Кіріспе
Бір нәсілдік немесе этникалық топқа жататын баланы, өзге нәсілдік немесе этникалық топтан шыққан асырап алушыларға беру. Ұрпақаралық асырап алу (тарихи түрде трансрастық асырап алу деп аталады) – бір нәсілдік немесе этникалық топтың баласын басқа нәсілдік немесе этникалық топтың асырап алушыларына беру амалы. Ұрпақаралық асырап алу мәдениеттер аралық немесе халықаралық асырап алудан өзгеше. Дегенмен, кейбір жағдайларда асырап алу бір уақытта нәсілдер аралық, халықаралық және трансмәдени болуы мүмкін (немесе олардың екеуінің комбинациясы).
Interracial adoption (historically referred to as transracial adoption) refers to the act of placing a child of one racial or ethnic group with adoptive parents of another racial or ethnic group. Interracial adoption is not inherently the same as transcultural or international adoption. However, in some circumstances an adoption may be interracial, international, and transcultural at the same time (or some combination of two of those).
Статистика
АҚШ-тағы бала асырап алу және күтімге алу жүйесінің (AFCARS) мәліметтеріне сәйкес, 1998 қаржы жылында күтімдегі балалардың шамамен 57%-ы еуропалық емес нәсілдік топқа жатқан. Асырап алуға күтіп отырған барлық балалардың арасында 21%-ы қара нәсілді, 23%-ы испаноязыл, 2%-ы американдық үндістер/Аляска тумасы, 0%-ы азиялық/Тынық мұхиты аралдары/Гавай тумасы, ал 1%-ы белгісіз/анықтау мүмкін емес. 2019 жылғы деректер бойынша, сол жылы асырап алынған балалардың 50,7%-ы ақ, 20,1%-ы испаноязыл, 16,5%-ы қара немесе афроамерикалық, 9,2%-ы екі немесе одан көп нәсілді, 1,6%-ы американдық үндістер/Аляска тумасы, 1,2%-ы анықталмаған, 0,35%-ы азиялық және 0,27%-ы гавайлық немесе Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары. Нәсілдер аралық асырап алудың соңғы бағасы 1987 жылы Ұлттық денсаулық сақтау сауалнамасы (NHIS) арқылы жүргізілді, ол көрсеткендей, ақ әйелдердің 1%-ы қара балаларды, ақ әйелдердің 5%-ы басқа нәсілді балаларды, ал басқа нәсілді әйелдердің 2%-ы ақ балаларды асырап алады (бағалаулар шетелде туғандарды қамтиды). 2000 жылғы АҚШ халық санағында 18 жасқа дейінгі балалардың арасында «ақ нәсілді (басқа нәсілдері жоқ), испаноязыл емес балалар басымдық құрды: асырап алынған балалардың шамамен 58 пайызы, туған балалардың 64 пайызы» және «Асырап алынған балалары бар 1,7 миллион отбасының шамамен 308 мыңы (18 пайызы) әртүрлі нәсілді мүшелерді құрады». 2008-2009 жылдар аралығында Ұлыбританияда 2700 ақ бала асырап алынса, аралас нәсілді 410 және қара нәсілді 90 бала ғана асырап алынды. Күтімдегі балалардың шамамен 1/10-ы қара нәсілді, ал 1/9-ы аралас нәсілдік ортадан шыққан. Қара, аралас нәсілді және азиялық балалар асырап алуға ақ балаларға қарағанда орташа есеппен үш жылға дейін күтеді. Аралас нәсілді балалар басқа балаларға қарағанда асырап алуға жиі беріледі. Аралас нәсілді балаларды асырап алу қиын, себебі бұл процеске құндылықтар, идеология және қанаушылыққа қарсы тәжірибелер әсер етеді, оларды тәжірибеде ескеру қажет. 1999-2005 жылдар аралығында нәсілдер аралық асырап алудың өсуі байқалды, ол АҚШ-қа 585 асырап алумен ең жоғары деңгейге жетті. 2005 жылдан кейін АҚШ-қа нәсілдер аралық асырап алу төмендеді, 2011 жылы 288 асырап алу тіркелді. 1999-2011 жылдар аралығында әлемнің басқа елдерінен АҚШ-қа 233 934 бала асырап алынды. Асырап алынған балалардың 39,4% (92 202 бала) 12 айдан кіші болған. Сондай-ақ, 63% (146 516 бала) қыздар болды. Жалпы алғанда, Қытайдан келген балалар ең көп асырап алынды. 66 630 бала Қытайдан, ал Ресейден 45 112 бала келді.
