Кіріспе
Сымды аспаптардың әртүрлі бөліктері және оларды күйге келтіру әдістері
Сымды аспаптарды күйге келтіру үшін әртүрлі әдістер қолданылады. Көбінесе, сымдардың кернеуін реттеу арқылы, сым тартылғанда шығатын дыбыс биіктігі өзгертіледі. Пегбокстағы көйлекті тіреу – бұл ең көп таралған жүйе. Көйлектің бұратын тұтқасы болады. Күйге келтіру шынасы – бұл ажыратылатын тұтқасы бар, күйге келтіру тетігі деп аталатын көйлек. Күйге келтіру тетігінің ұшы шынаға бекітіліп, оны бұруға мүмкіндік береді. Күйге келтіру шыналары пианино мен арфа сияқты, әр сымға тұтқа орнатуға орын жетпейтін аспаптарда қолданылады. Көйлекті немесе шынаны бұру сымды тартып немесе босатады. Кейбір көйлектер мен шыналар конус тәрізді, ал кейбіреулері бұрандалы болып келеді. Кейбір көйлектер қабықшамен, металлмен немесе пластиктен жасалған инкрустациялармен, немесе сақиналармен әсемделеді. Басқа күйге келтіру жүйелеріне бұрандалы және рычагты күйлеткіштер, тісті күйлеткіштер және консо үйкеліс күйге келтіру жүйесі (өрілген былғары сақиналарды пайдалана отырып) кіреді.
Қалта немесе бас
Пегбокс – белгілі бір ішекті музыкалық аспаптардың (скрипкалар тобы: скрипка, альт, виолончель, контрабас) құралдау тіректерін орналастыратын бөлігі. Лютня отбасының сәйкес бөлігі (гитара, мандолина, банджо, укулеле) бас бөлік деп аталады.
Кескіндемелі тіректер мен шұңқырлар
Тейбеленген штырғы – бұл жай ғана оның айналасына жіп оралған тегіс штырғы. Жіптің кернеуі штырғыны бұру арқылы реттеледі, ал штырғы өз тесігіндегі үйкеліс арқылы бекітіледі (тюнерлерден айырмашылығы, төменде). Жақсы жұмыс істейтін штырғы оңай бұрылады және сенімді түрде ұсталады, яғни жабыспайды да, сырғымайды да. Қазіргі скрипка мен альт штырғылары конустық саялы, 1:30 бұрылысына дейін бұрылады, диаметрі 30 мм қашықтықта 1 мм-ге өзгереді. Қазіргі виолончель штырғылары сәл күштірек 1:25 бұрылысына ие. 19 ғасыр мен одан бұрынғы штырғылар, серпімді ішектермен қолдану үшін, әдетте тік 1:20 бұрылысқа ие болған. Конустық пішін штырғыны сәл тартылғанда оңай бұруға және бұрылғанда берік ұстауға мүмкіндік береді. Штырғы саясының әдеттегі тозу үлгісі осы әрекетке кедерес келтіреді, сондықтан штырғыларды қайта бейімдеу қажет болады, бұл арнайы жұмыс, ол штырғыларды да, тесіктерді де тегіс дөңгелек конус пішінде қайта жасауды қамтиды. Тейбеленген құбырлар ұқсас, бірақ оларды құбыр ажармен бұру керек, әдетте оны құбыр кілті, құбыр рычагі немесе құбыр кілті деп атайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, құбырлар да тейбеленген (сүйек құбырдың суретін қараңыз, оң жақта), бірақ қазір олар көбінесе бұрандалы болып келеді (төменде қараңыз).
