюзилерден тұрды. Экранның артында бес тіреуде орналасқан 20 динамик тең аралықта орналастырылды – театрдың әр жағында төрттен және арт жағында сегізден. Динамиктер Altec Lansing Co. компаниясы шығарған "Voice of the Theater" үлгісі болды. Cinerama үшін қажетті үш проекциялық зал бас қабатта орналасқан, олардың біреуі ортада, ал қалған екеуі орталық және қабырғалық қабырғалар арасында тең аралықта орналасқан. 1978 жылы бас театрдың шығыс жағына "Камео" деп аталатын кішкентай төртбұрышты театр салынды. 1987 жылы бас театрдың батыс жағына тағы екі кішкентай төртбұрышты театр салынды. 2000 жылы Carmike Cinemas бас залға Sony Dynamic Digital Sound жүйесін, жаңа орындықтарды, жаңа иілген экран мен жаңа маталарды орнатты. 2001 жылдың шілдесінде "Камео" және екі кішкентай театр бұзылып, келесі айда бас зал да бұзылды.

Функционалдық сипаттама

1962 жылы «Индиан Хиллз» театрындағы кеш операға бару сияқты еді. Көрермендер алдын ала қоңырау шалып, резервтелген орындықтарды сатып алатын, бұл салада «қатты билет сату» деп аталатын. Театрға келген соң, көрермендер кіреберіске дейін жүретін, онда есікші есікті ашып қарсы алатын. Резервтелген орындықтарға билеттер кассадан алынып, смокинг киген қызметкер көрерменді залға жетелеп, фонарьмен орындықтарын көрсететін. Буфеттерде тек ерекше пішіндегі ыдыстағы апельсин сусыны және импортталған тәттілер ғана ұсынылды. Орындықтарда тамақтанғанға рұқсат етілмеген. Театрға кіргендер экран артындағы динамиктерден фильмнің музыкалық қосымшасын еститін. Жарықтар сөніп бара жатқанда, перделер алып иілген экранды ашатын. Проекцияланған бейне көрерменнің көру аймағының көп бөлігін толтыратын. Көп каналды дыбыс пен экрандағы бейне бірігіп, үш өлшемді сезім тудыратын. Түскі үзілісте көрермендер залдың жанындағы демалыс бөлмелеріне, вестибюльге немесе террасаға жиналатын.

Cinerama-дан 70 мм-ге дейін

Индия тауларында көрсетілген соңғы Cinerama фильмі – How the West Was Won болды, ол 1964 жылдың наурыз айында жабылуға дейін қырық екі апта көрсетілді. Одан кейін театр 70 мм немесе 35 мм форматтағы бір проектор арқылы тұрақты, жаңадан түсірілген фильмдерді көрсетті. 1968 жылы 2001: A Space Odyssey фильмі 70 мм форматта көрсетіліп, Cinerama деп жарналанды.