Тарих
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ақ нәсілді жұбайлар үшін басқа нәсілдің баласын асырап алу өте сирек кездесетін, ал баланы асырап алушы отбасының тері түсі мен дініне сәйкес келуге бар күш салынды. 1944 жылы Boys and Girls Aid Society асырап алуға күтіп тұрған аз ұлт өкілдерінің балаларының санының артуына қызығушылық танытты, бұл қызығушылық Азиялық американдықтар, Американың жергілікті халықтары және африкалық американдықтар тегінен шыққан балаларға бағытталды. Азиялық және Американың жергілікті халықтарының балаларын өз нәсілдік тобынан тысқары орналастыру оңай болды, ал африкалық американдықтар тегінен шыққан балаларды орналастыру қиынға соқты. Бұл науқан "Қара бейне" операциясы деп аталды, мақсаты – басқа нәсілден болса да, асырап алуға үй табу болды. Бұл операцияның алғашқы үміткері Ноа Тернер 1947 жылы ақ нәсілді отбасына асырап алынған қытайлық нәресте болды. Азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде бірнеше аймақтық асырап алу агенттіктері кейбір африкалық американдық балаларды аз ұлт өкілдері жоқ отбасыларға орналастыру арқылы асырап алудағы нәсілдік сәйкестікке қарсы шықты. Open Door Society және Adoptable Children Council сияқты ұйымдар да осы түсті жетімдердің қажеттіліктерін жариялай бастады. Дегенмен, ақ нәсілді ата-аналар африкалық американдық балаларды аз ғана санымен асырап алды, бұл көрсеткіш 1970 жылы ең жоғары деңгейге жетті. Бұл халықаралық асырап алудың қарқынды өсуіне әкелді, 1968 жылы 733 жағдайдан 1971 жылы 2574 жағдайға дейін үш еседен астам өсті, онда көптеген азиялық балалар ақ нәсілді американдық отбасыларға асырап алынды. (Қазіргі уақытта жылына шамамен 6500 жағдай тіркеледі.) Алайда, 1972 жылы National Association of Black Social Workers нәсілдер аралық асырап алуды ресми түрде айыптады, себебі асырап алынған балалардың өз нәсілінен үлгі ала алмауынан нәсілдік жекелігінің қалыптасуына қауіп бар екенін мәлімдеді. 1990 жылдары қара нәсілді балаларды қара нәсілді емес отбасыларға орналастыру іс жүзінде тоқтатылды. Дегенмен, халықаралық нәсілдер аралық асырап алулар жалғасты. 1970 жылдардың басында Бернис Готтлиб сияқты нәсілдер аралық асырап алуды қолдаушылар жетім емес, бірақ әлеуметтік жағдайы нашар балаларды, ата-аналары оларға елдерінен тыс жерде жақсы өмір беруді қалаған азиялық балаларды асырап алуға ынталанды. Гарри мен Берта Холт АҚШ-та нәсілдер аралық асырап алу тұжырымдамасын енгізуде маңызды рөл атқарды. Гарри мен оның әйелі Берта Холт Орегон штатынан евангелист фермерлер еді. Олар корей балаларын олардың көпшілігі тап болған жағдайдан құтқаруды өздерінің міндеті деп санады. Осылайша, Конгресске үгіт жүргізіліп, 1955 жылы "Соғыс жетімдеріне көмек көрсету туралы заң жобасы" қабылданды, ол Гарри мен оның әйеліне Оңтүстік Кореядан 8 корей-американдық баланы асырап алуға мүмкіндік берді. Бұл асырап алу кеңінен жарияланды және көптеген американдықтар үшін отбасы туралы түсінікті өзгертіп, жаңаша қалыптастырды.
Қосымша ақпарат
Растық, ұлттық және биологиялық шекаралардан тыс құрылған отбасылар өсіп келе жатқан демографиялық топты құрайды, бұл АҚШ-тағы отбасы формаларының кең таралған, тарихи түрдегі әртүрлілігіне үлес қосады (Coontz, 2008). 1990 жылдан бері АҚШ-та шетелде туған жетім балаларды асырап алу көрсеткіші беспрецедентті түрде өсті, 7 093 баладан 2009 жылы 12 753 балаға дейін жетті – бұл 80% өсімді білдіреді: Қытай ең көп бала асырап алған ел ретінде, ал Вьетнам жетінші орында тұр (АҚШ Мемлекеттік департаменті, 2009). Отбасы формасының әртараптануы жаңа құбылыс емес болғанымен, дәстүрлі емес отбасыларға қатысты отбасылық қарым-қатынастарды зерттеу салыстырмалы түрде жақында ғана дамыды, сондықтан бұл көрініс жиі туындайды.
Заң
1994 жылы Говард М. Метценбаумның көпұлттық орналастыру туралы заңы (MEPA) қабылданды. Ол федералдық көмек алатын және асырап алу және күтімге алумен айналысатын агенттікке баланың нәсілі, түсі немесе ұлты бойынша баланы орналастыруды кешіктіруге немесе бас тартуға тыйым салады. 1996 жылы ол Ұлтаралық асырап алу ережелерімен, сондай-ақ Ұлтаралық орналастыру туралы заңмен толықтырылды. Бұл ережелер агенттіктерге тек нәсіл және ұлттық тегіне сүйене отырып баланы орналастыруды кейінге қалдыруға немесе одан бас тартуға тыйым салады. Бұл түзетулердің мақсаты процедураларды сақтау мен күшейту, шатастыратын тілді жою және кемсітушілікке жол бермейтін талаптар қою болды. Расаралық асырап алуға қатысты тағы бір маңызды заң – 1997 жылы қабылданған Асырап алу және қауіпсіз отбасылар туралы заң. Бұл заңның мақсаты бала күтіміне екі жылдық шектеу қою арқылы баланың күтімдегі уақытын қысқарту және осылайша оны тұрақты асырап алуға жақындату. Бұл заң күтім жүйесіндегі тұрақсыздық және зорлық-зомбылық мәселелерін азайтуға бағытталған. Дегенмен, сыншылар бұл заң балаларды биологиялық ата-аналарымен бірге ұстауға бағытталған күш-жігерді әлсіретеді деп санайды.
