Кіріспе
Бунгома округі – Кенияның бұрынғы Батыс провинциясында орналасқан округ. Оның орталығы – Бунгома қаласы. 2019 жылғы халық санауы бойынша халқы 1 670 570 адамды құрайды, оның ішінде 812 146 ер адам және 858 389 әйел адам бар. Жер аумағы 2 069 км² шамасында. Округ құрамында Бумула, Кабучай, Кандуй, Кимилили, Мт. Елгон, Сирисия, Тонгарен, Шығыс Вебуе және Батыс Вебуе деген тоғыз сайлау округі бар. Бунгома округінің экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына негізделген, оның ішінде қант қамысы және жүгері өндірісі басты орын алады. Аймақта жыл бойы мол жауын-шашын жауады және шағын суару жүйелері үшін пайдаланылатын бірнеше ірі өзендер бар.
Bungoma County is a county in the former Western Province of Kenya with its capital in Bungoma town. It has a population of 1,670,570 of which 812,146 are males and 858,389 are females as per the 2019 census and an area of 2,069 km2. It has nine constituencies, namely: Bumula, Kabuchai, Kanduyi, Kimilili, Mt. Elgon, Sirisia, Tongaren, Webuye East, and Webuye West. The economy of Bungoma County is mainly agricultural, centering on the sugarcane and maize industries. The area experiences high rainfall throughout the year and is home to several large rivers, which are used for small scale irrigation.
Адамдар
Бұкусу халқы, округтің көп бөлігін мекендейтін, 19-шы ғасырдың соңында британдық үстемдікке қарсы тұрған, қайсар және жарқын мінезді халық. Лумбокада басталып, Вебуйеге жақын Четамбеде аяқталған соғыста бұкусулар британдықтарға қарсы күшті қарсылық көрсетті. Олар мал және егін шаруашылығымен айналысатын шаруалар. 1876 жылы келген бір британдық саяхатшы оларды былай сипаттады: "Таудың шығысында Букусу халқы бар, олар бандуфве навасимадан үлкен". Бұкусулар Кенияның қоғамдық өмірінде танымал болған көптеген көрнекті тұлғаларды өсірді; солардың қатарында – БҰҰ Сауда және даму жөніндегі конференциясының (ЮНКТАД) бас хатшысы, М.Е. доктор Мухиса Китуи, KADU тәуелсіздік партиясының және FORD партиясының негізін қалаушы мүшесі, марқұм Хон Масинде Мулиро, бұрынғы вице-президент, марқұм Хон Уам Хоналва Киджана, Кениядағы католик шіркеуінің басшысы, марқұм кардинал Морис Майкл Отунга, Дини я Мусамбаның негізін қалаушы, марқұм Илья Масинде, колониалдық дәуірдегі басшы Судихан Намаджа, Кенияда көппартиялық демократия үшін күрестегі екінші азаттық батыры, Хон. Лоуренс Сифуна, қауымдық болжамгер Лука Намулала, ауыл шаруашылығы және педагог доктор Юсебиус Джума Муквана, сондай-ақ ауыл шаруашылығымен айналысатын профессор Адриан Мукхеби және тағы да басқалар. Әйелдердің арасында ерекше көзге түскендер – бұрынғы әйелдер құқығын қорғаушы Дина Хайота, судья Рут Некое, бұрынғы бас судьяның орынбасары Нэнси Бараса, белгілі заңгер және Еңбек министрлігінің бұрынғы тұрақты хатшысы Беатрис Китуи және тағы да басқалар. Бизнес саласында Махану Муната, Морис Бутала, Винсент Налиахо, Дина Кибунгучи, Генри Вакавуби, Том Катенья, Мама Лутия (Налондо), Димина Агенттіктері, Муалиму Коконья, Мозес Симию, Лукетело, Мбайя және Дидимо Сатия сияқты тұлғалар белгілі. Бунгома округінде бейөкметтік ұйымдар саласында жарлыларға көмек көрсетуге атсалысқан көптеген инноваторлар болды. Солардың бірі – "жиггер адам" деп танылған Джим Ндуручи, ол Rise Up Society атты қоғамдық көмек көрсету ұйымын құрды, ол негізінен барлық топтан келген кедейлерді зардап шеккен жиггер дертінен құтылуға көмектесті. Ол Сахарадан оңтүстік Африкада өткен Google Awards (2016) сыйлығының иегері, ал оның "Love in action" атты қозғалысы Кенияның ауылдық аймақтарындағы қиын жағдайдағы халыққа қолдау көрсету үшін әлемнің түкпір-түкпірінен адамдарды біріктірді.