Сәулет және тарихи маңызы

Cinerama – Фред Уоллер ойлап тапқан панорамалық экран форматы. Ол Уоллердің 1939 жылы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде алғаш рет ұсынылған, кеңінен коммерциялық қолдануға тым қиын болған, он бір камералы және он бір проекторлы «Витарама» процесінен кейін пайда болды. Cinerama үш камералы, үш проекторлы процесті ұсынды, ол үш кинобейнені бір-бірімен қатарластырып, терең қисық экранға проекциялап, шынайы суретті қайта жаратты. Қисық экран көрерменнің көзіндегі перифериялық бейнелердің әсерін пайдаланып, көрерменнің суреттің ішінде екенін сезінуіне мүмкіндік берді. Көпжолғы стерео дыбыс жүйесі реализм сезімін күшейтті. Cinerama-ның алғашқы туындыларына дейін фильмдер дерлік шаршы пішіндес, жалпақ экранға проекцияланып, дыбысы бір арналы монофониялық болды. Cinerama нәтижесінде киноиндустриясы бір проекторлы кең экранды форматты және стереофониялық дыбысты стандарт ретінде қабылдады. Cinerama танымалдылығының шарықталу кезеңінде әлемде Cinerama фильмдерін көрсетуге қабілетті 200-ден астам кинотеатр болды. Олардың көпшілігі Cinerama процесін пайдалану үшін бейімделген, қолданыстағы кинотеатрлар еді. Дегенмен, он кинотеатр Cinerama фильмдері үшін арнайы салынды. Мартин корпорациясы мұндай кинотеатрларды Нью-Орлеан, Сиэтл және Сент-Луис қалаларында салды. Тағы басқалары Атланта, Лос-Анджелес, Куба және Жапонияда орналасқан. Cinerama үшін жобаланған он кинотеатрдың үшеуі – Денвердегі (Купер театры) (1961), Миннеаполистегі (Купер театры) (1961) және Омахадағы (Индиан Хиллс театры) (1962) бір-біріне ұқсас «Супер Cinerama» кинотеатрлары еді. Қазіргі таңда Cinerama фильмін көрсетуге жарамды үш (3) кинотеатр ғана қалды. Бұл кинотеатрлар Сиэтлдегі (Мартин Cinerama театры), Лос-Анджелестегі (Cinerama Dome) және Англияның Брэдфорд қаласындағы (Ұлттық медиа мұражайы) орналасқан. Тек Англиядағы кинотеатр ғана Cinerama фильмдерін тұрақты түрде көрсетеді. 1950-жылдары және 1960-жылдардың басында Cinerama фильмдерінің бірқатар туындылары жасалды. Cinerama өндіріс процесінің жоғары құнына байланысты «Батысты қалай жеңіске жеткізді» эпопеясы Cinerama процесін қолдана отырып түсірілген соңғы фильм болды, бірақ кейінірек кең экранның мүмкіндіктерін пайдалана алатын фильмдер (мысалы, «2001: A Space Odyssey») «Cinerama» фильмдері ретінде сатылды. «Индиан Хиллс» театры сол заманғы кино сарайы болды. Соңғы «Супер Cinerama» кинотеатры ретінде, оның дизайны ең жақсы Cinerama кинотеатры болуын қамтамасыз етті. Ол заманауи функционалдық стильде салынды. Дизайны сәулет өнеріндегі «форма функцияны қадағалайды» философиясын бейнеледі. Оның ерекше дөңгелек пішіні Cinerama тәжірибесінің барлық аспектілерін күшейтуге арналған. Қисық экран Cinerama кинотеатрында орнатылған ең үлкені болды. Қалған екі (2) «Супер Cinerama» кинотеатры бұзылды. Миннесота штатының Сент-Луис-паркіндегі біреуі мейрамхана мен кеңсе кешенін салу үшін жойылды. Ал Колорадо штатының Денвердегі екіншісі бұзылып, оның орнына кітап дүкендер желісі салынды. «Индиан Хиллс» кинотеатры 1964 жылдың наурыз айында соңғы Cinerama фильмін көрсетті. Кинотеатр 2000 жылдың 28 қыркүйегінде жабылды. Лос-Анджелестегі кинорежиссер және «Cinerama Adventure» атты деректі фильмнің продюсері Дэвид Стромайердің айтуынша, «Индиан Хиллс» кинотеатры ерекше болды. Оның ерекшелігі дөңгелек пішіні мен өте үлкен экраны болды. «Индиан Хиллс» кинотеатры Cinerama дизайны мен технологиясының шыңына жеткендігін көрсетті.

Тарихи орындардың ұлттық тізілімінің критерийлері

Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне ұсыныстарды мүліктің орналасқан штатының мемлекеттік тарихи қоғамы жасайды. 2001 жылдың жазында Небраска штатының тарихи қоғамы «Индиан Хиллс» театрының ұлттық кино тарихы үшін архитектуралық және тарихи маңызы зор екенін, оны Ұлттық тізілімге енгізуге лайық екенін көрсететін хат шығарды. Хатта театр «А» ұлттық тізілімінің критерийлеріне сай келеді, яғни «Мүлік тарихымыздың жалпы ағымына маңызды үлес қосқан оқиғалармен байланысты» және «С» критерийлеріне сай келеді, яғни «Мүлік бір типтің, кезеңнің немесе құрылыс әдісінің ерекше белгілерін көрсетеді немесе шебердің еңбегін білдіреді, жоғары көркемдік құндылыққа ие немесе жеке ерекшеліктері жоқ бөліктерінен тұратын маңызды және ерекше бірлік болып табылады».