Академиялық зерттеулер
Ата-аналар басқа нәсілдің баласын асырап алу тақырыбын талқылағанда, нәсіл аралық асырап алу және трансрасалық асырап алу терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Тарихи тұрғыдан, әсіресе 1960 жылдары, «нәсіл аралық» деген сөз жиірек қолданылған. Дегенмен, қазіргі заманғы асырап алу агенттіктерінің көптеген веб-сайттарын қарағанда, осы компаниялар «трансрасалық» сөзін бұрынғыдан да жиі пайдаланады. Менің білуімше, соңғы 50 жылда осы тілдік өзгерістің себебін түсіндіретін ешқандай ғылыми мақала жарық көрген жоқ. Мен асырап алу сайттарында жүргізген зерттеуімнің қызықты тұсы – «нәсіл аралық» деген сөзді іздегенде, асырап алынған балалардың өзінің тәжірибесі мен оқиғалары туралы жеке мақалаларға ұсыныстар шығады. Ал «трансрасалық» терминін іздегенде, бала асырап алуға ниеттенген ата-аналарға арналған ақпараттық материалдар мен қолдау құралдары табылады. Әрине, әрбір сөздің әртүрлі мағыналық және эмоционалдық күші бар екені анық. «Трансрасалық» көбінесе кәсіби, ақпараттық және академиялық мәтіндерде кеңінен қолданылады. «Нәсіл аралық» асырап алудың жекелігін көрсетеді және блогтарда, әңгімелерде және пікірлерде жиі кездеседі.
Жасөспірімдердегі бейімделу
Жасырап алынған жасөспірімдердің бейімделуін сәйкестікке негізделген әлеуметтену принциптері арқылы сапалық тұрғыда зерттеуге болады. Жеке тұлғаға негізделген әлеуметтену – ата-аналардың балаларының асырап алу, нәсіл немесе этникалық тобы сияқты жеке тұлғалық мәселелерге қатысты моральдық және құндылықтық көзқарасын қалыптастыру қабілеті ретінде анықталады. Бұл әлеуметтену әдістері психологиялық жай-күй мен өзіне сенімділікті арттырумен байланысты. Этностық-растық әлеуметтену үш компоненттен тұрады: мәдени әлеуметтену, кемсітушілікке дайындық және сенімсіздікке ұқсату. Ұлтаралық асырап алушылар үшін әлеуметтенуді көптеген жеке тұлғалардың тұрғысынан қарастыруға болады, оның ішінде нәсілдік асырап алу да бар (яғни, ата-ана баланың өзге нәсілді болуын қабылдайды, көбінесе ақ нәсілді ата-аналар және басқа нәсілді балалар). Көптеген ақ нәсілді ата-аналар үшін балаларының нәсілдік өзін-өзі қабылдауына көмектесу және олармен байланыс орнату қиындық тудырады. Бұл көбінесе ортақ нәсілдік сәйкестіктің болмауымен және басқа нәсілді/этникалық топ өкілдерінің көзқарасын және өмірлік тәжірибесін түсінбеумен байланысты. Мысалы, қара нәсілді жасырап алынған балалар ақ нәсілді ата-аналарына қарағанда нәсілдік кемсітушілікке көбірек ұшырайтынын хабарлайды. Мұның себебі ақ нәсілді ата-аналар нәсілге негізделген кемсітушілікке қалай ден қоюды білмейді және нәсілдік тақырыптарды талқылаудан қашып, нәсілдік кемсітушілікке ұшыраған жағдайды ата-анасына айтуға ұялтып, түсініксіздікке себеп болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, ұлтаралық асырап алынған балалар өздерінің нәсілдік тобынан да, басым нәсілден де (яғни ақ нәсілден) шеттетілу сезімін бастан өткереді. Бұл олардың қоғамда және отбасында өзіне лайықты орын табуға тырысуына әкеледі. Осы зерттеуде "Ұлтаралық асырап алынған балаларға қатысты кемсітушілік және олардың сыртқы келбетіне қатысты алаңдаушылық бейімделудегі қиындықтармен байланысты маңызды факторлар болып табылады" деген қорытынды жасалған. Лейден университетінің Балалар және отбасы зерттеу орталығында жүргізілген зерттеуде асырап алынған балалардың өзіне сенімділігі талданды. Асырап алынған балалардың өзіне сенімділігінің деңгейі қалыпты екені анықталды, бірақ олардың бойының кішкентай болуы, мектепте үлгерімнің төмен болуы, мінез-құлқындағы проблемалар, оқудағы қиындықтар және психикалық денсаулыққа қатысты мәселелерге бейім екені анықталды. Сонымен қатар, ұлтаралық және бір нәсілді асырап алынған балалардың өзіне сенімділігінде ешқандай айырмашылық жоқ екені анықталды. Райан Густафсон Мельбурн университетінде корейлік ұлтаралық асырап алынған балалардың тәжірибесін зерттейтін ерекше зерттеу жүргізді. Бұл зерттеуде "Аңғалдық, алмастыру және нәсілдік бейне" мәселелері қарастырылды. Густафсон, көпшілік пікір КТА-ның ата-анасы жоқ деп ойлайтынына қарамастан, олардың көпшілігінде кем дегенде бір тірі ата-анасы бар екенін атап өтеді. Асырап алудың жағдайларын ескере отырып, Густафсон гиперкөрінушілік тұжырымын енгізеді. Густафсон былай түсіндіреді: "Мен "(гипер/in) көрінушілік" терминін осы бір мезгілде көріну және жасыру сезімін түсіндіру үшін, сондай-ақ ұлтаралық асырап алынған балалар үшін көрінудің көрінбеу арқылы қалай жүзеге асырылатынын көрсету үшін қолданамын (Густафсон, 2015). Яғни, көптеген ұлтаралық асырап алынған балалар үшін, асырап алынған жеке басын қабылдау үшін, олар туған жеке басын жоғалтумен келісуі керек.