Қолдану
Коникалық штырғылар – көптеген музыкалық дәстүрлерде кең таралған қарапайым, ежелгі конструкция. Коникалық штырғылар ситар, Сарасвати виена және сарод сияқты классикалық үнді аспаптарында көп кездеседі, бірақ есрадж және Мохан виена сияқты кейбіреулері заманауи құралдау машиналарын пайдаланады. Коникалық штырғылар сондай-ақ ескі еуропалық аспаптарда, мысалы, болгар гадулкасы мен гарди-гардиде, әрі фламенко гитараларында қолданылады. Қазіргі батыс музыкалық аспаптарының арасында коникалық штырғылар көбінесе скрипкалар отбасының аспаптарында қолданылады, бірақ әдетте контрабас құралдау машиналарын қолданады.
Қалталық
"Peg dope" (сондай-ақ, peg paste, peg stick, peg compound) – аспаптардың (негізінен скрипкалар, альттар, виолончельдер, виола да гамбалар және лютнялар) конус тәрізді құйрықшаларының тіреу беттерін жабу үшін қолданылатын зат. Өндірілген түрлері әдетте кішкентай таяқша (қоңыр ерінгіштің сияқты), блок немесе бөтелкедегі сұйықтық түрінде сатылады. Үйде қолданылатын қарапайым шараларға сабын, графит немесе тальк жатуы мүмкін. Peg dope екі түрлі (бірақ бір-біріне қарама-қарсы) мақсатқа қызмет етеді. Ол құйрықша сағасын майлап, құйрықша ұясында оңай айналуына мүмкіндік береді, сонымен қатар құйрықшалардың іс тізгіштерінің күшінен сырғуын болдырмайды. Жақсы орнатылған және дұрыс майланған құйрықшалар толық айналым бойында тегіс айналады және ойнаушы қалаған жерде берік тұрады. Құйрықшаны орнында ұстап тұруға жеткілікті үйкеліс болмаса, конус тәрізді құйрықша "сырғуға" бейім, бұл күйін орнатуды дерлік мүмкін емес етеді. Құйрықшалары сырғитын аспаптарды қысқа уақытқа күйге келтіруге болады, бірақ құйрықша қайта сырғыса, бірнеше минут ішінде күйі бұзылады. Тым көп үйкеліс болса, күйін реттеу мүлдем мүмкін емес. Егер құйрықшалар немесе олардың тесіктері мүлдем дөңгелек болмаса, немесе құйрықшалардың тіреу беттері тозудан ойылып қалса, peg dope осы мәселелерді шешпейді.
Қылқанды шұңқырлар мен шұңқырлар
Кейбір ілгектер мен штырьлар сыртқы бетіне жіңішке, ұсақ тісті жіп оралған. Олар конустық емес, түзу болып келеді және тік қабырғалы тесіктерге енгізіледі. Конустық штырьлар сияқты, бұрандалы штырьларды да шырша немесе ақ емен сияқты жеткілікті қатты ағаштан жасалған штырь блогына орнату керек, әйтпесе олар дұрыс қалыпта тұра алмайды. Кейбір штырь блогына қолданылатын ағаштар жойылу қаупі бар ағаштардан алынуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір арнайы фанераларды да қолдануға болады (пианино штырь блогына арналған фанера немесе ротациондық формаларға арналған қалып жасаушының фанерасы). Бұрандалы тюнерлер берік болып келеді және өте жоғары сым кернеуіне төтеп бере алады. Олар тесіктің қабырғаларын сыртқа қарай итермейді және ағаштың жарылу қаупін азайтады. Оларды жабық тесіктерге орнатуға болады, бұл ағаштың белгілі бір салмаққа қарай көбірек күшін сақтауға мүмкіндік береді. Дегенмен, оларды ағаш арқылы бұрғыланған тесіктерге де орнатуға болады, сонда олар ескі штырьлар сияқты көрінеді. Бұрандалы штырьларды арборлық пресспен орнатуға болады, оларды қайта орнатудың қажеті жоқ, бірақ сымды ауыстырған кезде штырьдің биіктігін бірдей ұстау үшін жіпті бірнеше айналымға кері бұру керек.