Саяси басшылық
Саяси тұрғыдан алғанда, соңғы 17 жылдан бері бұл қауым бұрынғы Уамвалва Киджана басқарған «Форд Кения» партиясының мүшесі болып келді. Осы партия арқылы қауым өз пікірін білдіріп, ұлттық саясатқа қатыса алды. Соңғы кезде қауым мүшелері «Оранж Демократиялық Қозғалысы» (ОДМ), «Ұлттық Бірлік Партиясы» (Кения) (PNU), «Форд Кения» және «Жаңа Форд Кения» партияларынан сайланған депутаттармен өкілдік етілуде. Қазіргі таңда Кеннет Лусака 2013 жылдан 2017 жылға дейін алғашқы губернатор болды, ал одан кейін округті доктор Уиклиф Вафула Вангамати басқарады, ал оның орынбасары – профессор Чарльз Нгоме. Олар 2017 жылы Кеннет Лусаканың екінші мерзімге қайта сайлануда жеңіліске ұшырағаннан кейін қызметке кірісті. Мұса Ветангула 2013 жылдан бері сенатор, ал Кэтрин Нанжала Вамбилианга 2017 жылдан бері әйелдер өкілі болып табылады.
Әкімшілік және сайлау бірліктері
Бунгома округі тоғыз сайлау округінен, 45 округтік кеңестен, 85 ауылдық округтен және сексен үш ауданнан тұрады.
Халық саны
Ауданның 2019 жылғы санақ бойынша халқы 1,670,570 адамды құрайды, тығыздығы шаршы километрге 552 адам, ал орташа отбасында 4.6 адам бар. Жалпы халықтың ішінде 812,146 ер адам, 858,389 әйел адам және 35 интерсекс адам бар. +Аудандар/Бөлімшелердің Жалпы Халқы (2019): Бумула 215,892 Бунгома Орталық 177,748 Бунгома Шығыс 114,548 Бунгома Солтүстік 121,317 Бунгома Оңтүстік 287,765 Чептаис 136,035 Кимилли Бунгома 162,038 Мт. Эльгон 78,873 Бунгома Батыс 119,875 Тонгарен 100,343 Вебуйе Батыс 152,515 Мт. Эльгон Орманы* 3,621 Жалпы (Бунгома) 1,670,570
Экономика
Негізгі экономикалық қызметтерге ауыл шаруашылығы, өндіріс, қызмет көрсету және бөлшек сауда жатады.
Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы Бунгома округінің тірегі болып табылады және көптеген отбасылар егін өндіру мен мал шаруашылығына тәуелді. Басты егістерге жүгері, бұршақ, саусақты бидай, тәтті картоп, банан, картоп және түрлі көкөністер кіреді. Бұл егістер негізінен жеке тұтыну үшін өсіріледі, ал артық өнім отбасының басқа да қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін сатылады. Ал, ақшалай дақылдарға қант қамысы, мақта, пальма майы, кофе, күнбағыс және темекі жатады.
Өңдеу
Раи Папер, бұрын Панафрикалық қағаз фабрикалары (Шығыс Африка) Limited, округтегі ең ірі өндірістік компаниялардың бірі. 1969 жылы тіркелген компанияның штаб-пәтері Вебуе қаласында орналасқан және қағаз өнімдерін өндіреді. Pan Paper, қауымдастықта белгілі болған, көптеген факторлардың, соның ішінде басқарудағы кемшіліктердің салдарынан 2009 жылы қиындыққа ұшырап, құлдырады. Pan Paper өркендеген кезеңінде Бунгомадағы ең ірі компания болып, 5000 адамды тікелей және тағы 30 000 адамды жанама түрде жұмыспен қамтыды. Вебуе қаласының экономикасы үшін маңызды болғандықтан, құлдырау қаланы қиын жағдайға түсірді, көптеген кәсіпорындар жабылды. Компанияны жаңғырту үшін Кения үкіметі 2016 жылы оны жекешелендірді, ал Rai компаниялар тобының еншілес компаниясы Tarlochan Ltd оны 900 миллион Ksh (9 миллион АҚШ доллары) сомасына сатып алды. Ұзақ жылдар бойына күтімсіздікке ұшырағандықтан, компанияның жабдықтарына толық жөндеу қажет болды, жаңа иесі оны толыққанды қалпына келтіруге шамамен 6 миллиард Ksh (60 миллион АҚШ доллары) қажет екенін мәлімдеді. Бүгінде компания кіші масштабта жұмыс істейді және шамамен 500 адамды жұмысқа алған. Nzoia Sugar Company Ltd округтегі тағы бір ірі өндірістік компания. 1975 жылы құрылған компания Бунгома округінің ішінде және сыртындағы 67 000-нан астам фермерлерге қызмет көрсетеді. Компанияның негізгі қымыз егістік алқабы 3600 гектарды, ал шаруалардың жемісін өндіру аймағы 23 500 гектарды құрайды. Алайда, Nzoia Sugar компаниясы фермерлерге тұрақты табыс көзін қамтамасыз ете алмады. Басқарудағы кемшіліктер, үлкен қарыздар және фермерлерге уақтылы төлем жасалмауы, олардың өз кезегінде қант қамысын жеткізуден бас тартуы компанияның жұмысын үнемі қиындатуда. Округтағы басқа да зауыттар мен өнеркәсіптерге Малакиси темекі жапырақтары орталығы, Вебуе ауыр химия өнеркәсібі және шағын кофе фабрикалары кіреді. Сондай-ақ, округте сүт өнімдерін өндіретін зауыттар мен ірі нан пісіру орындары да бар.
