Филиппин аралдары: өсімдіктер, теңіз және қоршаған ортаның жағдайы

Кіріспе

Филиппин аралы
арал

Өсімдік Аудан (га) Өнімділігі
Жугері 400 тонна (763 тонна)
Манго 47,53 (1214 ағаш) 455 тонна (тонна)
Чико 23 мәлімет жоқ
Кокос 713 мәлімет жоқ

Теңіз

Бантайян мен оның аралдарының жағалауы көбінесе мангр мен пальма ағаштарымен кезектеседі. Тіктеп жатқан континенттік шельфтің арқасында, таяздағы аймақ кең болуы мүмкін, нәтижесінде төмен су кезінде тасты және лайлы аймақтар пайда болады. Осының салдарынан, құмды жағажай – жағажай – сирек кездеседі. Жақсы жағажайларды оңтүстік-шығыста Санта-Фе маңында, ал солтүстік-батыста Патао және Мадридехоста табуға болады. Дегенмен, тіпті олар да тазаланбайды және ағымдарға байланысты жағажайда да, теңізде де көп мөлшерде қалдықтар болуы мүмкін.

Коралл

Әлемдегі 500-ге жуық коралл түрінің шамамен 400-і Филиппинде кездеседі. Бірақ олардың болашағы күрделі қауіптермен қоршалған – басты себебі, жарылыспен және цианид қолданып балық аулау сияқты құрылымды бұзушы балық аулау әдістері, олар экожүйенің көп бөлігін, соның ішінде коралл рифтерін де еш айырма жасамай жояды. Сонымен қатар, жаһандық жылыну және мұхиттардың қышқылдануы да әлемдік жоғалтуға маңызды үлес қосады. Әлемдегі кораллдардың 50-70% қауіп төніп тұр немесе жоғалған; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы коралл рифтерінің жағдайы одан да нашар, ал Филиппинде қауіп астындағы көрсеткіш 90%-дан асып, жақсы жағдайдағы кораллдардың үлесі 1%-дан кем. Бүгінгі күнге дейін халықаралық заңдардың тиісті орындалуы нашар болды, бірақ қазір бұл мәселеге көбірек мән беріліп жатыр. Ал Баңтайанда коралл шаруашылықтарын пайдалану арқылы олардың қайта өсуін үдетуге бағытталған басқа да жұмыстар жүргізілуде.

Теңіз жұлдызы

Жағалау аймағында көптеген теңіз жұлдыздарын көруге болады. Олардың шөп-шоп жейтін тамақтануы судың таза болуына көмектеседі. Бірақ, одан әрі тереңде, "тікенді тәж" теңіз жұлдызы коралл рифтері үшін үлкен қауіпті құрайды, себебі ол кораллды ашкөздікпен жейді.

Маңғал

Мангро - тұзға төзімді, ағаш тәрізді, тұқымды өсімдіктер, тропикалық және субтропикалық аймақтарда, су тасқынына жиі ұшырайтын жерлерде өседі. Филиппинде 40-тан астам мангро түрі бар және бүкіл әлемде шамамен 70 түр мангро болғандықтан, бұл әлемдегі биоәртүрлілігі ең жоғары аймақтардың бірі. Мангро экожүйесі өте алуан түрлі, көптеген құстар, балықтар, сүтқоректілер, қабықтылылар және басқа да жануарларға мекендейді. Мангро балық, моллюскалар және басқа да организмдер үшін маңызды өсіру ортасы болып табылады. Есептеулерге сүйенсек, мангроның әр гектары 1000 кг теңіз тіршілігін азықтандыра алады. Мангродағы балықтарға осылайша көптеген азық-түлік болғандықтан, әр гектар мангал жылына 283,5 тонна балық өнім береді. Мангро сонымен қатар, дәрі-дәрмек, алкоголь, тұрғын үй құрылыс материалдары сияқты маңызды өнімдер мен қызметтерді де ұсынады және ғылыми зерттеулер мен туризм үшін қолайлы аймақ болып табылады. Алайда, осы белгілі пайдаларына қарамастан, Филиппиндегі мангроның жағдайы өте қиын. 1900 жылдардың басында мангроның ауданы шамамен 100 мың гектарды құраса, бүгінде ол шамамен 100 мың гектарға дейін азайды. Көптеген мангро аймақтары балық шаруашылықтары мен құрғату жұмыстары үшін жойылды. Олар тұрғын үй салу үшін де, құрылыс материалдары мен құрғату үшін де салдарынан пайдаланылды, сондай-ақ лайлану мен ластанудан зардап шекті. Енді осы экожүйелердің нағыз пайдасы белгілі болғандықтан, оларды қорғау және қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Қазір мангроны кез келген мақсатта кесу заңсыз, ал жергілікті билік органдары мен қоғамдық ұйымдар мангро алқаптарын отырғызу және басқаруға белсенді қатысуда. Болашақта мангро бұрынғыдай денсаулыққа толы күйге оралады деген үміт бар.

