Кіріспе

Израильдің коммерциялық Жерді бақылау спутниктерінің сериясы

Жер ресурстарын бақылау спутнигі (EROS) – Израильдің коммерциялық Жерді бақылау спутниктерінің сериясы. Оны Израиль әуе кемелері өнеркәсібі (IAI) жобалап, жасады, ал оптикалық құралдарын El Op жеткізді. Спутниктерге ImageSat International N. V. (ISI) компаниясы иелік етеді және оны 1997 жылы IAI, El Op және Core Software Technology (CST) бірлесіп құрған. EROS A 2000 жылдың 5 желтоқсанында, ал EROS B 2006 жылдың 25 сәуірінде ұшырылды. 2017 жылдың қараша айына қарай ImageSat International компаниясын "FIMI" жеке капитал қоры басқарады. 2021 жылдың шілдесінде ImageSat Италия ғарыш агенттігі мен Telespazio компаниясына тиесілі "e GEOS" компаниясымен серіктестікке келгенін хабарлады. Бұл серіктестік COSMO SkyMed спутниктерін қоса алғанда, барлық активтерін біріктіріп, бір спутниктік шоқжұлдыз құруға бағытталған.

Бағдарламаның тарихы

"Эрос" спутнигі жобасы 1990 жылдардың екінші жартысында IAI бастамасымен, азаматтық нарыққа арналған "Офек" сериялы барлау спутниктерінің технологиясын коммерцияландыру мақсатында басталды. 1997 жылы IAI мен американдық Core Software Technology (CST) компаниясы арасында бас кеңсесі Лимассолда орналасқан "West Indies Space" атты бірлескен кәсіпорын құрылды. Бір жылдан кейін "Офек" спутниктерінің камераларын шығаратын El Op серіктес болып, бірлескен кәсіпорынның 12% үлесіне ие болды. Бұл кәсіпорын халықаралық нарықта Lockheed Martin компаниясымен бәсекелесіп, сол кезде ұқсас мүмкіндіктерге ие "Ikonos" спутнигін жасап жатқан еді. "EROS A" алғашқы спутнигі "Ofeq 4" спутнигімен қатар жасалып, оған негізделген. "West Indies Space" Израиль үкіметімен келісімге қол қойды. 1999 жылдың наурыз айында "West Indies Space" компаниясы спутникті ресейлік ұшыру құралын қолдана отырып, 1999 жылдың желтоқсан айында ұшыруды жариялады. Сондай-ақ, алғашқы үш спутникті іске қосу үшін 250 миллион доллар жиналатындығын, оның ішінде сақтандыру және ұшыру шығындары АҚШ-тағы облигациялар шығару арқылы қаржыландырылатындығын және алғашқы спутникті іске қосқаннан кейін компанияның акцияларының бастапқы қоғамдық ұсынысы болады деп хабарланды. Алғашқы спутник 2000 жылдың 5 желтоқсанында ұшырылды. Ұшыру "Старт 1" ресейлік зымырандық кешенімен Сибирдегі Свободный ғарыш айлағының ұшыру алаңында жүргізілді. Ресейлік зымыранның таңдалу себебі – оның төмен құны, ол советтік баллистикалық зымыраның өңделген түрі болды. "EROS A" жергілікті уақыт бойынша таңғы сағат 10:00-де экватордан өтті, жоспарға сәйкес, сериядағы қосымша спутниктер уақыт өлшемін кеңейтеді, яғни олардың экватордан өту уақыты таңертеңнен кешке дейін ауысады, бұл спутниктер шоқжұлдызының белгілі бір аймақты толық көре алуына мүмкіндік береді. Ұшырудан алты апта өткен соң ImageSat International спутнигі ғарыштан түсірілім бастағанын жариялады. "EROS A" бағдарламасының іске қосылуынан кейін, бағдарлама өзінің мүмкіндіктерін бүкіл әлемдегі клиенттерге ұсынуды жоспарлады, бірақ алғашқы клиент Израиль қорғаныс министрлігі болды, ол Израиль аумағының барлық суреттерін және шамамен 2000 км радиустағы аймақты алу үшін эксклюзивті құқық үшін шамамен 15 миллион доллар төледі. Спутниктің мүмкіндіктеріне қажеттілік екі жыл бұрын "Ofek 4" спутнигінің ұшырылуының сәтсіздігіне және "Ofek 3" спутнигінің бұзылуына байланысты болды. Спутниктің басқа клиенттері Тайвань қорғаныс министрлігі, Үндістан және Ауған соғысының басында майданнан түсірілген кадрларды сатып алған БАҚ ұйымдары болды, бұл кадрларды бәсекелес "Space Imaging" ("Ikonos" иесі) АҚШ үкіметі сатуға тыйым салған еді. Сонымен қатар, спутниктің суреттері бар деректер қоры құрылды, олар сұраныс бойынша бүкіл әлемдегі компанияларға сатылды. 2001 жылдың 28 шілдесінде IAI ImageSat International компаниясымен 110 миллион долларлық "EROS B" спутнигін жасау туралы келісімге қол қойды. Алайда жоба қаржылық шығындарды өтеу үшін жеткілікті коммерциялық клиенттермен келісімшарт жасау қиындықтарына байланысты кешіктірілді. Сериядағы екінші спутник ақыры 2006 жылдың 25 сәуірінде ұшырылды. "Ofek 6" ұшырылуының сәтсіздігіне байланысты ImageSat компаниясының бас директоры компанияның "Ofek" бағдарламасына да иелік етуі керек деп ұсынды.