Туризм
Туризмге белгілі бір әлеуеті болғанына қарамастан, оның ішінде Мт. Элгон ұлттық паркі және дәстүрлі сүндеттеу сияқты мәдени шаралар, Бунгоманың туризм секторы жетілмеген. Қонақүй индустриясының өркендеуі жақында ғана байқалды, бұл негізінен қызмет сапарымен келгендердің әсерінен болды. Чепкубе және Кимилилі нарықтары – округтың жетекші қолданылған киім нарықтары, олар көптеген тұрғындарға кәсіпкерлік мүмкіндіктерін ұсынады.
Білім
Жалпы саны 1292 ЭҚД орталығы, 961 бастауыш мектеп және 306 орта мектеп бар. Аймақтағы басты университет – 2015 жылы негізделген Кибаби университеті. Бұл мемлекеттік университет Бунгома қаласынан шамамен 10 км қашықтықта, Чвеле-Кимилили тас жолы бойында орналасқан. Вице-канцлер – профессор Исаак Одео Ипара. Масинде Мулиро ғылым және технология университетінің (ММУСТ) Бунгома және Вейбуйде кампустары бар. Жоғары білім беретін басқа да маңызды оқу орындарына SACRED Training Institute (STI), Сангало ғылым және технология институты, Матили политехникалық училистісі, Кисива политехникалық училистісі, Бунгома Солтүстік техникалық кәсіптік колледжі және Кибаби дипломдық мұғалімдер колледжі жатады. Ауданда сондай-ақ ірі ұлттық және аудандық мектептер бар, мысалы Вунжоси FYM Sec мектебі, Камусинга Достар мектебі, Лугулу қыздар мектебі, Кибаби орта мектебі, Чвеле қыздар мектебі, Мисикху қыздар мектебі, Найтири ұлдар мектебі, Сент-Люк ұлдар орта мектебі, Магемо Достар мектебі, Ндивиси орта мектебі және Бунгома орта мектебі. Ауданының тұрғындары білімді өте жоғары бағалайды және оған көп инвестиция салады. Кенияның жоғары білім беру саласынан өткен маңызды мамандар: профессор Кассили (дәрігер), профессор Симию Вандибба (археолог), профессор Винсент Симию (тарихшы), профессор Генри Керре (педагог), профессор Моника Мвизели (математик), профессор Бараса Вангила (аквамәдениет), инженер-профессор Сибилике К. Махану (азаматтық инженерлік профессоры), профессор Юсебиус Муквана (ауыл шаруашылығы/педагог), профессор Адриан Мукхеби (ауыл шаруашылығы) және профессор Нгоме Кибанани.
Денсаулық
Бунгома округінде 11 аурухана, 19 денсаулық сақтау орталығы, 96 фельдшерлік-акушерлік пункт және 178 емхана бар. Облыстың жалпы төсек-орын саны 915, олардың таралуы келесідей: 5-ші деңгейде 216 төсек-орын, 4-ші деңгейде 462 төсек-орын, 3-ші деңгейде 176 төсек-орын және 2-ші деңгейде 61 төсек-орын.
ҮЕҰ
Қазіргі уақытта Бунгомада бірқатар үкіметтік емес ұйымдар жұмыс істейді. "Бір акр" қоры шаруашылық табысын арттыру мақсатында фермерлерге көбірек пайда әкелетін дақылдар мен шаруашылық техникаларын ұсынып, болашақ түлімінің бір бөлігін алғанда шаруашылыққа қажетті жабдықтармен қамтамасыз етеді. 15 жылдан бері SACRED Africa фермерлермен бірге шаруашылық өнімділігін, топырақтың саулығын жақсарту, технологияны тарату және ауылшаруашылық өнімдерін сату бойынша жұмыс істеп келеді. Ұйым Батыс Кенияда астық банкілеу тұжырымдамасын алғаш рет енгізді, бұл шағын шаруашылықтардың алдындағы мәселелерді инновациялық жолмен шешкені үшін БҰҰ сыйлығымен марапатталды. Sun24 Бунгомадағы 60 мыңнан астам әйелге дәстүрлі отын пештерінде тас төсектерді пайдалану арқылы тамақ дайындауды үйретті. Тас төсектер тегін, отын тұтынуды үштен бірге азайтады және түтінді одан да көп мөлшерде азайтады. Village Enterprise Бунгомадағы 600 мыңнан астам әйелге бизнесті қалай бастау, дамыту және жалғастыру туралы оқыту жүргізді. Олар сондай-ақ әйелдер тобын тіркеуді ынталандырды, осылайша олардың тұрмыс жағдайын жақсарту үшін үкіметтен көбірек ресурстар алуға көмектеседі.