Кіріспе

1880 жылы Генри Джеймс жазған «Вашингтон сквері» романы – әкесінің өзінің әдемі қызы мен оның ақшасына көз тіккен адам арасындағы махаббатты тойтармаққа тырысатын әрекеті туралы повесть. Роман «Мұрагер» атты пьесаға негізделді, ал ол өз кезегінде Оливия де Гавиландтың басты рөлде ойнаған, «Оскар» сыйлығын жеңіп алған фильмге айналды.

Өмірбаян

Романның сюжеті Джеймске жақын досы, британдық актриса Фанни Кемблдің айтқан әңгімесіне негізделген. 1879 жылғы Джеймстің күнделіктерінде Кемблдің Джеймске өзінің інісі туралы айтқан оқиға жазылған, ол "қарапайым, ешқандай ерекшелігі жоқ қызға", бірақ оның өте бай жеке қызығы бар еді, ғашық болған.

Сюжет

Генри Джеймстің «Вашингтон сквері» романы кейіпкерлердің жеке рационализациялары мен кейде жасырын қалған мотивтерімен сипатталатын терең ойлы повестеуге ие. Оқиғаға қатысушылардың ішкі логикасында елеулі беймаздық бар, ешкімді толығымен жамандыққа толы деп көрсетуге болмайды. 1840 жылдардағы Нью-Йорк қаласында, қарапайым, іштен тым сырлы Кэтрин Слопер, құрметті дәрігер әкесі доктор Остин Слопермен бірге Гринвич Виллидждің жанында жаңадан салынып біткен Вашингтон скверінде тұрады. Әйелі мен ұлының қазасынан кейін доктор Слопер Кэтринді жесір әпкесі, миссис Пенниманмен бірге тәрбиелейді, оған Кэтриннің білімі сеніп тапсырылады. Доктор Кэтринге тікелей айтпаса да, оның мінезін немесе сыртқы түрін жоғары бағаламайды, оны анасының орнын толтыруға лайықсыз деп санайды. Бұл бағалау оқиға барысында ешқандай сынға ұшырамайды және Кэтрин қарапайым, тартымды адам ретінде бейнеленеді. Кэтриннің туысы Мариан Артур Таунсенд есімді адаммен құда болады. Құдалық тойында Мариан Кэтринді Артурдың туысы Морриспен таныстырады, ол той бойы оған қызығушылық танытады. Кэтрин тартымды әрі сүйкімді Морриспен жақындаса бастайды, екеуі де құпия түрде қарым-қатынас жасайды. Доктор Слопер Таунсендтің Кэтриннің мұрасына қатысты ниеттеріне күдікпен қарап, олардың қарым-қатынасына қарсы тұрады. Тамақ ішу кезінде Слопер Таунсендті бағалайды және оған сенуге болмайды деген шешімге келеді. Әкесінің қарсылығына қарамастан, Кэтрин Таунсендке көңіл бөле береді, ал миссис Пенниман да олардың қарым-қатынасына белсенді қатысады. Кэтрин доктор Слоперге олардың никелесетінін айтқаннан кейін, доктор олардың некесін бұзып, оны мұрасынан айыратынын мәлімдейді. Слопер қызының Таунсендті ұмытуын үміттене отырып, оны бір жылға Еуропаға апарып кетеді, ал Пенниман әпкесі Таунсендті олардың болмағанда Слоперлер үйіне жиі шақырады. Швейцарияда Слопер Кэтринді келісімінен қайтадан бас тартуға тырысады, бірақ ол мойынсұнбайды, бұл Слоперді қатты ренжітеді. Слоперлер Нью-Йоркке оралғаннан кейін Таунсенд Кэтринмен жасаған келісімін бұзады, оның толық мұрасы болмаса, оның жағдайы қиын болады деп түсіндіреді. Оның ниетінің шынайы болғаны ма, жоқ па, бұл мәселе ашық қалды. Әпкесінің араласуынан және бұрынғы күйеуінің ниетіне қатысты түсініксіздіктен кейін Кэтрин Вашингтон скверіндегі үйінде өмірін жалғастырады және ешқашан үйленбейді. Ол жеке өмірін дамытады, соның ішінде қайырымдылықпен айналысады және қарт әкесіне күтім жасайды. Доктор Слопер Кэтринге ол бір күні Таунсендке үйленбейтініне сенбегенін айтады және оған сенбейтін адамға қарсы соңғы шара ретінде оның мұрасын қысқартуға шешім қабылдады. Доктор Слопердің қазасынан кейін Пенниман әпкесі Таунсенд пен Кэтриннің соңғы кездесуін ұйымдастырады. Есейген және тәжірибелі Кэтрин оның ұсынысын қабылдамайды және өмірін жалғастыра береді. Оқиға Таунсендтің шынайы ниетіне байланысты аяқталмайды, оқырман олар ешқашан үйленбегендіктен трагедияның алдын алған жоқ па, жоқ па, деген сұраққа жауап беруге қалды.