Атаудың шығу тегі

22-ші генерал-губернатор Себастьян Хуртадо де Коркуера кезінде висайлықтарды құлдарды тұтқындауға келген моро пираттары үнемі мазалады. Осының салдарынан архипелагтың әртүрлі аймақтарында моро шабуылдарынан қорғану және паналау үшін биік тас қабырғалар мен күзет мұнаралары салынды. Халық арасындағы әңгімелерге сүйенсек, бұл күзет мұнаралары жергілікті жұртшылықта "Бантайан са Хари" ("Патшаның күзет мұнаралары") деп белгілі болған және олар моро пираттарының кемелері – винталардың жақындап келуін бақылап отырған. Күзетте тұрғанда, олар жиі "Бантаян! Бантаян!" деп айтқан, яғни "Күзетте болыңыз! Күзетте болыңыз!", содан аралдар осылай атқа ие болған. Алайда, Бантайан аралының тарихын және Мадриджостағы Лауис ескі бекінісінің негізін зерткен Мадридехос тарихшысы, инженер Бриент Мангубат, аралдың аты Бантайанның мұсылман шабуылшыларымен ешқандай байланысы жоқ деп мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, арал 1574 жылы, аралдың солтүстік жағы (LAWIS) қытай шабуылдарына қарсы Висай теңізін бақылау үшін "көзбен қадағалау бекеті" ретінде пайдаланылған кезде Бантайан деген ат алған. Бантайян аралының тұрғындары бұл сақтық шарасын Лимахон бастаған күштер Манилаға шабуыл жасаған кезде қолданған. Аралдың аты (Бантайан) мұсылман шабуылшыларының 1600 жылы Бантайян аралына жасаған алғашқы шабуылынан 25 жыл бұрын-ақ қолданыста болған. Барлығы Бантайан аралдарында 18 күзет мұнарасы салынған. Көптеген мұнаралар бүгінгі күнге дейін жетпеген, бірақ олардың қалдықтарын көруге болады. Мадридехостағы мұнара жақсы жағдайда, ал Санта-Федегісі нашаррақ. Дуң аралында ерекше жақсы сақталған мысалы бар. Күзет мұнараларын салу Бантайанмен ғана шектелмеген. Моро шабуылдарына ұшыраған Себудың көптеген аймақтарында, сондай-ақ Висайяның басқа бөліктерінде, мысалы, Оңтүстік Лейте, Солтүстік Самар және Бохол сияқты жерлерде де күзет мұнаралары салынған. Педро де Кальдиерва де Марияка 1608 жылғы "Осы Филиппин аралдарындағы Ұлы Патшаның жылдық табысы мен пайда көздерінің тізімі" еңбегінде Бантайян мен Бохольдан алынған салықтардың (алым-салық) 2400 алтын песоға жететінін хабарлаған.

During the time of 22nd Governor General Sebastián Hurtado de Corcuera, the Visayans were continually harassed by Moro pirates who came on raids to capture slaves. Consequently, tall stone walls and watchtowers were built in different parts of the archipelago, for refuge and protection from Moro aggression. Popular folklore says that these watchtowers were known locally as "Bantayan sa Hari", meaning "Watchtowers of the King", and they served as lookout towers for incoming vintas (Moro pirate vessels). In the course of their vigil, it became common to say, "Bantayan! Bantayan! ", meaning, "Keep watch! Keep watch! ", and that was how this island group got its name. However Madridejos history scholar Eng'r. Brient Mangubat who has studied Bantayan Island History and the Lawis Old Fort foundation in Madridejos claimed that the origin of the Island's name Bantayan has nothing to do with the Muslim raiders. According to him the Island got its name Bantayan way back in the year 1574, when the Island's northern side (LAWIS), was used as a "Lookout post" to monitor the Visayan Sea against Chinese attacks. The residents of Bantayan Island decided to do this precautionary act as Manila, the country's capital city was under attack by the forces led by Limahong. The Island's name (Bantayan) was already in use 25 years earlier, before the (first) Muslim raid took place on Bantayan Island in year 1600. In all there were 18 watchtowers built on the Bantayan islands. Most have not survived, although relics can be seen to this day. That at Madridejos is in fair condition, that at Santa Fe less so. There is a particularly fine example on Doong island