Жеке басының дамуы
Трансрасалық асырап алынған балалар өз жеке басының көзқарастары мен ата-аналарының көрсеткен және үлгі еткен жеке басы арасындағы айырмашылықты түсіну қиындығымен бетпе-бет келеді. Жеке басқа тек нәсіл ғана емес, сонымен қатар тегі, мәдениеті, этникалық қатыстылығы және тағы да көптеген сипаттамалар кіреді. Зерттеулер нәсіл аралық асырап алудың осы түрлі санаттардағы балаларға қалай әсер ететінін зерттеуге бағытталған. Зерттеулер асырап алудың жасы мен ата-ананың мәдениетке бейімделу жолдары трансрасалық балалардың өз жеке басын қалыптастыруына ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді. Көптеген топтар асырап алуға берілген балаларды бір нәсілдің ата-аналарымен жұптастыру қажеттігін, осылайша балаға мәдени және нәсілдік жағынан жақсырақ бейімделуге көмектесуге болады деп санайды. Бұл идея әдетте «нәсілдік сәйкестік» деп аталады, онда асырап алынған бала мен асырап алушы ата-аналар нәсілдік белгілері бойынша таңдалады. 2008 жылы Эван Б. Дональдсон Асырап алу институты нәсілдер аралық асырап алу туралы пікірталасты қайта қозғады, балаларды орналастыру үшін асырап алушы ата-аналарды таңдауда нәсілді қарастыру қажеттігін ұсынды. Бұл есептерде ақ нәсілді ата-аналардың қара нәсілді балаларды асырап алу жағдайлары зерттелді. Олар трансрасалық асырап алынған балалардың біртекті ақ нәсілді ортада өскенде қиындықтарға тап болатынын анықтады, себебі олар өздерін асырап алған отбасыларында да, қара нәсілді қоғамда да жат сезінеді. Дональдсонның есебіндегі нәтижелер трансрасалық асырап алынған балалардың алдындағы қиындықтарды асырап алушы ата-аналардың нәсілдік айырмашылықтарды азайтатын әлеуметтендіру тәжірибелерімен байланыстырады, әсіресе ата-аналар балаларының өз этникалық қатыстылығын түсінуіне және онымен жайлы сезінуіне жағдай жасамағанда. Дегенмен, трансрасалық асырап алу туралы академиялық зерттеулер де бар, олар ақ нәсілді ата-аналар асырап алған кезде қара нәсілді балалар күшті нәсілдік сәйкестік сезімін қалыптастыра алатынын көрсетті. Осы пікірталасқа байланысты көптеген зерттеулер баланың жеке басын қалыптастыруға трансрасалық асырап алудың әсерін және осы жағдайдың дамуға кері әсер ететінін талдауға бағытталған. Бір зерттеуде қара нәсілді балаларды қара нәсілді асырап алған отбасылармен және трансрасалық асырап алынған қара нәсілді балалармен салыстырды. Олар өзіне деген құрметін және нәсілдік сәйкестік сезімін бағалады. Нәсілдік сәйкестік сезімінде айырмашылық болмаса да, олардың өз нәсілдік сәйкестігін қабылдауында айырмашылық байқалды. Бұл зерттеу трансрасалық асырап алған ата-аналардың мәдениетке бейімделуі, әлеуметтендіруі және нәсілге қатысты саналылығы баланың оң нәсілдік сәйкестігін қалыптастыруда қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Тағы бір зерттеуде ата-аналар мен балалардың екеуі де түссіз нәсілдік көзқарастар асырап алынған баланың тегімен байланысты іс-шараларға қатысуына қалай әсер ететінін бағалау үшін зерттелді. Нәсілдік түссіздік – бұл басқалармен қарым-қатынас жасағанда нәсілге негізделген айырмашылықтарды ескерудің қажеті жоқ деген әлеуметтанулық ұғым. Зерттеу көрсеткендей, түссіз нәсілдік көзқарастар деңгейі төмен ата-аналар аккультурация және әлеуметтендіру деңгейі жоғары болғанмен байланысты, яғни мәдени айырмашылықтарын білетін ата-аналар асырап алған балаларымен бірге мәдени тұрғыдан алуан түрлі іс-шараларға қатысқан. Кейбір трансрасалық асырап алынған балалардың жеке басын дамыту процесінде есімді қайта табу процесі де кездеседі. Бір зерттеу корейлік трансрасалық асырап алынған балалардың есімдерін қайта табу процесіне ерекше назар аударады. Олардың көпшілігі туған кезде нақты корей есімімен аталмайды. Оңтүстік Кореядағы жетімдер үйлеріндегі құжаттардың дұрыс еместігі жиі кездеседі. Көптеген жетімдер қарауылсыз табылған сәбилер болып табылады, ал олардың құжаттарындағы есім әлеуметтік қызметкердің ойынша қойылған болуы мүмкін. Бұл процесс АҚШ-тағы жағдайдан өзгеше, онда асырап алған балалардың ата-аналары баланың туу туралы куәлігін өзгертіп, жаңа ата-аналары мен туған жерін қосады, көбінесе жаңа ата-аналарының туған жерін көрсетеді. Баланың бастапқы туу туралы куәлігі көбінесе жасырын күйге қойылады, бұл асырап алудың артық айтылмайтын жайт екенін және жасыру керек екенін сезінуге әкелуі мүмкін.