Қолдану
Тюнинг шыналары, олар қолданылатын аспапқа қарамастан, рест шыналары немесе цитра шыналары деп те аталуы мүмкін. Олар көптеген тығыз ішектері бар аспаптарда қолданылады, себебі олар ықшамдау және арзан. Көбінесе қазіргі заманғы пианиноларда, арфаларда, псалтирлерде, дульцимерлерде, цитраларда және басқа да аспаптарда бұрандалы шыналар қолданылады.
Бұрандалы және рычагты тюнерлер
Кейбір кыллы аспаптардың артқы бөлігінде, екінші жағындағы конустық тіректерге қосымша ретінде ұсақ бөлшектер (тюнерлер) қолданылады. Конустық тіректерді пайдаланып, дыбыстың биіктігін аз ғана өзгерту қиын. Ұсақ бөлшектер (тюнерлер) редукторлы болмайды. Оларда жоғары жағында тік бұрышты иілген рычагтың бір жағына басатын, сыртқы беті жоңқаланған бұрандасы бар. Кыл рычагтың екінші жағына бекітіледі, ал бұранданы бұрау кылды тартып, дыбыстың биіктігін өзгертеді. Бұранданың ең төменгі шегіне жеткенде, рычаг аспаптың бетіне тым жақын келіп, сызаттар қалдыруы мүмкін. Аспаптың бетін зақымдамау үшін бұранда рычагты қамтитындай етіп, барынша бұралады, содан кейін кыл тіреуіш арқылы қайта реттеледі. Ұсақ бөлшектер (тюнерлер) гуілдеуі мүмкін, ал пайдалану алдында жылтыратылмаса, кылды кесіп тастауы да мүмкін. Олар салмақты арттырады және артқы бөлікке орнатылмаса, кылдың еркін ұзындығын қысқартады.
Гейзерлі тюнерлер
Контрабас және гитаралар отбасысына жататын аспаптар үшін ілгектер көбінесе редукторлы болып келеді және оларды құралды реттеу машиналары немесе машиналық бастар деп атайды. Олар көбінесе шешікті беріліс механизмін қолданады. Беріліс қатынасы әртүрлі болады; қатынас жоғары болған сайын, құралдың сезімталдығы артады, бірақ оларды дәл өндіру де қиынырақ. Машиналық бастар ашық, яғни тісті дөңгелектері көрінетін немесе барлық тісті дөңгелектерін қоршаған корпусы бар болуы мүмкін. Скрипкалар отбасысына жататын аспаптар үшін де редукторлы ілгектер бар, бірақ олар кеңінен қолданылмаған, себебі оларды орнату үшін ілгек салынған қуысқа кеңейтілген және қайта өзгертуге келмейтін физикалық өзгерістер енгізу қажет, бұл көбінесе аспаптың сыртқы түрін бүлдіреді деп есептеледі. Сонымен қатар, олар нашар сапалы ерте модельдердің жиі бұзылуына байланысты жаман репутацияға ие болды, бұл аспапқа зиян келтіруге дейін жететін жағдайларға әкелді. Соңғы уақыттарда осы типтегі ілгектерде планетарлық тісті дөңгелектер қолданылады, олар үйкеліс ілгегінің пішініндегі корпусқа орналасады. Олар белгілі бір деңгейде қолданысқа енді, себебі олар үйкеліс ілгектеріне өте ұқсас, аспапқа жаңа үйкеліс ілгектерін орнатудан артық өзгерістер қажет етпейді және қосымша құралды реттеуге қажеттілікті жояды. Олар сондай-ақ берік және температура мен ылғалдылықтың өзгеруіне төзімді. Олар банджо аспаптарында танымал.
Консо
Консо жүйесі дәстүрлі түрде кора аспаптарында қолданылады. Ол аспаптың мойнына оралған тоқылған былғары сақиналардан тұрады. Сақиналарды тартып, аспаптың мойны бойымен жылдыру арқылы ішектердің тартылуы өзгертіледі. Бұл реттеуді жылдам жасауға болады, бірақ белгілі бір күш-қуат қажет.