Кіріспе

Жылуды пайдалану арқылы қоршаған ортаны қалпына келтіру – бұл технология.

Жылулық десорбция – ластаушы заттардың ұшпақтығын арттыру үшін жылуды пайдаланатын қоршаған ортаны қалпына келтіру технологиясы, нәтижесінде олар қатты матрицадан (әдетте топырақ, лай немесе сүзгі торттары) алынып (бөлініп) шығарылады. Ұшқындалған ластаушы заттар кейін жиналады немесе термиялық жолмен жойлады. Сондықтан жылулық десорбция жүйесінде екі негізгі компонент бар: десорбердің өзі және газдарды тазарту жүйесі. Жылулық десорбция – жағу емес.

Тарих

Термиялық десорбция алғаш рет 1985 жылы қоршаған ортаны қорғау технологиясы ретінде пайда болды, ол Мэн штатындағы Роял өзенінің су алабындағы McKin компаниясының Суперфонд учаскесіне қатысты қабылданған шешімде көрсетілген. Оны жоғары температурадағы күйдіруден (инсинерациядан) ажырату үшін көбінесе «төмен температуралық» термиялық десорбция деп атайды. Алғашқы тікелей отпен жүзеге асырылған термиялық десорбция жобасы 1990 жылы Флорида штатының Марианна қаласындағы S&S Flying Services учаскесіндегі 8000 тонна токсафенмен (хлорланған пестицид) ластанған құмды топырақты өңдеу болды, ал кейін 1999 жылы Кейп-Фейр көмір шары учаскесінде 170 000 тоннадан астам жобалар іске асырылды. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің мәліметтеріне сәйкес, 2000 қаржы жылына дейін 69 Суперфонд учаскесінде термиялық десорбция қолданылған. Бұдан өзге, Суперфондқа жатпайтын учаскелерде термиялық десорбцияны пайдалана отырып, жүздеген қайта жаңарту жобалары аяқталды. Суперфонд учаскелерінде инсинерация және тұрақтандыру сияқты әдістер ғана кеңінен қолданылды. Инсинерация халық арасында жағымсыз қабылдауға ие. Тұрақтандыру ластаушы заттар орында қалатындықтан, толыққанды шешім емес. Термиялық десорбция – экономикалық тұрғыдан бәсекеге қабілетті бағамен тұрақты шешім ұсынатын, қабылданған технология. Әлемдегі сынапты қамтитын қалдықтарды өңдеуге арналған алғашқы ірі термиялық десорбция қондырғысы Волзауда орнатылды, ал 1788 жылы құрылған Марктредвиц химиялық зауытының (Германиядағы ең көне зауыттардың бірі) қайта жаңартуы үшін пайдаланылды. Жұмыс 1993 жылдың қазан айында, алғашқы оңтайландыру кезеңімен бірге басталды. 1993 жылдың тамызынан 1996 жылдың маусымына дейін 50 000 тонна сынаппен ластанған қатты қалдықтар сәтті өңделді. Топырақ пен қиыршық тастардан 25 тонна сынап алынып шығарылды. Алайда, Марктредвиц зауыты әдебиеттерде көбінесе тек пилоттық қондырғы ретінде қате түсініледі.

Газдарды өңдеу

Газдарды өңдеудің үш негізгі мүмкіндігі бар. Газдағы ұшқыш ластағыштар атмосфераға шығарылуы, жиналуы немесе жойылған болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда жинау және жою жүйесі бірге қолданылады. Ұшқыш компоненттерді басқарумен қатар, десорберден шығатын қатты бөлшектер (тозаң) да газдан алынып тасталуы керек. Егер жинау жүйесі қолданылса, газды салқындатып, ұшқыш компоненттердің көп бөлігін сұйық күйге конденсациялау қажет. Газ көптеген десорберлерден 350–900 °F диапазонында шығады. Әдетте, газды 120 және 40 °F аралығында салқындатып, ұшқыш су мен органикалық ластағыштарды конденсациялайды. Тіпті 40 °F температурада да конденсацияланбаған органикалық заттардың белгілі бір мөлшері болуы мүмкін. Сондықтан, конденсациядан кейін газды қосымша өңдеу қажет болады. Салқындатылған газды көміртектік адсорбция немесе термиялық тотығу арқылы өңдеуге болады. Термиялық тотығуды каталитикалық тотықтырғыш, кейіннен жану камерасы немесе газды десорбердің жану көзіне бағыттап жүзеге асыруға болады. Жанама қыздырылатын десорберлерді өңдеуге қажет газ көлемі, тікелей қыздырылатын десорберге қажетті көлемнен әлдеқайда аз. Бұл газды процестерден шығатын ластағыштарды бақылау үшін кішірек ауа тазалау қондырғыларын қажет етеді. Кейбір жылулық десорбция жүйелері тасымалдаушы газды қайта пайдаланып, газ тәрізді шығарындылардың көлемін одан әрі азайтады. Газды салқындатудан алынған конденсацияланған сұйықтық органикалық және сулы фракцияларға бөлінеді. Суды жоюға немесе өңделген қатты заттарды салқындатуға және тозаңның пайда болуын болдырмауға пайдалануға болады. Конденсацияланған сұйық органикалық заттардан орнынан шығарылады. Құрамына байланысты, сұйық қосымша отын ретінде қайта өңделеді немесе бекітілген жағу қондырғысында жойылды. 500 мг/кг органикалық ластағыштарды 20 000 тонна топырақтан шығаратын жылулық десорбер, сұйық органикалықтан аз көлемде өнім береді. Іс жүзінде, 20 000 тонна ластанған топырақ бір цистернаға дейін азайтылып, кәдеге шығару үшін тасымалдануы мүмкін. Газдарды жою жүйелерін пайдаланатын десорберлер, CO, CO2, NOx, SOx және HCl түзілімін қамтамасыз ете отырып, ұшқыш органикалық компоненттерді термиялық жою үшін жануды қолданады. Жою блогын кейіннен жану камерасы, екінші жану камерасы немесе термиялық тотықтырғыш деп атауға болады. Ластанған ортаның органикалық галоидтық құрамы жеткілікті төмен болса, каталитикалық тотықтырғыштар да қолданылуы мүмкін. Атауына қарамастан, жою блогы топырақтан немесе қалдықтардан алынған (ұшқыш) қауіпті органикалық құрамдас бөліктерді термиялық жою үшін қолданылады.