Этноцентрикалық бейімділік
Соңында, кейбір зерттеулер нәсіл аралық асырап алудың эмпирикалық зерттеулерін қарастырды. Бұл зерттеулер, расааралық асырап алудың түсті терілі балаларға, әсіресе қара нәсілді балаларға оң әсер ететіні туралы бұрынғы зерттеулердің әдістемелік кемшіліктері болу мүмкіндігін қарастырады. Атап айтқанда, бұл зерттеулер балалардың денсаулығы мен бейімделуін бағалаудағы заңдық және ғылыми сараптамаларда этноцентрикалық көзқарастың болуын талдайды.
Отбасына сіңіру
Көпмәдени отбасылардың биологиялық отбасымен ұқсастықтары мен айырмашылықтары бар. Ұрпақ аралық асырап алуға қатысқан отбасы басқа отбасылар сияқты рөлдерді, өмір кезеңдерін және ауысу нүктелерін бөліседі. Дегенмен, қиындықтар ортақ отбасылық ұғымды қарым-қатынас арқылы құруға тырысумен байланысты. Линда Д. Мэннинг осы тақырыпта "Мүмкіндіктерді ұсыну: Бірлесіп отбасылық сәйкестікті құру" деген тақырыпта зерттеу жүргізді. Ол бастапқыда қойған зерттеу сұрағы: Көпұлтты асырап алған отбасы мүшелері қарым-қатынас арқылы қалай ортақ отбасылық сәйкестікті құра алады, бұл ұқсастықтарды баса көрсетеді және айырмашылықтарға мүмкіндік береді? Зерттеу нәтижелері үйде "мәдени артефактілердің" болуы отбасыдағы әртүрлі мәдениеттерді қабылдауға мүмкіндік беретінін көрсетті. Ол "әртүрлілікті қабылдайтын әлемдік көзқарасты қалыптастырады – отбасы мүшелерінің денесінде бейнеленген нәсілдер мен ұлттарға тікелей қатысты емес. Көп ұлтты және ұлтты қабылдауды таңдау көпұлтты тәжірибені растайды" (Мэннинг, 2006) дейді. Зерттеу сонымен қатар, кез келген отбасында ата-аналар отбасылық сәйкестікті ұсынады және бала жауап береді екенін көрсетті. Осы жерде нәсілдер аралық отбасы биологиялық отбасындағыдай рөлдерді бөліседі. Ата-аналар білім беруші және өкіл ретінде әрекет етеді. Балалар білім алушы, сыншы және сарапшы ретінде әрекет етеді. Зерттеу нәтижелері сондай-ақ, нәсілдер аралық отбасында бірегейлік пен сәйкестік арасында керіспірлік бар екенін көрсетті. Бұл екі қасиетті отбасылық сәйкестік шеңберінде теңестіру қиын, бірақ маңызды. Мэннинг зерттеуді "ортақ отбасылық сәйкестіктің құрылымы – бұл процесс және нәтиже" деп сипаттап аяқтады. Процесс отбасыдағы рөлдер мен тақырыптарды қамтиды, ал нәтиже қарым-қатынас арқылы дамиды. "Ортақ отбасылық сәйкестік – бұл әр отбасы мүшесінің жеке сәйкестік ерекшеліктерін қамтитын, отбасы мүшелері арасындағы маңызды айырмашылықтарға мүмкіндік беретін, отбасылық өзара әрекеттесулердегі және отбасы мен қоғам арасындағы диалектикалық керіспірліктерді ескеретін топтық сәйкестік". Марлен Файн мен Ферн Джонсонның "Нәсілдер аралық асырап алу мүмкіндігі: нәсілдер арасынан отбасы құру" атты кітабында, олар нәсілдер арасынан асырап алынған баланың асырап алынған отбасына бейімделу кезінде бастан кешетін даму жолын терең зерттейді. Бала өзінің туған отбасы туралы білгенде бірнеше кезеңнен өтуі мүмкін. Баланың көптеген сұрақтары болуы мүмкін. Егер баланың анасы баланың тууына қатысты зорлық-зомбылық немесе зорлау оқиғасы болса, оны кішкентай балаға түсіндіру қиын болуы