Кіріспе

Xerochrysum bracteatum, әдетте алтын мәңгілік немесе құрғақ гүл деп аталады, Австралияға тән Астерацея тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. 1803 жылы Этьен Пьер Вентенеат сипаттаған, ол 1990 жылы жаңа туысқа ауыстырылмас бұрын көп жылдар бойы Helichrysum bracteatum деп аталды. Бұл бір жылдық, жасыл немесе сұр жапырақты, биіктігіне дейін жететін өсімдік. Көктемнен күзге дейін алтын сары немесе ақ түсті гүл шоқтары гүлдейді, олардың ерекшелігі – гүл жапырақтарына ұқсайтын қағаз тәрізді жапырақшалары. Бұл түр кең таралған, жаңбырлы ормандардың шеттерінен шөлдерге және субальпілік аймақтарға дейін елдің әртүрлі жерлерінде өседі. Алтын мәңгілік түрлі лепидоптерлердің (көбелектер мен молықтардың) дернәсілдеріне тамақ ретінде қызмет етеді, ал ересек көбелектер, гүлжанды қоңыздар, жергілікті аралар, кішкентай қоңыздар және шегірткелер гүл шоқтарына келеді. Алтын мәңгілік өсіруге өте бейімделген. Ол 1850 жылдары Германияда таралып, дамытылды, ал жыл сайынғы сорттары ақтан қолаға, қызғылт түске дейін әртүрлі түстерде шыға бастады. Олардың көптеген түрлері әлі де аралас тұқымдық жинақтарда сатылуда. Австралияда көптеген сорттары көп жылдық бұталар болып табылады, олар кең таралған бағбандық өсімдіктерге айналды. Сабақтары қатайып, ұзын болған түрлері кескіш гүл өнеркәсібінде коммерциялық мақсатта қолданылады.

Таксономия

Француз ботанигі Этьен Пьер Вентенеат 1803 жылы жазған «Жардин де Малмезон» атты еңбегінде алтын мәңгілікті «Ксерантемум брактеатум» деп сипаттады. Бұл кітапты Наполеонның бірінші әйелі Жозефин де Богарне Малмезон сарайында жинаған және өсірген сирек өсімдіктерді каталогтау үшін тапсырыс берген. Латын тіліндегі «bracteatum» түрінің атауы гүлдің басындағы қағаз тәрізді брактарға (көбінесе қате түрде жапырақшалар деп аталады) сілтеме жасайды. Генри Кранк Эндрюс 1805 жылы оның рецепикулясының морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, оны «Helichrysum» туысына көшірді, және ол көп жылдар бойы «Helichrysum bracteatum» деп белгілі болды. Лео Хенкель фон Доннерсмарк 1806 жылы оны «Helichrysum lucidum» деп сипаттады, ал Кристиан Хендрик Персон 1807 жылы «Helichrysum chrysanthum» деп атады. 1991 жылы Арне Андерберг пен Лори Хаеги «Helichrysum» тұқымдасының құрғақ гүлдері деп белгілі түрлерін «Bracteantha» жаңа туысына қосып, «B. bracteata» түрін типтік түр ретінде белгілеген кезде оған «Bracteantha bracteata» деген атау берілді. Алайда, олар орыс ботанигі Николай Цвелевтің бұл түрді («X. bracteatum») өткен жылы жаңа, сол кезде монотиптік «Xerochrysum» туысына енгізгенін білмеді. Бұл атау грек тіліндегі «xeros» («құрғақ») және «chrysum» («алтын») сөздерінен алынған, бұл гүлдің ерекше брактарының сипаттамасына байланысты болуы мүмкін. Шатасу бір онжылдыққа созылды, «Bracteantha» әдебиеттерде және гүл өсіру саудасында пайда болды, бірақ 2002 жылы соңғы атауның басым екендігі анықталды. «X. bracteatum» өзі өте өзгергіш және бірнеше жасырын түрлерді ұсынуы мүмкін. «Xerochrysum bracteatum» және оның туыстары «Gnaphalieae» немесе қағаз маргариткаларына жатады, бұл маргариткалар тұқымдасының («Asteraceae») ірі тайпасы. Алайда, 2002 жылғы «Gnaphalieae» молекулалық зерттеуі «Xerochrysum» туысы полифилетикалық болуы мүмкін екенін көрсетті, өйткені үлгі алынған екі түр («X. bracteatum» және «X. viscosum») бір-бірімен тығыз байланысты емес. «X. bracteatum» өсіру кезінде «X. viscosum» және «X. papillosum» түрлерімен будандасқаны тіркелді, сондай-ақ «Coronidium elatum» және «C. boormanii» түрлерімен де будандасуы мүмкін.