Театрлардың жабылуы

2000 жылдың 28 қыркүйегінде театр Carmike Cinemas ұлттық банкротқа ұшырағандықтан жабылды. Соңғы көрсетілген фильм – "Turn It Up" болды. 2001 жылдың сәуірінде театр мен оған іргелес кеңсе ғимараты жергілікті денсаулық сақтау ұйымы – Небраска методистік денсаулық сақтау жүйелеріне (Nebraska Methodist Health Systems, Inc.) сатылғаны жарияланды. Небраска методистік – Небраскадағы ең ірі денсаулық сақтау ұйымдарының бірі, Омахадағы методистік ауруханасын, көптеген клиникаларды және Небраска методистік колледжінің медбикелік колледжін басқарады. Аталған медбикелік колледж кейін Небраска методистік колледжінің Джози Харпер кампусына көшірілді. Театр сатылғаны туралы хабарланғаннан кейін көп ұзамай, Лос-Анджелесте әуе қозғалысын басқару жүйелерін әзірлейтін және 1989 жылы алғашқы түсті теледидар видеотаспаларын қалпына келтіргені үшін техникалық Эмми сыйлығын алған Эд Рейтан Небраска методистікпен байланысқа шықты. Рейтан Омахада өскен және онда екінші үйі болған. Рейтан In70mm.com сайтында былай деп жазды: "Мен NMHS-пен тікелей кездесулерде орталық Cinerama театрын өздерінің аудиториясы ретінде сақтап қалу және пайдалану туралы тілегім ескерілмеді". Америка кинематографистер қоғамынан келген хабарламалар да Небраска методистікпен назарға алынбады.

Indian Hills Investment Group компаниясы

2001 жылдың көктемінде "Индиан Хиллс Инвестициялық тобы" деп бейресми аталатын Cinerama ентузиастарының үш тобы Небраска Методист мектебінің театрын жалға алу мүмкіндігі туралы, тұрақты коммерциялық фильмдер мен мерзімді Cinerama көрсетілімдерін көрсету үшін қайта ашу ниетімен хабарласты. Инвестициялық топқа Омаха қаласының Ларри Карстенсі, Вашингтон штатының Эверетт қаласының Мэтт Луттансы (бұрын Сиэтл қаласындағы Мартин Cinerama театрын сақтауға қатысқан мектеп мұғалімі) және Денвер қаласының Рич Винсенті (Денвер Купер Cinerama театрының бұрынғы директоры) кірді. Жаңа иесімен кездесуге бірнеше рет әрекеттенгеннен кейін, Инвестициялық топқа 2001 жылдың 20 маусымында кездесу өтетіні туралы хабарланды. 2001 жылдың 20 маусымындағы таңертеңгі кездесуден кейін Карстенс пен Луттанс сол күні театр алдында өткізілетін баспасөз мәслихатына қатысуға шақырылды. Жергілікті теледидар мен радио арналарында көрсетілген баспасөз мәслихатында Небраска Методистің бас директоры: "Біз екеуміз [театрға] көп ақша салудың мәні жоқ деген қорытындыға келдік" және театр жаздың соңына дейін бұзылатынын мәлімдеді. Рейтан сол кезде In70mm.com сайтында былай деп жазды:

Өте таңқаларлық жайт, сол күні кино көрсетуді қайта бастау үшін Методистен жалға алу туралы келіссөздер жүргізуді күткен Ларри Карстенс пен Мэтт Луттанс, NMHS өкілдерімен бірге осы баспасөз мәслихатына қатысып, Методистің әрекетін қолдап мәлімдеме жасады. Бұл жағдай Индиан Хиллсті сақтаудың барлық үмітін жоятын болды. Олар Индиан Хиллс театрын жалға ала алмағаннан кейін, оны сақтау үшін басқа да қажеттіліктерді білдірмеді және Методистің әрекетімен келісті. Методист бір күннің ішінде барлық мәселені шешіп, Карстенс пен Луттанстың көмегімен қолдауын алды! Рейтанға сол кезде белгісіз болған нәрсе – Карстенс пен Луттанс таңғы кездесуден кейін бірден Омаха мен Лос-Анджелестегі заң кеңесшілерімен (Голливуд мұрасынан Роберт Нудельманмен де сөйлесіп) баспасөз мәслихатында қолданылатын тактиканы талқылап отырды. 2001 жылдың 22 маусымында "Newstime" атты Методист денсаулық сақтау жүйесінің қызметкерлеріне арналған бюллетенінде былай делінген: "Методист денсаулық сақтау жүйесі Indian Hills ғимаратын кинотеатр ретінде пайдалануға ниетті топқа (Инвестициялық топқа) экран, проектор, перделер және көптеген орындықтарды қалдырып беруге дайын. Сонымен қатар, топ архитектуралық тұрғыдан маңызды заттарға да ие болуға құмар". 2001 жылдың 29 маусымындағы "Newstime" басылымында баспасөз мәслихаты "жергілікті БАҚ өкілдерінің көптеген қатысуымен" өтіп, "МХС қызметкерлері мен ұлттық Cinerama қызығушылық тобының кездесуінен" кейін өткені айтылды. Кездесуде тараптар ғимаратты бірлесіп пайдаланудың экономикалық тұрғыдан тиімді емес екеніне келісті. Карстенс, Рич және Луттанс бұрын баспасөз мәслихатына қатысулары Методист денсаулық сақтау жүйесінің пікірлерін қолдау мақсатында болмағанын мәлімдеді.

Индиан Хиллс театрын сақтау қоғамы

"Newstime" хабарламаларынан кейін, театрды сақтап қалу мақсатымен Indian Hills Театрды сақтау қоғамы құрылды. Қоғам төрағалары Стив Доуес, Рон А. Хантер, Том Хантер, Фрэнк Мервальд және Сюзи Роуз болды. Кирк Дуглас, Чарльтон Хестон, Джанет Ли, Патриция Нил, Роберт Уайз, Ричард Д. Занук және Рей Брэдбери сияқты киноиндустрия өкілдерінің жергілікті газетке жазған қолдау хаттары қоғамға көмектесті. Брюс А. Кроуфорд Голливуд индустриясының қатысуын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, кино тарихшысы Леонард Мальтин қоғамды қолдау үшін жергілікті телеарналар мен радиода көрсетілген қоғамдық мақсаттағы жарнамада пайда болды. Дегенмен, Небраска мефодистінің бас директоры Стивен Лонг, театрды дереу бұзудан басқа нұсқаларды талқылаудан бас тартты.

Омаха ескерткіштерінің мұрасын сақтау жөніндегі комиссия

2001 жылдың 8 тамызында Омаха қаласының тарихи ескерткіштерін сақтау комиссиясының отырысында Индиан Хиллз театрын Омаха қаласының тарихи ескерткіші деп тану мәселесі қаралды. Омаха қалалық кеңесі бекіткен жағдайда, мұндай мәртебе театрды бұзудан қорғайды. Индиан Хиллз театрын сақтау қоғамы мен Небраска методистінің адвокаттары баяндама жасады. Кинорежиссер және Cinerama тарихшысы Дэвид Строхмайер бейнекуәлік арқылы Индиан Хиллзтің "әлемдегі кең экранды фильмдерді көрсету үшін ең жақсы алаң" екенін мәлімдеді. Комиссия бірауыздан Омаха қалалық кеңесіне театрды "Омаха қаласының тарихи ескерткіші" деп тануды ұсынды.

Құралды бұзу және жою

2001 жылдың 20 тамызында Омаха қалалық кеңесі Сақтау комиссиясының маңызды ұсынысы бойынша дауыс беруге үлкермес бұрын, Небраска методистері театрды бұзды. Луттанс: "Бұзу шарлары соққанда, мен шынымен көзімнен жас шықты, қатты көңілім қалды. Мен өмірімде көрген ең әдемі театр осы еді, және оның сияқты ешқайсысы қалмады, барлық қатысушылар көп еңбек етті, ал қазір сол жерде әдемі жабынған, бос тұрақ орны. Көңілге ауыр тиді." Небраска методистері кейін Карстенске театрдың бір бөлігін берді. Бұзудан қалған барлық заттар аймақтағы түрлі театр және өнер ұйымдарына, соның ішінде Роза Блумкин атты өнер орталығына сыйға тартылды.