мүмкін (Файн және Джонсон, 2013). Бала асырап алынған кезде, әсіресе, туған отбасына қатысты қайғыға ұшырауы мүмкін. Ашық және жасқа сай адал қарым-қатынас арқылы, нәсілдер арасынан асырап алынған балалар өздерінің туған отбасылары мен мәдениеті туралы көбірек біле алады, сонымен қатар асырап алынған отбасыларына деген мақтаныштарын сақтай алады. Сондай-ақ, ата-аналар балаларының болашақта кездесуі мүмкін кемсітушілікке дайындығын қалай қолдауға болатынын қарастыру маңызды. Американдық ортопсихиатрия журналында Прессо мен ДеБлэрдің 2019 жылғы зерттеуі қызықты нәтижелерге қол жеткізді. Бұл зерттеуде кемсітушілік пен оның ересек нәсілдер арасынан асырап алынған адамдардың психикалық денсаулығына әсері зерттелді. Зерттеуге ақ нәсілді ата-аналар тәрбиелеген 206 ересек нәсілдер арасынан асырап алынған адам қатысты. Нәтижелер ата-аналардың нәсілдік әлеуметтенуінің әсері қарастырылып жатқан психикалық ауруға байланысты әртүрлі екенін көрсетті. Нәсілдік кемсітушілік психологиялық күйзеліске байланысты. Кемсітушілік сезімі жоғарылаған сайын психологиялық күйзеліс деңгейі де артады. Дегенмен, кемсітушілік пен күйзеліс арасындағы байланыс нәтижелері асырап алушы ата-аналар үшін баланың тәрбиесінде нәсілдік әлеуметтенуді енгізудің маңызды екенін растайды.
Ұлдандыруға дейінгі тәрбие
АҚШ Мемлекеттік департаменті бала асырап алуды қалаған ата-аналарға "Халықаралық асырап алу: А-дан Я-ға дейін" сияқты жарияланымдар, асырап алу бойынша нұсқаулықтар, асырап алушы отбасылар комитеттері, жиі қойылатын сұрақтар және виза ақпараты сияқты көптеген ресурстар ұсынады. Бұлардың барлығын және одан да көпті олардың веб-сайтынан табуға болады. Элизабет А. Сьютер, Кристин Л. Рейес және Роберт Л. Баллардтың "Асырап алушы ата-аналардың сырттан келген пікірлерге қатысты отбасы туралы түсініктерін қалыптастыруы" атты мақаласында ата-аналардың сыртқы сынға дайын болу маңыздылығы туралы айтылады. Осы зерттеу көрсеткендей, түрлі нәсілдік топтардан бала асырап алған отбасылар "олардың отбасылары отбасы мүшелері арасындағы нәсілдік ерекшелік, асырап алу арқылы отбасы құру және АҚШ-тан тыс жерде туған баланы асырап алу тұрғысынан отбасының дәстүрлі түсінігін бұзды" деген сияқты пікірлермен кездеседі. Мақалада асырап алған отбасы үшін майданды метафора ретінде пайдаланады. Отбасыға сырттан қарау, әсіресе түрлі нәсілдік отбасылар үшін қиындық туғызады. Зерттеу нәтижелері түрлі нәсілдік бала асырап алуға дейін ата-аналардың "әлеуметтік стигмалар туралы хабардар болуы және осы стигмаларға қатысты сыншыл ой-өріс дамытуға мүмкіндік беруі" қажет екенін көрсетеді. Сондай-ақ, зерттеу болашақ ата-аналар үшін штаттық деңгейде міндетті курстарды ұсынады және қолдайды. Сол сияқты, АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет департаменті отбасыларды түрлі нәсілдік және мәдениеттік балаларды асырап алуға қалай дайындау керектігі туралы кең ауқымды материалдарға ие. Аталған ресурстарға вебинарлар, мақалалар, кітаптар, сондай-ақ әлеуметтік қызметкерлердің жеке тәжірибелері мен ұсынымдары кіреді.
