Кіріспе

Канадалық бандит (1942–1984)

Фрэнк Питер "Дуньи" Райан-младший (10 маусым 1942 – 13 қараша 1984) – канадалық бандит және Монреаль қаласындағы Вест-Энд Бандасы атты қылмыстық ұйымның жетекшісі.

Қарақшы

Райан Монреальдің кедей ауданында ирланд тегінен туған. Оның әкесі, Фрэнк Райан аға, Райан үш жаста болғанда отбасын тастап кетіп, анасы Мейді жалғыз қалдырып кетті. Райанның анасы оны "кішкентай" деп атады, ол оны "Дуньи" деп қате айтқандықтан, бұл оның өмір бойына лақап аты болды. Райан 16 жасында мектепті тастап, өзінің жасөспірімдер тобын басқарды, олар ұсақ-көлді қылмыстарға қатысты, мысалы, дүкендерді тонау, жүк көліктерінен киім-кешек ұрлау және үйге заңсыз кіру. Райанның жасөспірім кезіндегі шеберлігі – жүк көліктерінен түкiмдердi ұрлап, оларды қара нарықта сату едi. 1962 жылға қарай ол тонау, ұрланған заттарды иелену және жалған жүргізуші куәлігімен жүру үшін ондаған рет сотталған. Райан өзінің жайлы және шулы мінезімен танымал болды, ол жиі "шапшаң өмір сүргім келеді, жақсы жақсы көруге және жас өлуге" дейтін. Райан 1960 жылдары қылмыстық жолын жалғастырып, зорлық-зомбылықпен тонау және үйге заңсыз кіру үшін сотталды. Ол екі жазасын да Сент-Винсент-де-Пол түрмесінде өткерді. 1965 жылы Райан мас күйінде көлік айдап бара жатып, бір адамды өлтірді. Оның үкімі техникалық бұзушылықтарға байланысты жоққа шығарылды. Райан адам өлтіру айыбынан кейін қатты ренжіді және Квебек әділет жүйесіне деген наразылығы күшейді, ол оған қарсы бейкүнә екенін сезінді. 1966 жылдан бастап Райан Шербрук көшесіндегі Country Palace клубына жиі бара бастады, онда оның өмірбаяны Дэниел Берк былай деп жазды: "Елдің түкпір-түкпірінен келген, әсіресе ирландтық католик геттоларынан келген қарақшылар Country Palace-те жиналды. Көбінесе күш қолданушылар мен банк тонаушылар, ирландтық канадалықтар Монреальдің астыртпа әлемінің маңызды бөлігі болды, ал түнгі клуб Райан үшін байланыс орталығы болды. Ол жерде Бостонның астыртпа әлемімен байланыс орнатып, үлкен мүмкіндіктерге және алғашқы қымбат қателіктерге жол ашты". 1966 жылы ол Бостондағы банкті тонау үшін сотталды және 15 жылдық жазасының 6 жылын американдық түрмеде өткізді. Райан мен тағы төрт адам 1966 жылдың 24 тамызында Эссекс округінің банкі мен сенім қорын тонады, бірақ көп ұзамай Бостон полициясы оларды ұстады. 1972 жылдың желтоқсанында мерзімінен бұрын босатылғаннан кейін Райан оған қылмыстық істерін жалғастыруға көмектесу үшін сол кездегі Ирландиялық бандаға қосылды, ол қарыз берумен қатар тонауды да қамтыды. 1973 жылы ол Гаспеден келген Эвелин Лемьеге үйленді. Райанның Трика және Трой есімді екі баласы болды. Райанның мінезі оңай болды, ол көпшілікке ұнады және көп ұзамай Вест-Энд бандасының жетекшісі болды. 1973 жылдан бастап Райан және Вест-Энд бандасы зергерлік дүкендерді және банктерге арналған бронемашиналарды тонауды бастады. Райанның сүйікті орны – Шербрук көшесіндегі Смиттидің бары, онда ол бильярд ойнап, ішіп, ирландтық-канадтық және француз-канадтық серіктестерімен тонау жоспарларын жасады. Вест-Энд бандасының мафия сияқты қатаң иерархиялық құрылымы болған жоқ, ал Райанның мәртебесі дәстүрлі мағынада басшы емес, primus inter pares болды. Зергерлік дүкендерді тонаудан және қарыз беруден басқа, Райан Вест-Энд бандасына 1970 жылдары хашиш, содан кейін героин мен кокаин сатуды тапсырды. Райан Патрик "Хьюи" МакГурнаган, Пол Апрель, Аллан "Күлкі" Росс, Маттикс ағайындылары, Питер Уайт және Кенни МакПолландтан тұратын топты жинады. 1974 жылы Райан өзінің күзетшісі ретінде Джон "Жылан" Маклафлинді жалдады, ол ұры және кем дегенде оннан астам кісі өлтіруге күдікті. Маклафлин 1968 жылы Джордж Грумды, 1969 жылы Джеймс Макдональдты, 1970 жылы Гэри Даунды және 1982 жылы Майкл Френшты өлтірудің басты күдіктісі болды. Райан басшылығымен Вест-Энд бандасы жасаған ең табысты тонау 1976 жылдың 30 наурызында Бринкс бронемашинасынан 5000 долларлық алтын олимпиадалық монеталармен бірге 2,275,884 доллар қолма-қол ақша ұрлау болды. Монреаль газеттері Монреальде жасалған ең ірі тонау болған 1976 жылғы 30 наурыздағы Бринкс тонауын "ғасырдың қылмысы" деп атады. 1976 жылдың 14 мамырында Бринкс тонауына қатысқан Вест-Энд бандасының мүшесі Джон Славвей полициямен атыста қаза тапты, детектив Андре Савард Славвейді өлтірді. Райан Славвейдің өлтірілуіне ашуланды, ол оны полицияның салқынқанды түрде өлтіргені деп есептеді, өйткені Славвей қарусыз болған және Савард оны атып өлтірген кезде берілуге дайын болған. Райан Савардтың өміріне 50 мың долларлық шарт жасады, бұл Монреальдегі бандиттерде бұрын-соңды болмаған жағдай, өйткені ешбір бандит полиция қызметкерінің өміріне шарт жасамаған. Савард кейін біраз уақыт жасырынып өмір сүруге мәжбүр болды. Ақырында, полиция қызметкерін өлтіргеніне полицияның реакциясынан қорқып, ешбір мердігер келісімшартты қабылдауға дайын болмады, ал Савард жасырынғаннан шықты.