Құқықтық даулар

"EROS B" спутнигін ұшырғаннан кейін Imgesat компаниясы NASDAQ-та бастапқы IPO-ны жарты миллиард долларлық нарық құнымен өткізуді және "EROS" спутниктерін одан әрі дамыту мен ұшыру үшін капитал жинауды жоспарлады. Алайда, 2007 жылдың шілдесінде Израиль және Американдық инвесторлар компанияға қарсы 6 миллиард долларлық сот талабын Манхэттен сотына жолдады. Олар компанияның Венесуэланың басшысы Уго Чавес Израильмен және Иранмен байланыста болғандықтан, Венесуэлаға қызмет көрсетуден бас тартқанын айтты. Тәлімгерлердің пікірінше, мәселенің түбі жеке инвесторлар мен IAI (Израиль мемлекетіне тиесілі) компаниясының бірлескен меншігінде жатқан. Олардың сөзіне қарағанда, мемлекеттің компаниядағы үлестік меншігі саяси себептерге байланысты пайдалы келісімдер жасау мүмкіндігін шектеді. Олар IAI экономикалық мүддеден гөрі саяси мәселелерге басымдық бергенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Ангола, Ресей және Тайваньпен саяси себептермен қосымша келісімдер орындалмады. Компания құрылған кездегі жалғыз шектеу – Израильден 1550 миль радиустағы елдерге спутниктік суреттерді сатуға тыйым салынған. Бір жыл өткен соң сот ісі тоқтатылды, бірақ Imgesat компаниясының шағын акционері Core Software Technology Нью-Йоркке қарсы жаңа сот ашты. Бұл талап та қабылданбады, ал инвесторлардың бірі Моррис Талански үшінші сотқа жүгінді. Сот процесінің аясында Core Software компаниясының негізін қалаушы Стив Уилсон IAI басқа инвесторларды алдап, компанияны басып алғанын мәлімдеді. 1998 жылдың қаңтар айында EROS A деп жоспарланған спутник Ofeq 4 ретінде ұшырылды, бірақ сәтсіз аяқталды. Соңында ұшырылған спутник оның орнына келді. Одан әрі, ол EROS B Imgesat ұсынған техникалық талаптарға сәйкес жасалмағанын, үш жыл кешіктіріліп жеткізілгенін және іс жүзінде "Ofeq 5" спутнигінің көшірмесі екенін мәлімдеді. Компанияға қарсы басқа да сот даулары: бас директордың Анголамен келісімге келгені үшін бонус төлемдеріне талап арыз бергені және Израильде компанияға қарсы сот ашуға тырысқандығы. Сонымен қатар, Израильдің Мемлекеттік бақылау комитеті 2005 жылдың қыркүйегінде IAI-дің бағдарламаға қатысуы және одан туындаған шығындар туралы сынды аудиттік есеп жариялады. Анықталған кемшіліктердің бірі: компанияның спутниктік бақылау қызметтерін сату жоспарлары деректердің сапасы және оларға негізделген болжамдар тұрғысынан толық емес және негізсіз болды. Бұл IAI-дің бұрын тәжірибесі жоқ нарықта болды. Директорлар кеңесіне ұсынылған бизнес-жоспарда ұзақ мерзімді келісімдерге қатысты маркетингтік маңызды болжамдар бар еді, олар тым оптимистік болды. Кейін компания "EROS NG" (Next Generation) деп аталатын спутниктік серияны дамыту үшін жаңа бағдарламаны іске қосатынын хабарлады. 2022 жылдың ақпан айында компания Тель-Авив қор биржасында алғашқы акцияларын сатты (IPO).