Сипаттама

Бұл өсімдік тік көпжылдық немесе кейде бір жылдық шөптесін өсімдік, түбінен қарапайым немесе сирек тармақталған. Ол әдетте биіктікке жетеді, бірақ жағалаудағы жартастар сияқты ашық жерлерде төселген күйде өсе алады. Жасыл сабақтары о粗 және ұсақ түктермен жабылған, сондай-ақ оның туыстас түрлерімен салыстырғанда берік. Жапырақтары ланцетоли, эллипстік немесе кері-эллипстік пішіндес, ұзындығы және ені аралығында болады. Олар да жұлдыздай жүнмен қапталған. Жапырақтардың үстіндегі биік сабақтардың басында гүлшоғырларының диаметрі аралығында болады. Кейде бір сабақтан бірнеше гүлшоғыры өседі. Олар дискінің айналасында жарқырап, сары гүлшоғыры тәрізді көрінеді. Орталық жапырақшалары кейде ақ, ал сыртқылары ақшыл және көбінесе қызғылт немесе қоңыр түсті болады (селекциялық сорттарда түстердің әртүрлілігі байқалады). Жеке гүлдері сары түсті. Сары түсті гүлдер ұзақ сақталады және желдің көмегімен ұзын жемістердің таралуына көмектеседі деп есептеледі. Жұқа қоңыр жемісі, ципсела деп аталады, ұзындығы 2-3 мм, ал бір жағынан паппус сәулеленеді. Шығыс Австралиядағы X. viscosum түрін оның о粗 және жабысқақ жапырақтары арқылы анықтауға болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Xerochrysum bracteatum Австралияның барлық штаттары мен аумақтарында, сондай-ақ Тасманияда таралған. Ол Солтүстік Квинслендтен Батыс Австралияға дейін, тығыз көлеңкелі жерлерден басқа барлық ортада кездеседі. Жауын-шашынның жиі түсуіне жылдам реакция жасайды және өмірлік циклін аяқтай алады. Батыс Австралияның оңтүстік-батысындағы гранитті тау жыныстары арасында көптеп өседі. АҚШ-тың Жаңа Англия аймағында бұзылған топырақтарда, жол жиектерінде және егістіктерде өсетіні туралы мәліметтер бар.