"Кока-коланың патшасы"

Бастапқыда ол есірткі нарығына еніп, оны кеңейтуге болатынын түсінді. Көп ұзамай ол Квебек, Онтарио және Атлантика провинцияларына тараған есірткі желісін құрды. Вест-Энд бандасы, 1970 жылдардың соңында Ирландия бандасы деп қайта аталды, Монреаль портын бақылауға алды, бұл оларға басқа бандалардың жеткізе алмайтын көлемде есірткі әкелуге мүмкіндік берді. Бостонның ирланд мафиясымен байланысы арқылы Райан Колумбиядан кокаин және Ауғанстан, Пәкістан және Иранның "Алтын жарты ай" елдерінен героин импорттай бастады. Райанның Монреаль портындағы сенімді адамы Джеральд Маттикс және оның бауырлары болды. Райан оптом сауда жасауға қанағаттанды, есірткіні мафияға және заңсыз мотоцикл клубтарына сатты, ал олар өз кезегінде көшедегі бандаларға сатты. Ол сондай-ақ Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) үшін қаражат жинау және қару жеткізумен айналыса бастады, Солтүстік Ирландиядан қару жіберіп, алып келді. Ирландиялық тегін мақтан тұтатын Райан үшінші саусағына алтын Кладдаг сақинасын тақты. Райанның байлығы 20 миллион долларға жетеді деген қауесет тарады, бұл, мүмкін, асыра сілтеу болған шығар, бірақ ол әріқарай бай екені анық. Райанның ең қымбатты мүлігі – Сент-Лоуренс өзенінде жүзген 36 футтық яхтасы болды. 1970 жылдардың соңында Райан Монреальдегі басқа да қылмыстық ұйымдармен, соның ішінде "Аспан періштелерімен" және Котрони қылмыстық отбасымен байланыс орнатты. Райан Фрэнк Котронимен келісім жасады, онда Котрони отбасы Вест-Энд бандасынан ғана есірткі сатып алатын болды. Бұл екі қылмыстық ұйым да Райанның тұрақты есірткімен қамтамасыз етілуіне тәуелді болғандықтан, Райан Квебектегі қылмыстық тізбек бойындағы басты тұлға болды. Райан басқа қылмыстық ұйымдарды жек көріп, бірде былай деді: "Мафия, пафия. Егер соғыс болса, бізде ИРА бар". Америкалық туысы Питер Уайт арқылы Райан Бостонның ирланд мафиясымен одақтасты. Райан сондай-ақ "Аспан періштелерінің" ұлттық президенті Ив Бютомен одақ құрды, ол оның ең ірі клиенттерінің бірі болды. Бюто сонымен қатар Райанның негізгі қосалқы мердігері болды, өйткені Райан жиі періштелердің шебер қатысушысы, Ив "Апач" Трюдоның қызметін пайдаланды. 1979 жылдың қараша айында Райанды Ұйымдастырылған қылмысты зерттеу комиссиясына куәлік беруге шақырды, олар Райанның өмірінде бірде-бір заңды жұмыс істемегендіктен, ресми түрде жұмыссыз бола тұра, үйінің ипотекасын қалай төлей алатынын білгісі келді. Райан 1960 жылдары Бостонда болғанда әртүрлі банк тонауларында 100 000 АҚШ долларын ұрлап, оны бір жерге жасырғанын, осы табыс оның кірісінің көзі болғанын айтты. Оның бұл мәлімдемесіне сенбегенімен, комиссия мүшелері оның сөзін жоққа шығара алмады. Жұмыссыз болғанына қарамастан, Райан Монреальдің ең жақсы адвокаттарының бірі және бандиттер үшін ең жақсы қорғаушы ретінде танылған Сидни Лейтманның қызметін алуға мүмкіндік алды. Лейтман Райанды бірнеше рет сәтті қорғады және Райаннан алтын Кладдаг сақинасымен сыйланды. 