EROS A

EROS A 2000 жылғы 5 желтоқсанда Ресейдің Start 1 зымыран тасығышы арқылы Шығыс Сібірдегі Свободный зымыран шабу кешенінен 480 км биіктіктегі Жердің төменгі орбитасына (LEO) ұшырылды. Бұл спутник 1,8 метрлік оптикалық ажыратымдылығы бар коммерциялық суреттерді ұсынады. Спутник Күнмен синхронды орбитада Жерді айналып, бейнеленген нысаны әрдайым күндіз жарыққа ие болуын қамтамасыз етеді. Ол әрқашан жергілікті уақыт бойынша сағат 9:45-те экватордан өтеді. Оның өлшемдері: биіктігі – 2,3 м, диаметрі – 1,2 м, басы – 0,7 м. Ұшырылған кезде салмағы 250 кг болды. Ол бұрын IAI және El Op компаниялары Израиль үкіметі үшін жасаған Ofeq 3 әскери барлау спутнигінің негізінде салынды. EROS A спутнигі 2016 жылғы 7 шілдеде атмосфераға қайта кірді.

EROS B

ImageSat бастапқыда EROS B-ді EROS A-дан бір жыл кейін іске қосуды жоспарлаған, бірақ коммерциялық қиындықтарға байланысты бағдарлама кешіктірілді. EROS B 2006 жылғы 25 сәуірде Ресейдің "Старт 1" зымыранымен Шығыс Сібірдегі "Свободный" зымыран комплексінен ұшырылды. Спутник 70 см оптикалық ажыратымдылықты ұсынады және іске қосылған күнінен бастап оны Иранның дамып келе жатқан ядролық бағдарламасын Израиль қауіпсіздігіне қатысты ықтимал қауіптерді бақылау үшін пайдалану жоспарланған.

EROS C

2006 жылдың қаңтар айында ImageSat EROS C спутнигінің 2009 жылы ұшырылатынын хабарлады. Алғашқы жоспар бойынша 2009 жылға белгіленген EROS C спутнигінің ұшырылуы бірнеше рет 2019 жылға шегерілді, содан кейін EROS NG бағдарламасын дамыту мақсатында тоқтатылды.

EROS NG

4 аса жоғары ажыратылатын электрооптикалық спутниктердің (EROS C1 – C4) және екі аса жоғары ажыратылатын синтетикалық апертуралық радар (SAR) спутниктерінен (1 EROSAR және 2 EROSAR) тұратын спутниктер шоқжұлдызы. Бұл спутниктер шоқжұлдызы Италия ғарыш агенттігі мен Telespazio компаниясына тиесілі e GEOS компаниясымен бірлесіп әзірленуде. EROS C1 – Компанияның қызметінде белсенді, бірақ оған тиесілі емес, аса жоғары ажыратылатын электрооптикалық спутник. EROS C2 – Компанияның қызметінде белсенді, бірақ оған тиесілі емес, аса жоғары ажыратылатын электрооптикалық спутник. EROS C3 – Компанияға тиесілі, IAI компаниясымен құрастырылып жатыр және 2022 жылдың желтоқсан айының соңында SpaceX Falcon 9 Block 5 арқылы ұшырылған OPTSAT 3000 спутнигінің негізінде жасалған аса жоғары ажыратылатын электрооптикалық спутник. EROS C4 – 2026 жылы басқа компаниямен бірлесіп ұшыру жоспарланған аса жоғары ажыратылатын электрооптикалық спутник. EROSAR 1 – Үшінші тарапқа тиесілі, 2022 жылы ұшыру жоспарланған аса жоғары ажыратылатын SAR радарлық спутник. EROSAR 2 – Үшінші тарапқа тиесілі, 2026 жылы ұшыру жоспарланған аса жоғары ажыратылатын SAR радарлық спутник.