Таңбалар тізімі

Остин Слопер – беделді американдық дәрігер. Кэтрин Слопер – Остиннің әйелі, туған тегі Кэтрин Харрингтон. Кэтрин Слопер, мисс – Остин мен Кэтриннің қызы. Лавиния Пенниман – Остиннің қарындасы. Элизабет Алмонд – Остиннің қарындасы. Джефферсон Альмонд – Элизабеттің күйеуі, өркендеген саудагер. Мариан Алмонд – Джефферсон мен Элизабеттің қызы. Моррис Таунсенд – мисс Кэтриннің күйеу жігіті, Остин оны ұнатпайды. Артур Таунсенд – Морристің туысы, Марианның күйеуі. М. Монтгомери – Морристің жесір әпкесі.

Әдеби мәні және сын

Джеймс өзінің романына жоғары баға бермеді. Ол оны "әлсіз" деп сипаттап, "Осы оқиғадағы жақсы нәрсе - қыз ғана" деді. Сыншы Дональд Холл: "Генри Джеймсті сынаушылардың өзі Вашингтон скверін жақсы көреді".

Бейімделулер

Рут пен Август Гоц романды сахнаға «Мұрагер» ретінде бейімдеді, ол алғаш рет 1947 жылы Бродвейде Венди Хиллер Кэтрин рөлінде және Базил Ратбоун доктор Слопер рөлінде ойнап, кейін бірнеше рет қайта қойылды. 1949 жылы пьеса фильмге бейімделді, онда Оливия де Гавиланд Кэтрин, Ральф Ричардсон доктор Слопер және Монтгомери Клифт Моррис рөлінде ойнады. Режиссерлік жасаған – Уильям Уайлер. Фильм сегіз «Оскар» сыйлығына ие болды және төртін жеңіп алды. 1972 жылы мексикалық режиссер Хосе Луис Ибаньес Жорже Фонтпен бірлесіп жазған сценарий негізінде осы роман бойынша «Виктория» атты фильм түсірді, онда Жюлисса, Энрике Альварес Феликс, Гильермо Мюррей және Рита Македо ойнады. Бұл бейімдеу заманауи Мексика қаласында өтеді және түпнұсқа мәтінмен еркіндікпен айналысады. 1985 жылы Рудольф Нуреев Париж опера балеті үшін Чарльз Айвстың музыкасына негізделген, роман бойынша толық метражды балет қойды. Оқиғаның уақыты 1900 жылдардың басына дейін өзгертілді. 1992 жылы филиппин режиссері Карлос Сигион Рейна «Ikaw Pa Lang ang Minahal (Only You)» атты фильмге бейімдеді, онда Марисел Сориано Адела (Кэтрин), Ричард Гомес Дэвид Хавьер (Моррис Таунсенд), Эдди Гутьеррес доктор Севилья (доктор Слопер) және Чарито Солис Тья Паула (Лавиния тәтесі) рөлінде ойнады. Сценарий авторы – Ракель Виллавиченсио. 1997 жылы польшалық режиссер Агнешка Холланд «Вашингтон сквері» фильмін түсірді, онда Дженнифер Джейсон Ли, Альберт Финни және Бен Чаплин ойнады, ал Мэгги Смит миссис Пенниман рөлінде сомдады. 1976 жылы роман Томас Пасатьеридің операсы ретінде бейімделді. 2013 жылы драматург Джон В. Лоуэлл «Шеридан сквері» атты қазіргі заманғы гей адаптациясын жариялады. Америкалық жазушы Хания Янагихараның 2022 жылы жарық көрген «Жәннатқа» романының бірінші бөлімі осы романнан шабыттанды, атауын одан алды және 1890 жылдардағы Нью-Йоркте бір жынысты некелерге рұқсат берілген оқиғаны қайта жаңғыртады, бірақ оқиғаның құрылымын сақтайды.