1980 жылға қарай Райанның операциялық базасы Сент-Жак көшесіндегі Кавалье мотелінің бары болды, онда қылмыскерлер тобы онымен "айуандар бағы" деп аталатын жерде кездесуге келетін. Патрик "Хьюи" МакГурнаган деген тағы бір қылмыскер Райанды есірткі сатуда алдап, 100 000 доллар қарызға батқан кезде, Райан көмек сұрап "Аспан періштелерінің" Солтүстік бөлімшесіне хабарласты. "Аспан періштелерінің" мүшесі Трюдо МакГурнаганды өлтіру үшін жіберілді. 1981 жылдың 27 қазанында Трюдо МакГурнаганның Мерседес Бенц машинасына бомба орнатып, оны өлтіріп, ер адамды ауыр жарақаттады. Полиция құжаттарына сәйкес, Райанның байлығы 50 миллион долларға жетеді деп есептелді. Райанның қасында 500 000 доллар бар екені айтылды. Райан зейнеткерлікке шығу туралы кеңеске қарсылық білдіріп: "Егер краннан 100 доллар ақша ағып жатса, оны жабасың ба? Мен үшін үш жүз адам жұмыс істейді. Олар не істемек?" деді. 1982 жылға қарай Райан Монреальдің қарақшы әлемінде "Кокаин патшасы" ретінде танылды. Райан өзінің адамдарына жомарттығымен танымал болды, оның ізбасарларының бірі Джон Филипс оны "қадірлі ұры" деп атады. Филипс Райанның "қамақтан шыққан кез келген адамға кез келген уақытта көмектесетінін" еске алды. Ол: "Мен сізге көмектесуге тырысамын. Міне, бес жүз доллар, барып, киімдеріңді алып, не керек болса соны алып келіңдер. Дэнни де солай еді. Ол өте жомарт еді". Вест-Энд бандасының ұрысы Билли Морган оны "өте жомарт адам" деп атады, ол "өте сөзге шешен" және "ол ешқашан ашуланбады. Ол мінсіз әдепкер адам еді". 1982 жылдың қаңтарында Райан "Аспан періштелерінің" екі мүшесі, Денис "Пастор" Кеннеди және Шарль Аше, оның балаларын ұрлап, оның есірткі қарызын кешіруге мәжбүрлемек екенін білді. Райан Бютоға егер осы екі ұрлық жасаса, оларды өлтіруге немесе мотоцикл клубына есірткі сатуын тоқтатуға мәжбүр боларын айтты. Бюто Трюдоны екеуіне соңғы ескерту жасау үшін жіберді, ол оларды барда ішімдік ішкеннен кейін өлтірді. 1983 жылы Райан жетіп-жеткендіктен, байлыққа ие болып, Монтроз драйві, 541 үйді, Бейконсфилдтің бай ауданында сатып алды, онда ол әйелі және екі баласымен бірге тұрды. 1983 жылы Райан МэкЛафлинды, ол өте қатыгез болғандықтан, адам өлтіруден ләззат алғандықтан, Ноэль Винтерске тиесілі Жаңа Брансуик штатындағы фермаға жіберді, ол Монреальдегі кісі өлтірулерінен туған медиалық шуыл басылғанша онда тұруға бұйрық берді. МэкЛафлинмен бірге оның қарындасы Мария Краус Хиллебранд барды. 1984 жылдың 23 сәуірінде МэкЛафлин мен Краус Хиллебрандтың шіріген денелері Сент-Джон қаласының сыртындағы ауылдық жердегі беткейге көмілген күйі табылды. Денелердің шіру деңгейіне сүйене отырып, полиция МэкЛафлин мен Краус Хиллебранд 1983 жылдың соңында өлтірілгенін болжады және Винтерсті олардың өліміне кінәлі деп айыптады. Винтерс Райанның төленбеген есірткі қарызы үшін оны өлтіруге жібергенін ойлап, алдымен өзі шабуыл жасады. Винтерс келесі күні түрмеде өзін-өзі дарға асты, өйткені Райан түрмеде де оны өлтіруге тапсырыс береді деп сенді.