Construction of watchtowers was not limited to Bantayan. Watchtowers were built in many locations in Cebu vulnerable to Moro raids, as well as in other parts of the Visayas, such as Southern Leyte, Northern Samar and Bohol. In his "Statement of the Annual Incomes and Sources of Profit of His Majesty in These Philipinas Islands" for the year 1608, Pedro de Caldierva de Mariaca declares the tributes (tax) from Bantayan and Bohol combined amount to 2400 gold pesos.

Өнеркәсіп

Дон Хосе Баско и Варгас 1778 жылдың шілдесінен 1787 жылдың қыркүйегіне дейін Филиппиннің генерал-губернаторы болды. Өкіметтік кезеңінде ол ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті дамытуға бағытталған көптеген жобаларды бастады. Бірақ аралдардағы көптеген шағын өнеркәсіптер толығымен тоқтатылды, себебі халық жолдар, қоғамдық ғимараттар мен шіркеулер салуға күш жұмсауға мәжбүр болды. Осы жұмысты атқарушылар "полита" деп аталды. Балықтың көптігі, қолайлы климат және тың топырақ сол кездегі халықтың қызметін анықтауда маңызды рөл атқарды. Осы географиялық жағдайлар халықты балықшы, шаруа және теңізші болуға ынталандырды. Кейіннен шағын жайылымдар егістікке айналды. Санта-Фе, Бантайан және Мадридхос қалаларын байланыстырған ескі испандық жолдар негізінен жұмыс күші есебінен, ал қалған бөлігі салық қаражатымен салынды.

Дін

Испандықтар Бантайанға келгенде, халықтың аннимизм, шаманизм, шақыру және сиқыршылық сияқты діни нанымдары мен құлшылық түрлері болған. Олар жаман рухтар, жақсы рухтар, әйел-құдалар мен әруақтар туралы ұғымды оңай қабылдады. Осы көзге көрінбейтін жаратылыстарды ынақты ету үшін адамдар көбінесе пәтерлерге, уәделерге, құрбандыққа және өзіне-өзі зиян келтіруге жүгінетін. Бұрынғы сауатсыз халықтың арасында холера және басқа да қатерлі аурулар зұлым рухтардың құдықтарға салған уынан пайда болады және адамдар тек дұға оқып, шерулер ұйымдастыру арқылы ғана осы қорқынышты аурудан құтыла алады деген кең таралған сенім болған. Шіркеу мен мемлекет арасындағы ынтымақтастық ұзаққа созылмады. Содан кейін шіркеу мен мемлекет арасында жанжалдар туды. Генерал-губернатордан бастап, алкальде-мэрлерге дейін бір жағынан, архиепископтан бастап, монахтарға дейін екінші жағынан саяси билік үшін күрес болды. Осының салдарынан жақсарту жобалары тоқтап қалды.

