Куфра: Сахараның тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Куфра ойпаты – Ливияның оңтүстік-шығысындағы Киренаиканың Куфра округінде орналасқан алап және оазистер тобы. XIX ғасырдың соңында Куфра Сенуси орденінің орталығы және қасиетті жеріне айналды.

Ерте тарих

Клавдий Птолемей біздің заманымыздың 90 жылдары Юлий Матерн (немесе Матерн) негізінен саудалық экспедиция жүргізгенін жазды. Сирт шығанағынан ол Куфра оазисіне және Архей оазисіне жетті, содан кейін 4 ай бойы Гарамантес патшасымен бірге Бахр Саламат және Бахр Аук өзендеріне, қазіргі Орталық Африка Республикасына жақын, сол кездегі Агисимба деп аталатын аймаққа жетті. 1154 жылы әл-Идриси Левицки Куфра оазисі деп атаған жерді сипаттады. Әл-Идрисидің айтуынша, бұл жер бір кезде гүлденіп, халыққа толы болған, бірақ сол кезде қирап, құдықтары құрғап, малдары жабайыға кеткен. XV ғасырдың аяғында Лео Африкан Бердоа жеріндегі оазисті жариялады, оны Әужиладан келген керуендер аралап өткен. Бұл оазис Аль-Джауф немесе Тазирбу оазистерімен бірдей болуы мүмкін, ал ертедегі карталарда Аль-Куфра аймағы осы мәліметке сүйене отырып Бердоа деп белгіленген. Бердоа, мүмкін, тубу тайпасына сәйкес келеді, бұл аймақтағы жергілікті Нило-Сахара тілінде сөйлейтін тайпа. Куфра арабтардың да, Осман империясының да билігіне бағынбады және Тазирбу қаласында астанасы бар Тубу сұлтандығының бір бөлігі болды. Рольфс 1879 жылы алғаш рет солтүстіктен оазиске жеткен. Куфра әр түрлі көшпелі шөл халықтары үшін маңызды сауда және саяхат жолы болды. 1895 жылы үлкен тәуелсіздікке ұмтылып, Сенусилер Джагхбубтан көшіп, оазисті негізгі орталық етті. Алайда Осман сұлтаны Әбділхамид II шейх Сенусимен оң қарым-қатынас орнату және Африка үшін батыс еуропалық елдердің талас-тартысына қарсы тұру үшін екі рет өзінің көмекшісі Азмзаде Садик Эль Муайядты жіберді (Азмзаде 2021 қараңыз). Содан кейін батыстықтар Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл жерге бара алмады, себебі онда Антантаның бірнеше сарбаздары тұтқынға алынды. Бұған дейін Египет билігі ұшақтың ел астанасы Қайырға қонуына рұқсат бермеген. Соңғы онжылдықтарда Куфра Еуропаға түрлі жолдармен жетуге тырысатын африкалық мигранттардың маңызды транзиттік пунктіне айналды, олардың кейбіреулері Куфраның жаман атты түрмесіне қамалды. 2011 жылғы Ливия азаматтық соғысы кезінде 2 сәуірде бұл аймақ Муаммар Каддафи үкіметі емес, Каддафиге қарсы күштердің бақылауында болды. 28 сәуірде адал күштер Куфраны қайта басып алды. Қала үшін болған шайқаста жарақат алғандар туралы хабарламалар жоқ, себебі көтерілісшілер аз қарсылық көрсетті. 6 мамырға дейін қала ливиялық көтерілісшілермен қайтадан бақылауға алынды. 2012 жылдың ақпан айында тубу және зувайя тайпалары арасындағы қақтығыстар жүзден астам адамның өмірін қиды және қала босқындар мен мигранттардың адам құқықтарын бұзу ошағына айналды.