Экология

Жарқын түсті жапырақшалар гүлдің гүлшолпандары сияқты әрекет етеді, құрттарды, жергілікті араларды және гүлді тозаңданатын кішкентай қоңыздарды тартады. Бұл түрде Tebenna micalis және австралиялық суреттелген көбелек (Vanessa kershawi) дербес тіркелген. Кішкентай жемістер желмен таралады, оттан кейін немесе бұзылған жерде өніп, өседі. Италия мен Калифорнияда Bremia lactucae су саңыры коммерциялық егістерге жұқтырды. 2002 жылы Лигурия жағалауында бірнеше сорттар, ең көп "Florabella Pink", ал аздап "Florabella Gold" және "Florabella White" жұқтыруға ұшырады, нәтижесінде жапырақтар көпіршіктелді, жапырақтарда хлоротикалық дақтар пайда болды және төменгі жағында, әсіресе нашар желдетілетін жерлерде ақ дақтар пайда болды. 2006 жылы Сан-Матео округінде (Калифорния штаты) өсірілген Xerochrysum bracteatum егісінде көк саңырауқұлақ ошағы пайда болды, онда жапырақтарда үлкен хлоротикалық дақтар пайда болды. Фитоплазма жұқтыруы 1994 және 2001 жылдар аралығында Чехиядағы X. bracteatum өсімдіктеріне зиян келтірді, бұл нашар өсуға, жапырақтардың қола түске айналуына және гүл басының деформациясына әкелді. Генетикалық тұрғыдан алғанда, патоген астердің сарғыш ауруын тудыратын агенттен ажыратылмады. Тамыр түйінді нематод (Meloidogyne incognita) тамырларға шабуыл жасайды және галлдарды құрайды, бұл өсімдіктің ауруға шалдығуына немесе өліміне әкеледі. Неміс гүлшісі Герр Эбрич Германияның Эрфурт қаласына жақын Арнштадт қаласындағы гүлханасында материал жинап, оны өсірді. Ол қоладан аққа, күлгінге дейін көптеген түстердің сорттарын өсіріп, сатты, олар 1850 жылдары Еуропаға тарады. Бұл ерте формалардың жапырақшалары Австралияның жергілікті формалары сияқты жазықталмай, гүлдің басының айналасында иілген күйде қалды. Оңтүстік Африканың кейбір түсті формаларының селекциялық бағдарламаға енгізілгені болжанады, нәтижесінде көптеген түстер пайда болды. X. bracteatum 19-ғасырдың басында Еуропаның патшалық және дворяндық топтары арасында танымал болған бірнеше түрлердің бірі болды, бірақ Австралияның бақшаларында 1860 жылдарға дейін көп көңіл бөлмеді, одан кейін Австралия бақшаларында кеңінен таралды. "Дарган Хилл Монархы" алғашқысы болды, одан кейін көптеген басқа сорттар пайда болды. Квинсленд штатында орналасқан Aussie Winners компаниясы Сундазе деп аталатын, қызғылт-сарыдан аққа дейінгі ықшам өсімдіктердің ассортиментін ұсынады. Бұл сериядағы өсімдіктердің жапырақтары әдетте ірі болады. Бұл ассортимент 2001 жылы Женевадағы Euroflora көрмесінде алдыңғы үш жылдағы ең жақсы жаңа өсімдік сериясы үшін Gran premio d'oro сыйлығын жеңіп алды. "Florabella Gold", Florabella сериясының мүшесі, 1999 жылы Америка гүлшілер қоғамының конкурсында ең жақсы жаңа горшок өсімдігі (өсімдік) сыйлығын жеңіп алды. Басқа коммерциялық ассортименттерге Nullarbor сериясы және Квинсленд Федерациясының маргариткалары, соның ішінде 'Wanetta Sunshine' және 'Golden Nuggets' кіреді. Xerochrysum bracteatum үлкен горшоктарда немесе терезе жәшіктерінде өсірілуі мүмкін және бақта басқа өсімдіктер жақсы орныққанша жақсы пионерлік өсімдік болып табылады. Төмен өсетін сорттар аспалы себеттерге және шекаралық егістерге жарамды. Кептірілген гүлдер ұзақ сақталады - бірнеше жылға дейін, және гүлдік композицияларда және кескіш гүлдер индустриясында қолданылады. Кептірілген гүлдердің өмір сүру мерзімін шектейтін басты фактор - сабақтың кеулеуі, сондықтан гүлдер кейде композицияларға бекітіледі. Глицерол немесе полиэтиленгликоль ерітіндісіне гүлдерді батыру да өмір сүру мерзімін ұзартады.