Америка кезеңі

1899 жылдың 4 қаңтарында Испанияның испан-американ соғысында жеңілгенінен кейін Филиппинде жаңа үкімет құрылды. Президент Маккинлидің тапсырмасымен Филиппиндегі АҚШ армиясына қолбасшылық еткен генерал Отис Американың егемендігін ешқандай шартсыз мойындау керектігін жариялады. Осымен Америка кезеңі басталды. Бұл аралдар тобы Испанияға немесе Америкаға қарсы революцияға белсенді қатыспады. Бірақ филиппин-американ соғысынан кейін Санта-Феде Паторете басқаратын реакциялық топ құрылды, ол кезде ол әлі де Бантайанның бариосы еді. Олардың жарияланған мақсаты – басқыншыларға қарсы тұру болды, бірақ қарулы топтар Санта-Федің солтүстік бөлігін өртеп, тонады, Капитан Мирой мен Агидо Батабалоносты өздеріне қосылуға мәжбүр етті. Бұл тұрғындар арасында үлкен қорқыныш пен жағдайдың шиеленісуіне әкелді. Барриолардың жағдайы, төңкерілгеннен кейін және американдықтардың келуіне дейін, қанағаттанарлықтан мүлдем алшақ болды. Санитария мүлдем болған жоқ, барио өмірі қиын болды. Адамдарда өздерінің ежелгі ата-бабаларынан бері жақсарудың аз белгілері байқалды. Себу провинциясының бөлінуі Испания енгізген әдіс бойынша жүзеге асырылды. 1895 жылы жаңа провинциялық заң қабылданды және қажетті тағайындамалар жасалды. Сол кезде Бантайан пуэбло ретінде ұйымдастырылған еді. Санта-Фе 1911 жылы, ал Мадридехос 1917 жылы осындай мәртебеге ие болды. Бұл пуэблоларға жергілікті сайлаушылар таңдаған Муниципалдық Кеңес арқылы жаңа корпоративтік форма берілді. Жергілікті әкімшілік басшысы үшін бұрынғы Губернадорсильо немесе Капитан орнына Президент атағы енгізілді. Жаңадан құрылған муниципалдық үкіметтерді басқару міндетіне арал тобын құрайтын үш қаланың алғашқы президенттері кірді: Грегорио Эскарио – Бантайан үшін, Висенте Баколод – Мадридехос үшін және Казимиро Батиансила – Санта-Фе үшін. Саяси партиялар Америка үкіметінің алғашқы күндерінен бастап ресми түрде құрылды. 1900 жылдың соңында Партидо Либерал құрылды. Паскуал Поблете 1902 жылы Партидо Индипендиста партиясын құрды. Генерал-губернатор Люк Э. Райттың (1904–1906) басшылығымен қоғамдық жолдар саясаты іске асырылды. Бірте-бірте табиғи жолдар берік құрылыс жолдарына айналды. 1913 жылдың соңында Санта-Фе – Бантайан жолының құрылысы басталды, ал 1918 жылы Бантайан – Мадридехос жолы салынды, екеуі де 1924 жылы аяқталды. Ол кезде де, қазір де балық аулау және егін шаруашылығы халықтың маңызды салалары болып табылады, бірақ 1903 жылдан 1925 жылға дейін пина матасын тоқу және магуэй талшығын жинау халық үшін өте табысты кәсіп болды. Алайда, жылдар өте келе бұл өнімдерге деген сұраныс әлсіреп, тоқтады. Сол кезде қолмен кестелеу, «бос уақыт индустриясы» деп аталатын жаңа сала пайда болды. Көптеген әйелдер осы кәсіпке бейімделіп, бірнеше жыл бойы белсенді түрде айналысты. Жергілікті өндіріс өте маңызды болды. 1923 жылы, әсіресе Манила қаласындағы нарықтың нашар және тұрақсыз жағдайына байланысты, бұл бизнес біртіндеп тоқтады.

On January 4, 1899, following the defeat of Spain in the Spanish–American War, a new government was born to the Philippines. With instructions from President McKinley, General Otis, who commanded the US Army in the Philippines, declared that the American sovereignty must be recognized without condition. This was the beginning of the American period. This island group did not take any active part in the revolution against Spain or America. However, after the Filipino–American War, a reactionary group was organized, headed by Patorete of Santa Fe, then still a barrio of Bantayan. Their announced purpose was to resist the invaders, but the armed goons carried a campaign of terror burning the northern part of Santa Fe, plundering and forcing Capitan Miroy and Aguido Batabalonos to join them. This resulted in great fear and tension among the inhabitants. The condition of the barrios, after the overthrow and immediately preceding the arrival of the Americans, in general, was very far from satisfactory. Sanitation was entirely a stranger; barrio life was dreadful. There were few signs of improvement among the people since their primitive ancestors. The subdivision of the province of Cebu was developed utilizing the method introduced by Spain. A new provincial law had been enacted in 1895 and necessary appointments were then made. At that time, Bantayan was already organized as pueblo. Santa Fe was organized as such in 1911 and Madridejos in 1917. These pueblos were given a new corporate form under the Municipal Council chosen by a limited native electorate. For the local head of the administration, the title Presidente took the place of the former Gobernadorcillo or Capitan

Committed to the task of administering the newly organized municipal governments were the first presidentes of the three towns comprising the island group namely: Gregorio Escario for Bantayan, Vicente Bacolod for Madridejos and Casimiro Batiancila for Santa Fe. Political parties were formally organized since the early days of the American regime. Partido Liberal came towards the end of 1900. Pascual Poblete founded the Partido Independista in 1902. During the administration of Governor General Luke E. Wright (1904–1906), the public road policy was inaugurated. Little by little the stage trails were changed to roads of more durable construction. Late in 1913 the construction of Santa Fe—Bantayan road began and in 1918 the Bantayan—Madridejos road followed; both were completed in 1924. Then and now, fishing and farming were important industries of the people, but from the year 1903 to 1925, weaving of piña cloth and the gathering of maguey fibre were very lucrative pursuits of the people. Over the years demand for these products weakened and died out. At about the same, hand embroidery termed as "spare time industry" came in. A good number of women adopted it and were actively engaged in it for some years. The local output was quite significant. In 1923, because of weak and unsettled market conditions, particularly in Manila, the business gradually disappeared.

