Кіріспе

Кеңес Одағының қарулы шекара күзетшісі – Кеңес Одағының шекараларын қорғаған әскер. Олар алдымен Чека/ОГПУ, содан кейін НКВД/МГБ, ал соңында КГБ мемлекеттік қауіпсіздік органдарына бағынышты болды. Сәйкесінше, олар НКВД Шекаралық қауіпсіздік және КГБ Шекаралық әскерлері деп белгілі болды. Көптеген елдердің шекара күзетшілерінен айырмашылығы, Кеңес шекара әскерлері теңіз шекарасын күзету бөлімшелерін және авиация бөлімшелерін (яғни, жағалау күзетін) де қамтыды. Шекара әскерлерінің міндеттеріне Кеңес аумағына қарулы шабуылдарды тойтару, шекарадан заңсыз өтудің, қару-жарақ, жарылғыш заттар, контрабанда немесе қосымша әдебиеттің тасымалдануының алдын алу, шекарадан өту пункттерінде белгіленген тәртіптердің сақталуын қадағалау, Кеңес және шетелдік кемелердің Кеңес аумақтық суларындағы қадағалау ережелерін сақтауын бақылау, сондай-ақ табиғи ресурстарды сақтау және қоршаған ортаны ластанудан қорғау жөніндегі мемлекеттік органдарға көмек көрсету кірді. Шекара күзетшілері шекарадан өтетін адамдардың құжаттары мен мүліктерін тексеруге, заттарды тәркілеуге, мемлекеттік шекараны бұзу фактілері бойынша тергеу жүргізуге, шекараны бұзу күдігі бар адамдарды қамауға алуға, іздеуге және сұраққа алуға құқылы болды. Кеңес Одағының тарауымен Кеңес шекара әскерлері Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының басқаруында қалды, бірақ кейіннен Одақтың құрамына кіретін республикалар арасында бөлінді.

Тарих

1934 жылы Ішкі істер халық комиссариаты (НКВД) басқаруымен Шекара әскерлері дереу ГУПВО-ға (қысқаша "Шекара және ішкі күзет бас дирекциясы") бағынышты болды. 1939 жылы олар GUPV ("Шекара әскерлерінің бас дирекциясы") болып қайта ұйымдастырылды. НКВД Шекара әскерлерінің құрамында жаяу әскер, атты әскер, барлау, теңіз және авиация бөлімшелері болды. 1920 жылдардан бастап Кеңес Шекара әскерлерінің формасындағы ерекшелік – бас киім мен таңбалардың орташа жасыл түсті бөліктері болды (Ресей империясының Шекара күзетінің жеке корпусы 1893 жылдан бері осы ерекшелікпен көзге түседі). Осы түс теңіз Шекара әскерлерінің туында да қолданылады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Молотов-Риббентроп келісімінен кейін Шекара әскерлері жаңадан қосылған кеңестік аумақты бақылауға алуға көмектесті. Осы кезде румынды азаматтарды жаппай атқылау фактісі, Фантана Альба трагедиясы орын алды. Батыс КСРО шекарасындағы Шекара әскерлері 1941 жылдың маусым-шілде айларында Германияның КСРО-ға басып кіруінің алғашқы апталарында аса қаһарлы шайқастарға қатысты. Олар неміс шабуылының күшін толық сезінді және осының салдарынан көп шығынға ұшырады. Шекара әскерлерінің әскери қызметшілері Брест бекінісін қорғаушылардың арасында болды. Шекара әскерлері соғыстың барлық маңызды операцияларына қатысты. Атап айтарлықтай, 105-ші, 157-ші және 333-ші Шекара әскерлері полктері (қалыпты әскер бөлімдері сияқты әрекет етеді) 1945 жылы Берлин үшін болған шайқасқа қатысты. Соғыс барысында және соғыстан кейін 150 шекарашы Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды, ал 13 мыңнан астамы түрлі ордендермен және медальдармен құрметтелді.