Өсімдіктер

'Bright Bikini' Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшадағы Еңбегі үшін марапатын алды. 'Dargan Hill Monarch' 1961 жылдың мамыр айында Квинслендтің оңтүстігіндегі Каннингэмс-Гаптан ішкі аймақтан табиғи түрде жиналған және 1977 жылдың ақпанында тіркелген. Бұл биіктігі және ені бар көп жылдық бұта. Жапырақтары сұр, ал ірі гүлдерінің диаметрі 7–9 см, ал түсі алтын сары. Толық күн сәулесінде және жақсы дренажды топырақта жақсы өседі. Сабақтары да, тұқымдары да оңай түбіріп өседі, бірақ балалары аналық өсімдіктен өзгеше болуы мүмкін. 'Golden Bowerbird' – 1980 жылы ACRA-да тіркеуге өтініш білдірген Дуг Маккензидің 'Cockatoo' мен 'Dargan Hill Monarch' түрлерін қасақана будандастыру нәтижесінде алынған гибрид. (Тіркеу 1981 жылы мақұлданды.) Оның гүлдері екі ата-анасынан да ірі, бірақ бұтасы кішкенерек, биіктігі және ені бар. Басқа түрлерге қарағанда тығыз, жапырақтары жіңішке сұр түкпен жабылған. Жапырақтарынан шамамен жоғарыдағы сабақтарындағы гүлдердің диаметрі 10 см-ге дейін жетеді, кейде 10 см-ге дейін де болады. Әр гүл басында 300-ге жуық торабы бар, ал 'Dargan Hill Monarch' үшін 80, 'Cockatoo' үшін 200, бұл оларға "қос гүлді" көрініс береді. 'Princess of Wales' түрінен гүлдері аз шығады. 'Princess of Wales' – 'Dargan Hill Monarch' пен жылдық түрдің араласуынан пайда болған спонтанды гибрид. 1983 жылдың жазында Австралияның Канберра қаласындағы Ұлттық ботаникалық бағында пайда болған, оны қызметкер Питер Оллереншоу таңдап алған. Ол 1985 жылдың наурыз айында ACRA-ға сортты тіркеуге өтініш білдірген. Гүлдері алтын сары түсті және диаметрі бар. Ол тасқа отырғызуға өте ыңғайлы және көктемгі өсу кезеңінде кесінділерден оңай түбіріп өседі. 'Hastings Gold' – Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік жағалауындағы Мурвиллумбаның шығысында орналасқан Гастингс-Пойнттан табиғи түрде алынған. Бұл биіктігі және ені бар көп жылдық шөп. Алтын сары гүлдерінің диаметрі бар және жапырақтарынан жоғарыдағы сабақтарда орналасқан. Ол ұқсас түсті 'Dargan Hill Monarch' түрінен кіші, ал 'Diamond Head' түрінен үлкен. 'Nullarbor Flame' – 1997 жылы өсірілуге енгізілген, диаметрі бар сары дискілі қызыл гүлдер беретін селекция. Өсімдік биіктігі және ені бар. 'Pink Sunrise' – 1986 жылы Викториядағы Goldup Nurseries компаниясы әзірлеген, шығу тегі белгісіз, гибрид болуы мүмкін. Бұл биіктігі және ені бар тығыз көп жылдық өсімдік. Гүлдері жапырақтары ашылғанда сары дискілі, кремі түсті болады. 'White Monarch' – 'Dargan Hill Monarch' түріне ұқсас, бірақ диаметрі бар сары дискілі ақ гүлдері бар спонтанды бауша гибриді. 'Lemon Monarch' – 'Cockatoo' түріне ұқсас, бірақ лимон түсті гүлдері аз торабы бар. 'Strawburst Yellow', 'Stabur Yel' деп патенттелген, диаметрі шамамен 6 см болатын үлкен ашық сары гүлдері бар түр. Калифорния штатының Гилрой қаласындағы жоспарланған селекциялық бағдарламаның нәтижесі, оны 2005 жылы лимон сары гүлді түрден сары гүлді түрге кесілген Goldsmith Seeds компаниясының Джейсон Джендрю көбейтті. Тозаңдану мамыр айында, тұқым қыркүйекте себілді, ал клонға айналғаны желтоқсанда ірі гүлінің көлемі, түсі және тығыз жапырағы үшін таңдалды. 'Lemon Princess' – X. bracteatum және X. viscosum түрлерінің гибриді.