Claudius Ptolemy wrote that around 90 AD Julius Maternus (or Matiernus) carried out a mainly commercial expedition. From the Sirte gulf he reached the Oasis of Cufra and the Oasis of Archei, then arrived, after 4 months travelling with the king of the Garamantes, to the river Bahr Salamat and Bahr Aouk, near modern day Central African Republic in a region then called Agisymba. In 1154 al Idrisi described a place identified by Lewicki as the oasis of Kufra. Al Idrisi writes that the place was once flourishing and peopled, but was by that point in ruin, its wells dry, its herds returned to the wild. In the late 15th century, Leo Africanus reported an oasis in the land of the Berdoa, visited by a caravan coming from Awjila. It is possible that this oasis was identical with either the Al Jawf or the Tazirbu oasis, and on early modern maps, the Al Kufra region was often labelled as Berdoa based on this report. Berdoa possibly corresponded to the Toubou, a Nilo Saharan speaking tribal people indigenous to the region. Kufra did not fall under the dominion of either the Arabs or the Ottomans and was part of a Toubou Sultanate with capital in Tazirbu. Rohlfs reportedly first reached the oasis from the north in 1879. Kufra was an important trade and travelling route for various nomadic desert people. In 1895 seeking greater independence the Senussi relocated from Jaghbub, making the oasis their main centre. However, the Ottoman Sultan Abdulhamid II twice sent his aide de camp Azmzade Sadik El Mueyyed to meet Sheikh Senussi to cultivate positive relations and counter the West European scramble for Africa (see Azmzade 2021). After that, Westerners could no longer visit it until the First World War, when several soldiers of the Entente were held prisoner there. Earlier, Egyptian authorities had refused to allow the plane to land in their national capital, Cairo. In recent decades, Kufra has become a major point on the route of African migrants who try to reach Europe by various routes, and some of whom get incarcerated in Kufra's notorious prison. During the 2011 Libyan Civil War, the area was reported to be under control of anti Gaddafi forces and not the government of Muammar Gaddafi on 2 April 2011. On 28 April 2011, loyalist forces reportedly re captured Kufra. There were no reports of casualties in the fighting for the town after the rebels put up only light resistance. By 6 May 2011 the town had been retaken by the Libyan rebels. In February 2012, fighting between the Tobu and Zuwayya tribes killed over a hundred people and the town became a focal point for mass human rights violations of refugees and migrants.

Туризм

Куфра Сахараның ортасында таза шөл пейзажының сұлулығы үшін орналасқан, сондықтан оазиске саяхаттар жергілікті тур операторлар ұйымдастырады.

Көші-қон бағытындағы куфра және адам саудасы

Шығыс Африка мен Таяу Шығыстан келген мигранттар Куфра арқылы өтіп, міндетті түрде тоқтайды. Бұл Хартум мен Ливияның жағалау қалалары арасындағы дәстүрлі бағыттың бойындағы шағын транзиттік ауыл, соңғы кезде Ливиялық-Судандық қылмыстық ұйымдардың (иммигранттарды заңсыз тасымалдаумен айналысатын), шекараны бақылайтын полиция қызметкерлерінің және жергілікті өндірістік салаларда жұмыс істейтін адамдардың жиналатын орнына айналды. Куфра ауылы ұзақ уақыттан бері Еуропалық Парламент делегациялары тарапынан күдік тудырып, мигранттарға көмектесуде қылмыстық құрал ретінде айыпталып келеді. 2007 жылы олар Куфраны «еркін аймақ, заңға қарсы іс-әрекеттерге арналған Уақытша Тұру Орталығы (CPT) сияқты» деп сипаттады. Бұл жиналатын орталықтар – қылмыстық ұйымдармен алғашқы байланыс орнатын жерлер. Мұндай ұйымдар түрлі үкіметтер қабылдаған шектеу саясатына сәйкес, мигранттардың Африка бағыттарын икемді басқара отырып, «үміт жолын» ұсынады. Қылмыстық ұйымдардың басшылары әр елдегі жағдайға қарай әрекет етеді: Марокко шектеу шараларын күшейтсе, бағыттар Канар аралдарына бұрылады, ал Ливиядағы бақылау күшейсе, ағын Мальтаға қарай ауысады. Миграциялық ағын тоқтаған соң, бағыттар Ливия мен Туниске қайта оралады. Ливияның жағалау қалаларына сапар түнгі уақытта, жабық жүк көліктерімен жасалады. Мұндай сапар жағдайлары «тозақтық» деп сипатталады. Адамдарды полиция жиі тоқтатады, сондықтан жол екі бағытта да бірнеше рет кешіктіріледі. Мигранттар Куфраға келгеннен кейін немесе қайта оралғаннан кейін, осы жағдайдан құтылудың жалғыз жолы – көбінесе полициямен байланысы бар адам саудагерлеріне ақы төлеу. Судан шекарасына қайтарылған адамдар қолма-қол ақшамен ғана кері жолға шыға алады. Осыдан туындайтын үздіксіз қанаушылық, жұмыс және секс-индустриясының қара нарығына тартылу, туыстары мен достарынан ұялы телефон арқылы ақша жіберуді күту (мұндай байланысқа тек осы мақсатта ғана рұқсат беріледі) сияқты жағдайларға ұшырайды. 2005 жылы Италия Куфрада тұтқын лагерін салуға қаражат бөлді.