Дау
Расааралық асырап алу әлі де қоғамда пікірталас тудыратын мәселе болып қала береді, себебі көптеген адамдар осы практиканың нәсілдік және әлеуметтік салдары туралы талқылайды, көбінесе бұл нәсілдік азшылық өкілінің баласын ақ нәсілді отбасына асырап алумен байланысты. Расааралық асырап алуға қатысты дау-дамайлардың басты себебі – ақ нәсілді отбасына асырап алынған балаларға нәсілшілдік әсер етуі мүмкін деген қауіп. Мысалы, Қара әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық қауымдастығы (NABSW) трансрасалық асырап алудың, мәні бойынша, нәсілдік және мәдени геноцидтің бір түрі екенін айтқан. АҚШ-тағы этноцентризм асырап алу саясатына әсер етеді. Ұлтаралық және халықаралық балаларды асырап алу мәселесі ондаған жылдар бойы талқыланып келеді. Әсіресе, әлемдік қауымдастықтар қара балаларды асырап алуға ерекше назар аударды. 1999 жылы асырап алуға күтіп отырған балалардың 60 пайызы (127 мыңнан 75 722 бала) – афроамерикалықтар, испандықтар, азиялық американдықтар және жергілікті американдықтар болып табылды. Отандық трансрасалық асырап алуға байланысты туындаған дау-дамайларға байланысты көптеген отбасылар қазір халықаралық асырап алуға көшкен. Бүгінгі таңдағы халықаралық асырап алулардың 85 пайызы трансрасалық асырап алулар құрайды. Американдықтар да ұлттық трансрасалық асырап алудан халықаралық асырап алуға бет бұруда. Мысалы, асырап алу көрсеткіші 1989 жылдан 2001 жылға дейін күрт өсті, асырап алудың көп бөлігі Азия елдерінен жасалды. АҚШ-тағы нәсілшілдікке қарсы күрес нәтижесінде, расааралық асырап алудың өркендеуіне байланысты нәсілдік кемсітушілік азайды. Этноцентрикалық көзқарас бойынша, азшылық емес топтың ата-аналары балаға қажетті нәсілдік және этникалық тамырларын беруге шамасы келмейді. АҚШ-та трансрасалық асырап алуды қолдайтындар мен қолдамайтындар шамалы айырмашылықты құрайды. Қара балаларды асырап алуды ынталандыру мақсатында агенттіктер мен штаттардың балаларды асырап алу кезінде нәсілдік факторды ескеруіне федералдық қаржыны бөлуге тыйым салатын заң қабылданды. Түсті терілі балалар балаларға күтім жасау және оларды орналастыру жүйесінде, әсіресе қара балалар, артық өкілдік етеді. Осы жағдайдың этноцентрикалық сипатынан туындаған салдар, көптеген балалар асырап алу немесе орналастыру жүйесінен шыға алмайды, себебі ақ нәсілді балаларды ақ нәсілді отбасыларға орналастыру сирек кездеседі. Батыс елдерінің дамуымен, бала асырап алуға көшкендердің саны артып келеді. Асырап алушы ата-аналар халықаралық асырап алуды таңдағанда, олар баласының нәсілін «таңдауға» мүмкіндік алады. Олар халықаралық асырап алуға рұқсат берілген кез келген елден кез келген баланы асырап ала алады және әдетте ол баланың қандай нәсілге жататынын біледі. Алайда, АҚШ сияқты бір біртекті нәсілі жоқ және демографиялық тұрғыдан «қорыту қазанына» ұқсайтын елдерде, отандық асырап алу жүйесіндегі түсті терілі балалар көбінесе назардан тыс қалады. Халықаралық асырап алу ата-ана мен баланың мәдениеті арасындағы алшақтықты арттырады. Асырап алуда нәсілдік фактор ғана емес, сонымен қатар халықаралық асырап алу баланың туған мәдениеті мен оны қабылдаған мәдениет арасында да кедергілер тудырады. Баланың жасына байланысты, этноцентризм бала өскен сайын күшейе түседі. Мәдени шок – халықаралық асырап алуға қарсылық білдірудің бір факторы. Көптеген елдер отандық асырап алуды қолдауға тырысып, асырап алынған балаларды өз елдерінде ұзақ уақыт ұстауға тырысады, нәтижесінде балалар халықаралық асырап алуға кешігіп түседі. Бұл күту мерзімінің ұзаруына және балалардың айналасындағы адамдармен, ортамен және мәдениетпен байланыс орнатуына себеп болып, мәдени алшақтықты арттырады.