Соғыстан кейінгі тарих

Соғыс кезінде Шекара әскерлері алдыңғы қатардағы әскери қызметке жіберілетін. 1969 жылы Шекара әскерлері Уссури өзеніндегі аралдардағы қытай әскерлерімен болған шекара қақтығыстарында да қатысты. КГБ құрылғаннан кейін Кеңес Шекара әскерлері осы мекеменің бағынысына өтті және Кеңес Одағы тарағанға дейін солай болды. Осыған байланысты, әскерлердің басты міндеті – жасырын тыңшылықтың енуіне қарсы тұру болды. Шекара күзетшілері совет-афған соғысына қатысып, олардың кейбіреулері осы қақтығыстарда көрсеткен батылдығы үшін Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды. Кеңес шекарасы әлемдегі ең ұзын шекара болып табылды (Норвегиядан Солтүстік Кореяға дейін) және ол қиын-қыстау жер бедері мен климатты қамтыды. Сәйкесінше, Шекара әскерлері көптеген адам күшін, қарқынды теңіз күзетін және далалық инженерлік құрылғылардың тығыз және күрделі жүйесін пайдаланды. Осы жүйедегі ең маңыздысы – із-қолдарды бақылау жолағы (контрольно-следовая полоса) болды, ол шекараны кесіп өткендердің ізін анықтау үшін жыртылған кең жолақ еді. Шекара әскерлері Кеңес Армиясындағыдай шақыру жүйесі бойынша таңдалған мерзімі өткен әскерлерден және шағын саны кәсіби әскерлерден құралды. Офицерлер арнайы академияларда оқытылды. Шекара әскерлеріне қабылданатын мерзімі өткен әскерлер мен офицерлік үміткерлер КГБ-мен мұқият тексеріліп, іріктелді. Бұл әскердегі қызметті ерекше құрметке ие етті.

Заңдық билік

Шекара әскерлерінің құқықтық мәртебесі, міндеттері және құқықтары 1982 жылғы 24 қарашада Жоғарғы Кеңес бекіткен «Мемлекеттік шекара туралы» заңда белгіленген. 28-бапта Шекара әскерлерінің негізгі міндеттері анықталған. Олардың міндеттеріне: Кеңес аумағына қарулы шабуылдарды тойтару; шекарадан заңсыз өтуге немесе қару-жарақ, жарылғыш заттар, контрабандалық тауарлар немесе қосымша әдебиеттерді шекара арқылы тасымалдауды алдын алу; шекарадан өту пункттерінде белгіленген тәртіптердің сақталуын қадағалау; Кеңес және шетелдік кемелердің Кеңес аумақтық суларында қадағалау ережелерін сақтауын бақылау; сондай-ақ табиғи ресурстарды сақтау және қоршаған ортаны ластанудан қорғау жөніндегі мемлекеттік органдарға көмек көрсету кірді. Шекара күзетшілеріне шекарадан өтетін адамдардың құжаттары мен мүліктерін тексеруге, заттарды тәркілеуге, мемлекеттік шекараны бұзу фактілері бойынша тергеу жүргізуге, шекараны бұзды деген күдікпен ұсталған адамдарды қамауға алуға, тінтіп қарауға және сұраққа алуға рұқсат берілді.

Құрылымы

Шекара әскерлерінің саны 1989 жылы 230 000 адамға жуық деп бағаланды. КГБ-ның операциялық бағыныстылығында болғанымен, Шекара әскерлері Қорғаныс министрлігінің екі жылдық шақыруы аясында мерзімдік қызметке алынды, ал олардың қабылдануы мен босатылуы 1967 жылғы әмбебап әскери міндет туралы заңмен реттелді, ол Кеңес Одағының барлық қарулы күштеріне қатысты. Шекара әскерлерінің үстінде Шекара әскерлерінің Бас басқармасы (MDBT, Главное управление пограничных войск) орналасқан, ол қарулы күштердің Бас штабымен салыстырылатын рөл атқарды. Бас басқарма КГБ төрағасының бірінші орынбасарына (комитеттегі екінші жоғары лауазымды тұлға) бағындырылды. Шекара әскерлерінің қолбасшысы лауазымға тағайындалғанда әдетте генерал-лейтенант шеніне ие болып, кейін генерал-полковник шеніне көтерілді. Әскерге қолбасшылық еткен үш офицердің екіншісі (Вадим Александрович Матросов) осы лауазымда армия генералы шеніне жетті. Командирдің бірнеше генерал-лейтенанттары мен генерал-майорлары болды. Бас басқарма шамамен тоғыз шекара округін (пограничные округа) басқарды, олар мемлекеттік шекараның 63 000 шақырымын және қосымша кіші құрылымдар мен тәуелсіз бөлімшелерді қамтыды. Шекара округтерінің шекаралары азаматтық немесе әскери округтердің шекараларынан өзгеше болды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауына қарай Шекара әскерлерінің құрамында келесі операциялық күштер болды:

Шекаралық аудандар

Шекаралық округтер КГБ-ның құрама қарулы құрамалары болды, оларға мотоатқыштар пехотасына ұқсас шекара күзетшілері, шекарадан өту орындары және олардың органикалық авиациялық бөлімшелері (әуе полктері, эскадрильялар мен ұшулар), байланыс (батальондар мен роталар), жауынгерлік инженерлер, құрылыс инженерлері (батальондар мен роталар), медициналық, жөндеу және жабдықтау бөлімшелері кірді. Мұхиттар мен теңіздерге жақын аудандарда күзет кемелері бригадалары (сторожевые корабли (СКР) – қарауыл фрегаттары, корветтер мен катерлер, олардың қарауылдық міндеттерінен басқа, су астына қарсы күресте де маңызды рөл атқарды) болды. Шекара әскерлері құрамындағы Әскери-теңіз қызметінің қызметкерлері теңізшілердің шындық атақтарын иеленді. Шекара әскерлерінің Бас басқармасындағы Теңіз дирекциясының бастығы – қызметтегі жоғарғы офицер, Рер-адмирал / Вице-адмирал атағымен. Кеңес шекара әскерлерінің Теңіз бөлімдері (Рес: Морские части Пограничных Войск КГБ СССР) Кеңес аумақтық суларының он екі теңіздік шақырымдық шегінде жұмыс істеді. Олар фрегаттар мен корветтермен, жылдам патрульдік катерлермен, гидрофойлдермен, тікұшақтармен және жеңіл ұшақтармен жабдықталған. 1991 жылы Шекара әскерлерінде он Шекара округі болды (бірлік: Пограничный округ, аббревиатурасы ПО):

Ескерту: Шекаралық округтер мен оларға бағынышты құрылымдар сағат тілімен, Кеңес Одағының ең шығыс аймағынан бастап тізімделген.

Оқыту

Әскерге шақырылған сарбаздар өздерінің жедел әскер бөлімдерімен бірге дайындалды, ал офицерлер арнайы Шекара әскерлері мектептерінде оқытылды, мысалы, Алма-Атадағы (Қазақ КСР) Дзержинский жоғары шекара командалық мектебі мен Мәскеудегі Моссовет жоғары шекара командалық мектебінде. Әскери-саяси офицерлер 1930 жылдары Ленинградтың сыртында құрылған Ворошилов жоғары шекара әскери-саяси мектебінде білім алды. 1972 жылы Мәскеуге жақын Голицин қаласында жоғары шекара әскери-саяси мектеп ашылды. Жақында Фрунзе әскери академиясы мен Ленин әскери-саяси академиясында жоғары шекара командалық факультеттері құрылды. Жоғары шекара командалық және әскери-саяси мектептерде оқу мерзімі төрт жылды құрады. Офицерлік лауазымға үміткерлер қабылдауға дейін жергілікті КГБ органдарымен мұқият тексеріліп, арнайы әскери және саяси пәндермен қатар, жалпы білім беру курстарын оқыды.

Саяси мән-жайлар

Кеңес деректері шекара күзетшісінің ғана емес, Кеңес идеологиясының да қорғаушысы екенін бірнеше рет баса көрсетті. Оның міндеттеріне сезімтал саяси тапсырмалар кіретін, мысалы, контрреволюциялық әдебиетті анықтау. Шекара әскерлерінің қатарындағы жоғары тәртіпті сақтау үшін саяси білім беруге және идеологиялық тәрбиелеуге көп көңіл бөлінді. Осы мақсатта Шекара әскерлерінің құрамында саяси органдар желісі – Шекара әскерлерінің Саяси Басқармасы құрылды. Оның барлық шекара округтерінде, бөлімшелерінде және оқу орындарында саяси бөлімдері болды, сондай-ақ әскер бөлімдерінің барлығында штаттық партиялық-саяси офицерлер желісі жұмыс істеді. Олар саяси семинарлар өткізді, үгіт лекцияларын оқыды және әскерлердің жауынгерлік қабілетін арттыруға ұмтылды.

Тарату және мұра

Кеңес Одағының ыдырауымен, көптеген кеңестік республикалардағы шекара әскерлері сол-сол тәуелсіз мемлекеттердің шекара күзетшілеріне айналды. Бұл жаңа күзетшілер көбінесе аттарын және бағыныстылықтарын өзгертті. Армения мен Тәжікстан жаңа мемлекеттер ретінде ерекше жағдайға ие. Тәжікстанның Ауғанстанмен шекарасын 1990 жылдардың соңына дейін Ресей шекара күзетшілері (қатаң шайқастарда болған) арнайы шарт бойынша күзетті. Армения шекарасын да қазірге дейін ресейліктер ұқсас жағдайда күзетуде. Ресей және басқа посткеңестік мемлекеттерде Шекара әскерлері кеңестік дәстүрлердің бір бөлігін сақтап қалды, ең бастысы – формаларындағы жасыл иық белдеулері және "Шекара күзетшілері күні" (День пограничника) мерекесі, оны әлі қызмет ететін және бұрынғы шекара күзетшілері бірге атап өтеді.