Кіріспе

Тиннис (грекше: Θίνις Thinis, Θίς This; египетше: Tjenu;;; طين) – Жоғарғы Египеттің бірігуге дейінгі астанасы. Тиннис әлі табылмаған, бірақ ежелгі авторлар, соның ішінде классикалық тарихшы Манетон, оны Тинит конфедерациясының орталығы деп атап көрсетеді. Осы конфедерацияның басшысы Менес (немесе Нармер) Египетті біріктіріп, алғашқы фараоны болған. Тиннис елордасы Мемфиске көшірілген кезде маңыздылығы күрт төмендеді, себебі Мемфис Менес Египетті біріктіргеннен кейін тұрақты және нағыз астана саналды. Тиннис, Бірінші аралық кезеңдегі Гераклеополиттік және Фивалық династияларының шекарасында орналасқандықтан, сондай-ақ әскери маңызы бар ойпаздарға жақын болғандықтан, Ескі және Жаңа Патшалықтар кезеңінде де белгілі бір маңызға ие болды. Бірақ бұл уақытша болды және Тиннис Рим дәуірінде аймақтық әкімшілік орталық ретіндегі мәртебесін жоғалтты. Ежелгі тарихының арқасында Тиннис маңызды діни орталық болып сақталды, онда аймақтық құдайдың қабірі мен мумиясы сақталған. Ежелгі Египеттік діни космологияда, мысалы, Өлілер кітабында, Тиннис көктегі мифтік орын ретінде бейнеленген. Тиннистің нақты орналасқан жері белгісіз болғамен, египтологтардың көпшілігі оны ежелгі Абидос пен қазіргі Гирга маңында деп санайды.

Династия алды кезең

Тиннің археологиялық орны ешқашан табылған жоқ, бірақ б.з.д. төртінші мыңжылдыққа дейін Абидос-Тин аймағында халық шоғырланғанының дәлелдері бар. Тинис Египеттегі ең ерте патшалық бейіттер орны ретінде де жиі айтылады. Алғашқы кезде Абидос қаласы саяси мәртебесін Тиниске өткізді, оның тарихын және атқаратын қызметтерін Тиніссіз түсіну мүмкін емес. Абидоста I және II династиялардың соңғы кезеңдеріне жататын патшалық бейіттер сақталған, ол аймақтың негізгі некрополі болып табылады. Дегенмен, Тинис өңірлік маңыздылығын сақтап келді: V династия кезінде ол «Жоғарғы Египеттің қадағалаушысы» – Дельтаның оңтүстігіндегі Ніл аңғарына жауапты әкімшілік лауазымды тұлғаның ордасы болды, ал ежелгі дәуірде Жоғарғы Египеттің VIII номесінің және оның номархының атымен аталатын астанасы еді. Бірінші аралық кезеңдегі соғыстарда (шамамен б.з.д. 2181 – 2055 жж.), Иераконполис номархы Анхтифи Тинистегі «Жоғарғы Египеттің қадағалаушысынан» өзінің үстемдігін мойындауды талап етті, ал Теба әскерлерінің солтүстікке қарай жылжуы Хет III, Хераклеополит IX династиясының фараоны, Тинис қаласы түбінде болған шайқаста тоқтатылды. Интеф II-нің соңғы жылдарында оның Хераклеополиттерге және олардың одақтастары – Ассиют номархтарына қарсы соғысы Тинис пен Ассиют арасындағы жерде жүргізілді. Екінші аралық кезеңде (б.з.д. XVIII ғасыр) Тинис қайтадан тәуелсіздікке ие болған болуы мүмкін: Рыхольт (1997) Абидос патшаларының әулетін «Тинит әулеті» деп атауды ұсынады және олардың патшалық ордасы Тинисте, бұл уже номе астанасы болған.

Жаңа патшалық және соңғы кезең

Қаланың тұрақты құлдырауы XVIII династия кезінде (шамамен 1550 – 1292 ж.б.э.) қысқа уақытқа тоқтаған сияқты, ол кезде Тинис географиялық байланысы арқасында әртүрлі оазистермен әскери маңызы бар жерлерге байланысты қайтадан маңызға ие болды. Әрине, Тинис қаласының әкімі лауазымын Жаңа Патшалықтың бірнеше көрнекті тұлғалары атқарды: Хатепсут үшін обелиск құрылысына қатысқан Сатепиху, патша үйінің маңызды мүшесі және Тутмос III-тің серігі Интеф; сондай-ақ ханзада Аменхотеп III-тің тәрбиешісі Мин. Дегенмен, Тинис тарихи кезеңде маңыздылығы жоқ елді мекенге дейін құлдырады. Б.з.б. VII ғасырдағы ассириялық стеладағы «Тинис патшасы Неспамеду» деген қате мағлұмат – ассириялықтардың «Мысыр саяси иерархиясының күрделігін түсінбеуінің» көрінісі ғана. Әрине, Рим кезеңіне келгенде, Тинистің номының астанасы ретінде Птолемей алмастырды, мүмкін, тіпті Птолемей I қаланың негізін қалаған кезде-ақ. Ол қайтыс болғаннан кейін Хенти Аментью ретінде құдай деп есептелді. Тинистегі Анхур храмының бас жұбысы «бірінші пайғамбар» немесе «көрушілердің басшысы» деп аталды, бұл Маспероның (1903) пікірінше, Тинистің қала ретіндегі мәртебесінің төмендеуін көрсетеді. Осындай көрушілердің басшысы Анхурмоз, Мернептаның билігінде қайтыс болған (шамамен 1213 – 1203 ж.б.э.), Жаңа Патшалықтың алдыңғыларының дәстүрін бұзып, Абидосқа емес, Тинистің өзінде жерленді. Тинисте арыстан құдайы Мехитке де табынылды, ал Мернептаның билігінде оның храмын қалпына келтіруді Анхурмоз қадағалаған болуы мүмкін. Жаңа Патшалық кезінде Вененефердің діни лауазымын оның ұлы Хори мұрагерлік етті. Ежелгі Мысыр діни космологиясында Тинис – көктегі мифтік орын ретінде бейнеленген. Атап айтқанда, «Өлілер кітабында» көрсетілгендей, оның эсхатологиялық маңызын белгілі бір рәсімдерде көруге болады: Озирис құдайы жеңіске жеткенде, «Тинисте қуаныш таралады», бұл жердегі қала емес, аспандағы Тинис туралы айтылады.