Тәуелсіз Филиппин

Грегорио Зайде филиппиндердің ұлттық ерекшелігін "бамбук сияқты иілгіш, желге қарамастан сынбайтын" деп сипаттады. Бұл сол кездегі мэр Исидро Эскарионың соғыс кезіндегі әрекеттерін түсіндіруі мүмкін: ол жапондық әскери кемелер флотына кездесу үшін қайықпен шықты және олармен келісім жасады. Нәтижесінде, Бантайанға шабуыл жасалмады және соғыс оны негізінен есіктен өткізіп жіберді.

Сауда

Бантайан аралдары Себудың балық аулау аймағы болып саналады, олардан күн сайын балық жүктерін – гвинамас (тұздалған балық) және бувад (құрғақ балық) – Себу мен Негросқа тұтыну үшін, ал Манила мен Минданаоға дейін тарату үшін тасымалданады. Ғасырлар бойы дамыған құс шаруашылығы да маңызды, онда күн сайын жүздеген мың тауық жұмыртқалары өндіріледі. Бұрын құс өсіру көбінесе үй шаруашылығының бір бөлігі болған. Бүгінде ол ірі масштабты және жоғары мамандандырылған салаға айналды. Ірі құс фермалары ұлттық және қоректендіру жолдарының жанында орналасқан. Бір миллионнан астам тауық аулаларда және арнайы салынған қораларда бағылады, соның салдарынан күн сайын жарты миллионнан астам жұмыртқа жиналады. Бұл жұмыртқалар Себу, Манила, Минданао және Висая аралдарындағы басқа да қалаларға экспортталады. Бұл сала, копра өндіру, туба жинау және балық аулаумен бірге Бантайанның жұмыссыздық мәселесін шешуге көмектесті.

Денсаулық сақтау

Аралдың салыстырмалы түрде жоғары халық саны мен туристік орын ретінде өсуіне байланысты, Конгресске 100 төсектік жоғары деңгейдегі аурухана құру туралы заң жобасы ұсынылды. Ол Бантайян–Себу бағытына қызмет көрсетті. Сондай-ақ, 1912 жылы тайфуннан жойылғанға дейін Бантайянға тауар тасыды. 1912 – Тайфун, оның салдарынан жүздеген адам, сондай-ақ жұмыс малдары мен ауыл шаруашылығы егіндері жойылды. 1913 – Қазіргі Бантайян–Санта-Фе жолының құрылысы басталды. 1915 – 1801 жылғы Арнаулы заңның нәтижесінде Бантайян орталық мектебінің негізгі ғимараты салынды. 1918 – Бантайян–Мадридехос жолының құрылысы басталды. 1923 – Бантайян аралына алғашқы автомобиль келді – Санта-Федегі Капитан Казимиро Батианчилаға тиесілі қолданылған Dodge. 1924 – Санта-Фе, Бантайян және Мадридехосты байланыстыратын жол құрылысы аяқталды. 1927 – Бантайян пошта бөлімі муниципалдық ғимаратта ашылды. 1930 – Холера эпидемиясы. 1935 – Бантайянға алғаш рет сыра әкелінді. 1961 – Мұнай іздеушілер Бантайянға Патао және Кабак аумағында алғашқы мұнай құдығын қазу үшін келді. 1968 – Субадағы Балуартедегі тарихи күзет мұнарасын дауыл қиратты. 1968 – Сан-Педро нан зауытында болған өрт 17 үйді өртеп, бір адамның өмірін алды. 1973 – Субаның көп бөлігі өртеніп, бүкіл базар қирады, 700-ден астам отбасы үйсіз қалды. 1978 – 1937 жылдан бастап, соғыс кезеңін қоспағанда, Бантайян қаласының мэрі болған Исидро Р. Эскарио қайтыс болды. Оның қоштасу рәсімі мен қаралы жиынға мыңдаған адам келді: адамдар қаралы жиынға бір шақырымнан кезекте тұрды. 1981 – Президенттің жарлығы Бантайянды Ұлттық қорғалатын аймақ деп жариялады: жабайы табиғат аймағы.