Қолдау
Расааралық асырап алу мәселесінде қарама-қайшылық бар. Расаларды сәйкестендіруді сынағандар, ақ адамдардың араласуға қарсы тұрақты нәсілшілдік көзқарастарының қараңғы жағы бар дейді. Олардың пікірінше, осы практика балаларға ең көп зиян келтіреді. «Расалық сәйкестік саясатының бір мәселесі – балаларды жүйеде күтіп қалдыру», – дейді Әділет институтының заңгері Донна Матиас. «Олар нашар циклге түсіп, асырап алу мүмкіндігі азаяды». Асырап алынбау балаларға теріс әсер ететіні дәлелденген. Асыраудан кейін еркектердің 27 пайызы, әйелдердің 10 пайызы 12-18 ай ішінде түрмеге қамалған. 50 пайызы жұмыссыз, 37 пайызы орта мектепті бітірмеген, 33 пайызы мемлекеттік жәрдем алған, ал әйелдердің 19 пайызы бала туған. Күтімнен шығу алдында 47 пайызы психикалық денсаулық проблемалары үшін кеңес немесе дәрі-дәрмек алған; күтімнен шыққаннан кейін бұл көрсеткіш 21 пайызға төмендеген. 1994 жылғы Көпұлтты орналастыру заңы (MEPA), Ұлтаралық асырап алу ережелері және 1997 жылғы Асырап алу және қауіпсіз отбасылар заңы сияқты жаңа заңдар, балаларды орналастыру жүйесіндегі аз ұлтты балалардың күту уақытын қысқартуға бағытталған. 1960-1970 жылдары ақ отбасыларға этникалық азшылықтарды асырап алу көбейді. 1970-1980 жылдары ақ отбасылардың қара балаларды тәрбиелей алатынын дәлелдеу үшін көптеген зерттеулер жүргізілді. Азшылықтарды, әсіресе қара балаларды ақ отбасыларға асырап алу, нәсілшілдік пен нәсілдік преюдисті жеңуге жасалған әрекеттердің бірі. NAACP және басқа да ұйымдар, қауіпсіз және жылы үйдің жоқтан жақсы екенін айтады. БАҚ расааралық асырап алуды қалыпқа келтіру үшін қадамдар жасады. Кітаптар, фильмдер мен телешоулар түрлі нәсілді отбасыларды көрсетуге тырысты. Осы мысалдар арқылы адамдар нәсілдік және этникалық сәйкестіктердің әдеттегі синонимдік нормаларынан өзгеше әлемдермен танысады. Зерттеулер көрсеткендей, расааралық отбасындағы балалар нәсілге құндылық бере алады, бірақ өздерінің құндылығын нәсілге байланысты бағаламайды. Зерттеулер көрсеткендей, расааралық асырап алу өзіне сенуге теріс әсер етпейді, бірақ сол нәсілдегі үлгінің жоқтығы сезіледі.
Қарсылық
Нәсілдер аралық асырап алуға қарсылық, асырап алу тәжірибесінің өте теріс пайдаланылуына жауап ретінде туды; мысалы, Австралия аборигендері ата-аналарынан айырылып, стерильдендіріліп, содан кейін христиандық тәрбие үшін асырап алынды. Осындай жағдайлар Американың жергілікті халқымен де орын алды. Он екі мүшеден тұратын Қара әлеуметтік қызметкерлердің ұлттық қауымдастығы нәсілдер аралық асырап алуға қарсы шығып, оны "мәдени өзін-өзі өлтіру" деп атады, бірақ олардың қарсылығына NAACP сияқты ұйымдар қарсылық білдірді. Нәсілдер аралық асырап алуға қарсы басқа да аргументтер асырап алу және күтім жүйесіндегі терең тамырланған мәселелерден туындайды. Бұл жүйеден қаржылық және нәсілдік мәселелер пайда болды. Кейде балаларға күтім жасайтын мекемелер баланың ең жақсы мүддесін емес, оны арзан күтуге басымдық берді. Атап айту керек, көп жылдар бойы сегрегация азаматтарға осы ұғымды түсінуге мүмкіндік бермеді. Сонымен қатар, 1960 жылдарға дейін жалғасқан жек көрушілік пен нәсілшілдік салдарынан, кейбір ақ нәсілді отбасылар өз балаларының басқа нәсіл өкілімен қарым-қатынас жасауынан қатты қорқып жүрді. Кейбір отбасылар балаларының аралас нәсілді екенін жасыру үшін оларды туған үйлерге жіберді. Кейбір жағдайларда, мұндай балалар асырап алуға берілді. Осылайша, ертедегі қорқыныш пен предубиждениелер американдық нәсілдер аралық асырап алудың бастауына себеп болды. Бір зерттеу көрсеткендей, афроамерикандық әйелдердің (84%) және еуропалық/ақ нәсілді ерлердің (72%) нәсілдер аралық асырап алуға афроамерикандық ерлерге қарағанда келісімсіздік таныту ықтималдығы жоғары. Сонымен қатар, 1416 адамға жасалған соңғы қоғамдық пікір сауалында респонденттердің 47% шетелден асырап алынған балалардың денсаулық және мінез-құлқы проблемалары отаннан асырап алынған балаларға қарағанда көп деп санайтынын көрсетті.
Танымал мәдениетте
"Уторлинг Хайтс" романында табылған Хитклифтің терісі оның ағылшын асырап алған отбасыныкіне қарағанда қараңғырақ деп сипатталады. Басқа кейіпкерлер оны сыртқы түрімен "цыган" немесе "Ласкар" деп атайды және оның тегін болжайды ("Әкеңіз Қытай императоры, ал анаңыз үнді патшайымы болған шығар?"). Джастин Чонның сценарийі мен режиссерлік жұмысы болып табылатын "Көк шығанақ" фильмінде ақ нәсілді отбасы асырап алған корей-американдық ер адам бейнеленген. Ол азаматтығын рәсімдемегендіктен депортация қаупінде жүр. Фильм 2000 жылғы Балалар азаматтығы туралы заңға және түрлі нәсілдік асырап алудың қиындықтарына негізделген оқиғаларға құрылған. 2023 жылғы "Joy Ride" фильміндегі басты кейіпкер Одри – бала кезінде күлкілі стереотиптік ақ нәсілді ата-анасы асыраған қытайлық әйел. Одри асырап алған ата-анасын жақсы көреді, бірақ ақ американдық және қытай мәдениеттерінен өзгешелігіне алаңдайды (тіпті өзінің корей екенін білмейді).