Өлтіру

Райан 1984 жылғы 13 қарашада өлтірілді. Өлген күні кешке Райан Монреальдегі Сент-Жакс-стрит-Уэсттегі "Ниттолоның Жардн" мотельінде болғанда, француз-канадтық әріптесі Пол Април оған көрші бөлмеде онымен сексуалдық қатынасқа түсуге асыққан әдемі жас әйелдің күтіп отырғанын айтты. Април мен оның әріптесі Роберт Лелиевр, мылтықпен қаруланған, Райанды орындыққа байлап, ақшасын қандай жерге жасырғанын мәжбүрлеп айтуды жоспарлап, содан кейін өлтіруге ниеттенді. Райан қарсылық көрсетіп, Лелиеврге орындық лақтырды, ол дереу мылтығынан атып, оқ жіберді. Райан еденде жатып, өліп бара жатқанда, біреу оны .45 калибрлі тапаншамен басқа атып өлтірді. Райанды кімнің атып өлтіргені әлі анық емес. Райанды өлтіргендердің бірі, Эдди Филипс, өзінің інісі Джон Филипсқа: "Мен өлікті аттым!" – деді, Април мен Лелиеврдің бұйрығымен Райанның өлімінен кейін оқ атқанын мәлімдеді. Райанды өлтіргендер соншалықты асығысқандықтан, оның денесіндегі құнды заттарды ала алмады. Полиция Райанның әмиянынан 6350 доллар, мойнында алтын тізбек және білегінде Ролекс сағаты тапты. Төрт күннен кейін Райанның жаназасы Монреальдегі Кентербери шіркеуінің Сент-Августин шіркеуінде өтті, оған анасы Мэй, әйелі Эвелин, екі баласы және тағы 200 көшіруші қатысты. Април мен Лелиевр екі аптадан кейін пәтерде болған жарылыста қаза тапты.