Migrants coming from the East African coast and the Near East pass through and compulsorily stop in Kufra. It is a little village of transit along the traditional route between Khartoum and the coastal Libyan towns, which has lately turned to be a spot gathering Libyan Sudanese criminal organizations involved in the illegal transport of immigrants, police officers controlling the boundaries and the need of people working in local productive activities. The village of Kufra has long been suspected and accused by European Parliamentary delegations as being criminally instrumental in assisting migrants. In 2007, they defined Kufra as "a free zone, a sort of starting Centre of Temporary Permanence CPT against the law These gathering centres are places, in which the first contacts with the criminal organizations occur. Such organizations promote the "journey of hope", with a flexible handling of the Migrants' African routes according to the restriction policies adopted by the various governments. The minds of the criminal organizations act accordingly to what happens in each country: if Morocco stresses its restrain policies, the routes move towards the Canary Islands, if the controls in Libya increase, the streams are diverted towards Malta. When the migratory stream is over, the routes are back on Libya and Tunisia." The route towards the coastal Libyan towns is done at night on covered trucks. Such journey conditions are described as "hellish". People are often stopped by the police and therefore the route is covered many times in both directions. Once the migrants arrive, or are brought back, in Kufra, the only way to escape this situation is to pay people traders, which are often colluded with the police officers. People brought back to the Sudanese border may reverse the course just with cash money. Hence the occurrence of continuous exploitation, enlistment in the work and prostitution black market, painful waiting for a money order urged by relatives and friends through mobile phone communications, which are allowed only for this aim. In 2005 Italy allocated funds for the creation of a detention camp at Kufra.

Ауыл шаруашылығы жобасы

1970 жылдардың басында Ливия Куфрада шөлдегі ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған ірі егіс жобасын бастады. LEPA суаруы жер астындағы Нубия құмтасты сулы қабат жүйесінен алынатын қазылған су арқылы қамтамасыз етіледі, бұл жаңартылмайтын көз және аймақтағы жалғыз қолжетімді су ресурсы. Айналатын жоғары шашыратушылар (роторлар) суаруды жүзеге асырады, нәтижесінде пайда болған шеңберлердің диаметрі шамамен 1 км-ге жетеді және оларды ғарыштан көруге болады. Бұл Ливияның ең ірі ауыл шаруашылығы жобаларының бірі. Ливия жерінің шамамен 2 пайызы ғана егіс шаруашылығы үшін жеткілікті жауын-шашын алады, сондықтан бұл жоба жер асты суларын пайдаланады. Шөлдегі жасыл шеңберлер көбінесе орталықтандырылған суару жүйесімен қолдау көрсетілген ауыл шаруашылығы участаларын көрсетеді. Бұл ауыл шаруашылығы жобасы Халықаралық ғарыш станциясындағы ғарышкерлер үшін оңай танылатын белгі. Ливия үкіметі сондай-ақ "Ұлы жасалма өзен" жобасын жүзеге асырып жатыр, ол осы жер асты суларын қазып алып, жағалауға тасымалдау арқылы Ливияның өсіп келе жатқан халқы мен өнеркәсіптік дамуын қолдайды. 2011 жылдың желтоқсанына қарай, сулы қабатты тым көп пайдалану оазистегі көлдің толығымен кеуіп кетуіне себеп болды.